روش نیایش در مکتب تشیع یا «شرح دعای کمیل»، از آثار مفسر قرآن کریم و شارح نهجالبلاغه و دعاپژوه معاصر ایرانی، سید محمدتقی نقوی (متولد 1308ش)، پژوهشی است که به توضیح واژگان، معانی و پیامهای دعای عرفانی امام علی(ع) مشهور به دعای کمیل میپردازد تا فارسیزبانان با مضامین آن آشناتر شوند.
هدف و روش
هدف سید محمدتقی نقوی آشنایی عمیقتر فارسیزبانان با پیامهای این دعای ارزنده است. نویسنده در مواجهه با فقر معنوی دنیای معاصر، این اثر را راهنمایی برای رسیدن به بصیرت و توجه معنوی در پیشگاه الهی معرفی میکند تا نیایشگر از سطح الفاظ فراتر رفته و بداند با خالق خویش چه میگوید. [۱]
نویسنده صراحتاً در مقدمه بیان میکند که هدف او نگارش شرحی است که برای تمام طبقات مردم فارسیزبان قابل استفاده باشد و به همین دلیل، او در ترجمه فرازهای دعا:
از به کار بردن واژههای دشوار و پیچیده پرهیز کرده است.
تلاش کرده مطالب را به صورت مختصر و مفید بیان کند تا از حوصله خواننده خارج نشود.
از ذکر نکات بسیار دقیق علمی و تخصصی که فهم آن برای توده مردم مشکل است، در اثر حاضر خودداری کرده است. [۲]
نویسنده در کتاب «روش نیایش در مکتب تشیع»، برای تبیین بهتر مضامین دینی و اخلاقی دعای کمیل، از اشعار نغز شاعران پارسیگو به زیبایی بهره برده است. مثلا در مورد عظمت و مظلومیت حضرت علی(ع) این بیت را آورده است:
در کتاب حاضر ساختار کتاب به گونهای است که ابتدا قطعهای از دعا ذکر شده، سپس ترجمه روان و در ادامه، دو بخش لغت و شرح میآید. نویسنده در بخش لغت به ریشهیابی واژگان و در بخش شرح، با بیانی ساده و به دور از پیچیدگیهای علمی، به تبیین مفاهیم فلسفی و عرفانی با استناد به قرآن و روایات میپردازد.
کتاب با پنج مبحث کلیدی آغاز میشود: اهمیت دعا و آثار آن در تغییر قضای الهی، شرایط و آداب نیایش (مانند حضور قلب، نیت و اخلاص)، بررسی کمالات امیرالمؤمنین(ع) به عنوان انشاکننده دعا، معرفی شخصیت کمیل بن زیاد و در نهایت اثبات اصالت و انتساب دعا به امام علی(ع). از ویژگیهای برجسته محتوایی کتاب، تحلیل دقیق آثار وضعی گناهان است؛ نویسنده تبیین میکند که چگونه گناهان مختلف آثاری چون دریدن پرده عصمت، نزول بلا، تغییر نعمت و حبس دعا را به دنبال دارند. همچنین، مباحثی در مورد تفاوت قدرت روحانی و جسمانی و جامعیت نامهای الهی در ارکان آفرینش مطرح شده است. این اثر تلاشی است تا دعا را به عنوان «غذای روح» و وسیلهای برای تحول آگاهانه انسان معرفی کند.
این کتاب شرح گسسته (غیرمزجی) است و نویسنده در ابتدای کتاب متن دعا را به 50 قطعه و فراز جداگانه تقسیم کرده است. [۵] و در هر بخش از متن اصلی (شرح)، مطالب با نظمی مشخص و در قالب چهار لایهی مجزا از هم ارائه میشوند:
ابتدا بخشی از متن عربی دعا ذکر میشود.
آنگاه ترجمه فارسی و روان آن فراز مطرح میگردد.
سپس در بخشی مجزا، ریشه و معنای کلمات آن فراز به صورت تحلیلی بررسی میشود.
و سرانجام نویسنده در بخشی مستقل به تبیین مفاهیم، استدلالهای عقلی و نقلی، و ذکر اشعار و داستانهای مرتبط با آن فراز میپردازد. [۶]
نمونه مباحث
... و در قسمت چهارم که فرمود «یا غایَةَ آمالِ الْعارِفینَ» اشاره است به این که عارف بالله در مقام سیر و سلوک هدف و مقصودی جز محبوب حقیقی نداشته و آرزویی جز وصول به مقام قرب او در سر نمیپروراند و مسئله بهشت، حورالعین، و کاخها و دیگر نعمتهای اخروی تحتالشعاع این هدف مقدس قرار گرفتهاند و توجهی بالاصاله به آنها نیست از این جهت است که در نظر عارف هیچ عذابی بالاتر از عذاب فراق نیست ولی درک این حقیقت جز برای کسانی که از این چشمه زلال آبی آشامیده و لااقل جرعهای نوشیده باشند ممکن نیست چنان که یکی از عرفا گفته است:
