مفید، محمد بن محمد
ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام حارثی عُکبَری بغدادی (۳۳۶-۴۱۳ق)، مشهور به شیخ مفید و ابن المعلم، فقیه و متکلم برجسته شیعه در قرن چهارم و پنجم هجری و از چهرههای بسیار درخشان شیعه در جهان اسلام است. وی در ۱۱ ذیالقعده سال ۳۳۶ یا ۳۳۸ق در قریه «سویقه ابن بصری» از توابع روستای عکبرا در ده فرسخی بغداد در خانوادهای اصیل به دنیا آمد. پدرش شغل معلمی داشت و به همین خاطر شیخ مفید به «ابن المعلم» مشهور شد. او دانشهای ابتدایی را در خانواده و زادگاه خویش به پایان برد و سپس همراه پدر راهی بغداد شد و در آنجا از محضر استادان بزرگی چون ابن قولویه قمی، شیخ صدوق، ابوغالب زراری و ابن جنید اسکافی در علوم کلام، فقه و اصول بهره برد. شیخ مفید شبها کم میخوابید و بقیه شب را به نماز، مطالعه، تدریس یا تلاوت قرآن میگذراند. او از چنان جایگاهی برخوردار بود که عضدالدوله دیلمی به ملاقات او میشتافت و هنگام بیماری به عیادتش میرفت. شیخ مفید با پیروان هر عقیده به مباحثه و مناظره میپرداخت و بیش از ۲۰۰ جلد کتاب در موضوعات مختلف تألیف کرد. از شاگردان برجسته او میتوان به سید مرتضی علمالهدی، سید رضی (گردآورنده نهجالبلاغه)، شیخ طوسی، نجاشی و سلار دیلمی اشاره کرد. از مهمترین آثار او میتوان به «المقنعة» (در فقه)، «الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد» (در شرح حال امامان)، «الأمالي»، «أوائل المقالات» (در کلام)، «الجمل و النصرة لسید العترة في حرب البصرة»، «أحکام النساء»، «تصحيح اعتقادات الإمامية»، «الإفصاح في الإمامة» و چهار رساله در موضوع غیبت اشاره کرد. وی سرانجام در روز جمعه دوم یا سوم رمضان سال ۴۱۳ق پس از ۷۷ سال تلاش علمی در بغداد درگذشت و در تشییع جنازهاش بیش از هشتاد هزار نفر از شیعیان شرکت کردند. سید مرتضی علمالهدی بر پیکرش نماز گزارد و در حرم مطهر امام جواد(ع) در کاظمین، پایین پای آن حضرت، نزدیک قبر استادش ابن قولویه به خاک سپرده شد.
| محمد بن محمد بن نعمان شیخ مفید | |
|---|---|
 مرقد شیخ مفید در کاظمین | |
| نام کامل | ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام حارثی عکبری بغدادی |
| نامهای دیگر | شیخ مفید، ابنالمعلم |
| لقب | شیخ مفید |
| نام پدر | محمد بن نعمان |
| ولادت | ۱۱ ذیالقعده ۳۳۶ یا ۳۳۸ قمری (۳۲۷ شمسی / ۹۴۷ میلادی) |
| محل تولد | قریه سویقه ابن بصری، عکبرا، نزدیک بغداد، عراق |
| محل زندگی | بغداد |
| رحلت | جمعه ۲ یا ۳ رمضان ۴۱۳ قمری (۴۰۱ شمسی / ۱۰۲۲ میلادی) |
| مدفن | حرم مطهر امام جواد(ع)، کاظمین، نزدیک قبر ابن قولویه |
| طول عمر | ۷۷ سال |
| خویشاوندان | ابویعلی جعفری (داماد) |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| پیشه | فقیه، متکلم، محدث |
| منصب | رئیس و مرجع شیعه در عصر خود |
| اطلاعات علمی | |
| حوزه | حوزه علمیه بغداد |
| علایق پژوهشی | فقه، کلام، حدیث، اصول |
| اساتید |
|
| معاصرین | عضدالدوله دیلمی |
| شاگردان | |
| برخی آثار | |
ولادت
محمَّد بن محمَّد بن نعمان بن عبدالسَّلام حارثی مذحجی عکبری، در ۱۱ ذیالقعده سال ۳۳۶ق یا ۳۳۸ق در قریه «سویقه ابن بصری» از توابع روستای عکبرا در ده فرسخی بغداد در خانوادهای اصیل به دنیا آمد. سراسر وجود خاندان او مالامال از عشق به اهلبيت رسالت عليهمالسلام بود. پدرش شغل معلمی داشت و به همین خاطر شیخ مفید به «ابن المعلم» مشهور بوده است.
شخصيت علمى
شيخ مفيد از چهرههاى بسيار درخشان شيعه در جهان اسلام میباشد.
او هم متكلم است و هم فقيه. ابن نديم در فن دوم از مقالۀ پنجم «الفهرست» كه در بارۀ متكلمان شيعه بحث مىكند، از او به عنوان «ابن المعلم» ياد كرده و او را ستايش مىنمايد. كتاب معروف او در فقه نيز «المقنعة» است.
ابويعلى جعفرى كه داماد مفيد بوده است، مىگويد:
«مفيد شبها مختصرى مىخوابيد و بقيه شب را به نماز يا مطالعه يا تدريس يا تلاوت قرآن مجيد مىگذرانيد.»
آغاز تحصيلات
شيخ مفيد از شاگردان ابن ابى عقيل است. وى در حومۀ بغداد ديده به جهان گشود و دانشهاى ابتدايى را در خانواده و زادگاه خويش به پايان برد.
پس از چندی او به همراه پدرش راهى بغداد گرديد و در آنجا از محضر اساتيد و دانشمندان كسب علم و دانش نمود تا در علم كلام، فقه و اصول سرآمد دانشمندان گرديد.
اساتيد
علماى شيعه
- ابن قولويه قمى، متوفاى 368؛
- شيخ صدوق، متوفاى 381؛
- ابن وليد قمى، متوفاى 368؛
- ابوغالب زرارى، متوفاى 368؛
- ابن جنيد اسكافى، متوفاى 381؛
- ابوعلى صولى بصرى، زنده در سال 352؛
- ابوعبدالله صفوانى، زنده در سال 346.
علماى سنى
- شيخ على بن عيسى رمانى، متوفاى 384؛
- محمد بن عمران مرزبانى، متوفاى 384؛
- ابوبكر محمد بن سالم، معروف به حافظ جعابى، متوفاى 355.
شاگردان
- سيد مرتضى علمالهدى، متوفاى 436؛
- سيد رضى، متوفاى 406؛
- شيخ طوسى، متوفاى 460؛
- نجاشى، متوفاى 450؛
- ابوالفتح كراجكى، متوفاى 449؛
- ابويعلى حمزة بن عبدالعزیز سلار، متوفاى 463.
شيخ مفيد و بزرگان
شيخ مفيد از ديدگاه دانشمندان شيعه و سنى داراى جايگاهى رفيع است كه به كلماتى از بزرگان اشاره مىكنيم:
نجاشى، شاگرد نامدار و مورد اعتماد شيخ مفيد در بارۀ او میگوید: «محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام بن جابر بن نعمان بن سعيد بن جبير، شيخ و استاد ما است - كه رضوان خدا بر او باد - فضل او در فقه و حديث و ثقه بودن او مشهورتر از آن است كه توصيف شود. او تأليفات متعددى دارد.»
شيخ طوسى، شاگرد ارزندۀ مكتب او، در بارۀ استاد در «فهرست» مىنويسد: «محمد بن محمد بن نعمان، معروف به ابن المعلم، از متكلمان اماميه است. در عصر خويش رياست و مرجعيت شيعه به او منتهى گرديد. در فقه و كلام بر هر كس ديگر مقدم بود. حافظۀ خوب و ذهنى دقيق داشت و در پاسخ به سؤالات، حاضرجواب بود او بيش از 200 جلد كتاب كوچك و بزرگ دارد.»
ابن حجر عسقلانى نيز دربارۀ او مىگويد: «او بسيار عابد و زاهد و اهل خشوع و تهجد بود و مداومت بر علم و دانش داشت. جماعت بسيارى از محضر او بهره بردند. او بر تمام شیعیان حق دارد. پدرش در «واسط» زندگى میكرد و به آموزگارى مىپرداخت و در «عكبرى» كشته شد. گفته مىشود كه عضدالدوله به ملاقات او مىشتافت و هنگام مريضى به عيادت او مىرفت.
عماد حنبلى، يكى ديگر از دانشمندان اهل سنت دربارۀ او مىگويد: «او بزرگى از بزرگان اماميه و رئيس بخش فقه و كلام و مباحثه مىباشد. او با پيروان هر عقيده به مباحثه و مناظره مىپرداخت. موقعيت شايان توجهى در تشكيلات دولت آل بويه داشت. او صدقۀ فراوان مىداد. بسيار اهل خشوع و تهجد و اهل نماز و روزه و خوشلباس بود.
او مورد زيارت و ملاقات عضدالدوله قرار مىگرفت. نزديك 76 سال عمر كرد و بيش از 200 جلد تألیف دارد. تشييع جنازۀ او شهرت دارد. در تشييع او بيش از 80 هزار نفر از شیعیان شركت جستند و درگذشت او در ماه رمضان بود. رحمت خدا بر او باد...».
وفات
شيخ مفيد در روز جمعه، دوم یا سوم ماه رمضان سال ۴۱۳ق پس از 75 سال تلاش و خدمت ارزنده در بغداد درگذشت و مورد تجليل فراوان مردم و قدردانى علما و فضلا قرار گرفت.
شيخ طوسى، كه خود در تشييع جنازۀ او حضور داشته است، مىگويد:
روز وفات او از كثرت دوست و دشمن براى اداى نماز و گريستن بر او، همانند و نظير نداشته است. هشتاد هزار تن از شیعیان او را تشييع كردند و سيد مرتضى علم الهدى بر او نماز گزارد و در حرم مطهر امام جواد عليهالسلام، پايين پاى آن حضرت، نزديك قبر استادش ابن قولويه، مدفون گرديد
آثار
بنا بر نقل شيخ طوسى، شاگرد برجستۀ شيخ مفيد، وى بالغ بر 200 عنوان كتاب تأليف نموده است، از جمله:
- المقنعة؛
- الإرشاد؛
- أحكام النساء؛
- الأمالي؛
- المسح على الرجلين؛
- الجمل؛
- أوائل المقالات؛
- المسائل الصاغانية؛
- الإفصاح؛
- الاختصاص؛
- إيمان أبىطالب؛
- تصحيح اعتقادات الإمامية؛
- رسالة حول حديث نحن معاشر الأنبياء لا نورث؛
- الكافئة في إبطال توبة الخاطئة؛
- أربع رسالات في الغيبة؛
- تحريم ذبائح أهل الكتاب؛
- تفضيل أميرالمؤمنين(ع)؛
- رسالة حول خبر مارية؛
- شرح المنام؛
- عدم سهو النبي(ص)؛
- الفصول العشرة في الغيبة؛
- الفصول المختارة؛
- مسار الشيعة في مختصر تواريخ الشريعة؛
- المزار[۱].
پانویس
- ↑ ر.ک: رسولی محلاتی، سید هاشم، صفحه سیزده-سی ونه
منابع مقاله
ر.ک: رسولی محلاتی، سید هاشم(مترجم)، الارشاد (ترجمه) تألیف شیخ مفید، انتشارات علمیه اسلامیه، دوم، تهران.
وابستهها
الإرشاد في معرفة حجج الله علی العباد
رسالة تفضيل أميرالمؤمنین عليهالسلام در اثبات برتری حضرت امیرمؤمنان علی بن ابیطالب علیهالسلام
دفاع از تشیع (ترجمه الفصول المختاره)
ده انتقاد و پاسخ پیرامون غیبت امام مهدی(عج)
الجمل و النصرة لسيد العترة في حرب البصرة
الحکايات في مخالفات المعتزلة من العدلية و الفرق بینهم و بین الشیعة الإمامیة
الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد
الإعلام بما اتفقت علیه الإمامیة من الأحکام
کلام مفید در امامت امیرالمؤمنین علیهالسلام
أمالی شیخ مفید (ترجمه طه طرزی)
تفضیل أمیرالمؤمنین علیهالسلام
جوابات أهل الموصل في العدد و الرؤیة
رسالة حول حدیث نحن معاشر الأنبیاء لا نورث
عدم سهو النبي صلیاللهعلیهوآلهوسلم
الفصول العشرة في الغیبة للشیخ المفید
الفصول المختارة من العیون و المحاسن
مسار الشيعة في مختصر تواريخ الشريعة
مسالة في النص علی علي علیهالسلام
مسألة اخری في النص علی علي علیهالسلام
النكت في مقدمات الأصول في علم الكلام
تفسير القرآن المجید المستخرج من تراث الشيخ المفيد رحمهالله
الإرشاد في معرفة حجج الله علی العباد
ترجمه ارشاد شیخ مفید، سیره ائمه اطهار علیهمالسلام (موسوی مجاب)
تزويج علي عليهالسلام بنته من عمر
ترجمه فارسی همراه با متن عربی امالی شیخ مفید(ره)
الجوامع الفقهية مع کتاب المقنعة (مرعشي)
الفصول المختارة من العيون و المحاسن
أوائل المقالات في المذاهب و المختارات