فاضل هندی، محمد بن حسن
بهاءالدین محمد بن حسن بن شرفالدین فلاورجانی اصفهانی (۱۰۶۲-۱۱۳۱ق)، مشهور به فاضل هندی، فقیه، اصولی و فیلسوف برجسته دوره صفویه بود. وی در سال ۱۰۶۲ق در اصفهان در خانوادهای روحانی دیده به جهان گشود. از همان اوان کودکی به تحصیل علوم متداول زمان مشغول شد و به دلیل هوش سرشار، در سیزده سالگی از تحصیل معقول و منقول فراغت یافت. اولین استاد او پدرش تاجالدین حسن بن شرفالدین فلاورجانی اصفهانی بود. وی به واسطه پدرش از ملا حسنعلی پسر ملا عبدالله شوشتری (از مشایخ علامه مجلسی) روایت میکند. علت اشتهار او به فاضل هندی، همراهی با پدرش در سفر به هندوستان بود که مدتی در آنجا اقامت گزید و بر خلاف میل باطنیاش به این نام مشهور گردید. وی پس از طی مراحل تحصیل و کمالات، به مرتبهای رسید که از او به عنوان یکی از فقهای بزرگ و نامدار اواخر دولت صفویه نام برده میشد و در اغلب علوم عقلی و نقلی و فنون اصلی و فرعی اسلامی، وحید عصر و اعجوبه دهر بوده است. فاضل هندی قبل از دوازده سالگی شروع به تألیف کتاب کرد و آثار متعددی از خود به یادگار گذاشت. مهمترین و مشهورترین اثر او کتاب «کشف اللثام عن قواعد الأحکام» است که شرحی بر «قواعد الأحکام» علامه حلی میباشد و از مهمترین منابع فقهی مورد استناد فقهای بزرگی چون صاحب ریاض و صاحب جواهر بوده است. مرحوم صاحب جواهر اعتقاد کامل به این کتاب داشت و هرگاه این کتاب را همراه نداشت، چیزی را آغاز به تحریر نمیکرد. از دیگر آثار او میتوان به «حکمت خاقانیه» در فلسفه، «الزبدة فی أصولالدین» در کلام، تفسیر مفصلی بر قرآن، «اصالة النظر في القضاء و القدر»، «تلخیص الشفاء» (خلاصهای از شفای بوعلی سینا)، «چهار آئینه» به فارسی، حاشیه بر شرح عقائد نسفیه تفتازانی، حاشیه بر شرح مواقف، حاشیه بر شرح هدایة میبدی، شرح العوامل المائة، شرح قصیدة حمیری، شرح الکافیة، «کلید بهشت» (به فارسی)، «ملخص التلخیص» و «المناهج السویة في شرح الروضة البهیة» اشاره کرد. وی در سال ۱۱۳۱ق که مصادف با فتنه افغان و تسلط آنان بر اصفهان بود، دار فانی را وداع گفت و در تختفولاد اصفهان به خاک سپرده شد. آرامگاه او که بالاتر از قبر خواجویی قرار دارد، به دلیل دفن ملا محمد نائینی ملقب به فاضل در کنار او، در میان مردم اصفهان به «فاضلان» شهرت یافت.
| فاضل هندی | |
|---|---|
 مقبره فاضل هندی در تختفولاد اصفهان | |
| نام کامل | بهاءالدین محمد بن حسن اصفهانی |
| نامهای دیگر | فاضل هندی، فاضل اصفهانی، کاشف اللثام |
| لقب | عالم ربانی |
| نام پدر | تاجالدین حسن بن شرفالدین فلاورجانی |
| ولادت | ۱۰۶۲ق |
| محل تولد | اصفهان، ایران |
| محل زندگی | اصفهان، هند |
| رحلت | ۱۱۳۱ق |
| مدفن | تختفولاد اصفهان (مقبره فاضلان) |
| طول عمر | ۶۹ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه دوازده امامی |
| پیشه | فقیه، اصولی، متکلم، فیلسوف، مفسر |
| اطلاعات علمی | |
| حوزه | اصفهان |
| علایق پژوهشی | فقه، اصول، کلام، فلسفه، تفسیر |
| اساتید |
|
| برخی آثار | |
ولادت
وى در سال 1062 ه.ق در يك خانواده روحانى در اصفهان به دنيا آمد.
تحصیلات
او از همان اوان كودكى به تحصيل علوم متداول آن زمان مشغول شد و بخاطر هوش سرشارش در سيزده سالگى از تحصيل معقول و منقول فراغت يافت. پس از طى مراحل تحصيل و كمالات، به مرتبهاى رسيد كه از او به عنوان يكى از فقهاى بزرگ و نامدار اواخر دولت صفويه نام برده مىشد و در اغلب علوم عقلى و نقلى و فنون اصلى و فرعى اسلامى، وحيد عصر و اعجوبه دهر بوده است.
او به واسطه پدرش تاجالدين حسن، از ملا حسنعلى پسر ملا عبداللّه شوشترى كه از مشايخ علامه مجلسى بوده است، روايت مىكند. علت اشتهار او به فاضل هندى نيز به مناسبت همراهى او با پدرش در سفر هندوستان بوده است كه مدتى در آنجا اقامت گزيد و بر خلاف رضايت و ميل باطنىاش به (فاضل هندى) مشهور گرديده است.
منابع از اساتید او یادی نکردهاند، گرچه برخی از منابع اولین استاد او را پدرش تاجالدین حسن بن شرفالدین فلاورجانی اصفهانی دانستهاند.
وفات
او در سال 1131ه.ق (كه مصادف بود با فتنه افغان و تسلط آنان بر اصفهان) دار فانى را وداع نمود و آرامگاه او در تخت فولاد، بالاتر از قبر خواجوئى مىباشد. حاج ملا محمد نائينى نيز كه ملقب به (فاضل) بود در سال 1263 ه.ق در اصفهان وفات يافت و در جنب آرامگاه فاضل هندى مدفون گرديد كه به همين مناسبت اين آرامگاه را مردم اصفهان (فاضلان) مىگويند.
آثار
وى قبل از 12 سالگى شروع به تأليف كتاب نموده است، از او کتابها و آثار مفيدى به يادگار مانده است كه مرحوم مدرس در كتاب ريحانة الادب اسامى برخى از آنها را به اين ترتيب نام مىبرد:
- كشف اللثام عن قواعد الاحكام، كه شرح قواعد علامه و مشهورترين تألیف او، و از مهمترين منابع و مدارک صاحب رياض در موقع تألیف كتاب رياض، و مستند صاحب جواهر در تألیف كتاب پر ارزش «جواهر» بوده است و مرحوم صاحب جواهر اعتقاد كامل به اين كتاب داشته است و هر گاه اين كتاب را همراه نداشته، چيزى را آغاز به تحرير نمىنموده است.
- اصالة النظر في القضاء و القدر
- تفسير القرآن، كه مبسوط و مفصل است
- تلخيص الشفا كه ملخص شفاى بوعلى است
- چهار آئينه به فارسى، در چهار مطلب: صانع، عصمت آل عبا(ع)، اجماع امت بر امامت غير معصوم و آيه غار
- حاشيه شرح عقائد نسفيه تفتازانى
- حاشيه شرح مواقف سيد شريف
- الزبدة في اصولالدين
- حاشيه شرح هداية ميبدى
- شرح العوامل المائة
- شرح قصيده حميرى
- شرح الكافية
- كليد بهشت (به فارسى)
- ملخص التلخيص
- المناهج السوية في شرح الروضة البهية في شرح اللمعة الدمشقية
و غير اينها هم هشتاد مورد را در فنون متنوعه به او نسبت دادهاند.
منابع مقاله
- آشنايى با علوم اسلامى: ص306
- ريحانة الادب: مرحوم مدرس، ج 4، ص 284
- قصص العلماء: تنكابنى، ص 312
- روضات الجنات في احوال العلماء و السادات: خوانسارى، ج7، ص117- 111، چاپ اسماعيليان
- فقهاى نامدار شيعه: عقيقى بخشايشى، ص 237