آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین: تفاوت میان نسخهها
Hbaghizadeh (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۸۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات زندگینامه | |||
| عنوان = محمدکاظم خراسانی | |||
| تصویر = NUR00082.jpg | |||
| | | اندازه تصویر = | ||
| توضیح تصویر = آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین | |||
| | | نام کامل = محمدکاظم بن حسین خراسانی | ||
| | | نامهای دیگر = آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، محقق خراسانی، آخوند خراسانی | ||
| | | لقب = آخوند خراسانی | ||
| تخلص = | |||
| نسب = | |||
| نام پدر = حسین | |||
| ولادت = ۱۲۵۵ قمری | |||
| محل تولد = مشهد مقدس | |||
| کشور تولد = ایران | |||
| محل زندگی = مشهد، سبزوار، تهران، نجف | |||
| رحلت = ۲۰ ذیالحجه ۱۳۲۹ قمری | |||
| شهادت = | |||
| مدفن = صحن حرم امام علی علیهالسلام، نجف اشرف | |||
| طول عمر = ۷۴ سال | |||
| نام همسر = | |||
| فرزندان = پنج پسر و یک دختر | |||
| خویشاوندان = | |||
| دین = اسلام | |||
| مذهب = شیعه | |||
| پیشه = فقیه، اصولی، مرجع تقلید، سیاستمدار | |||
| درجه علمی = مجتهد | |||
| دانشگاه = | |||
| حوزه = حوزه علمیه نجف اشرف | |||
| علایق پژوهشی = اصول فقه، فقه، فلسفه | |||
| منصب = مرجع تقلید، رهبر مذهبی نهضت مشروطه | |||
| پس از = | |||
| پیش از = | |||
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | [[انصاری، مرتضی بن محمدامین|شیخ مرتضی انصاری]] | [[میرزای شیرازی، سید محمدحسن|سید محمدحسن شیرازی (میرزای شیرازی)]] | [[قزوینی، مهدی|سید مهدی قزوینی]] | میرزا ابوالحسن جلوه | [[سبزواری، هادی|ملا هادی سبزواری]]}} | |||
| مشایخ = | |||
| معاصرین = | |||
| شاگردان = {{فهرست جعبه عمودی | [[نائینی، محمدحسین|میرزا محمدحسین نائینی]] | [[عراقی، ضیاءالدین|شیخ ضیاءالدین عراقی]] | [[اصفهانی، سید ابوالحسن|سید ابوالحسن اصفهانی]]}} | |||
| اجازه اجتهاد از = | |||
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[كفاية الأصول]] | [[فوائد الاُصول (آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین)]] | [[کتاب فی الوقف (للآخوند)]] | [[حاشية المکاسب (آخوند)]] | [[مجموعة الرسائل الفقهیة (آخوند)]]}} | |||
| سبک نوشتاری = | |||
| وبگاه = | |||
| امضا = | |||
| کد مؤلف = AUTHORCODE00082AUTHORCODE | |||
}} | |||
'''محمدكاظم خراسانى''' (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق)، معروف به آخوند خراسانی، فقیه، اصولی و از مراجع بزرگ شیعه در قرن چهاردهم هجری و از حامیان اصلی نهضت مشروطه ایران بود. وی در مشهد مقدس در خانوادهای مشهور به علم و فضل دیده به جهان گشود. مقدمات علوم را در مشهد به اتمام رساند، سپس در سبزوار از درس [[سبزواری، هادی|حاج ملا هادی سبزواری]] بهره برد و مدتی بعد به تهران رفت و فلسفه را نزد [[جلوه، سید ابوالحسن بن محمد|میرزا ابوالحسن جلوه]] آموخت. در ۲۲ سالگی (۱۲۷۷ق) راهی نجف اشرف شد و از محضر اساتید بزرگی همچون [[انصاری، مرتضی بن محمدامین|شیخ مرتضی انصاری]]، [[میرزای شیرازی، سید محمدحسن|میرزای شیرازی]] و [[قزوینی، مهدی|سید مهدی قزوینی]] استفاده کرد. پس از عزیمت [[میرزای شیرازی، سید محمدحسن|میرزای شیرازی]] به سامرا، آخوند در نجف ماند و به تدریس اصول پرداخت و حوزه درس او چنان گیرا بود که بیش از هزار نفر شاگرد در آن حاضر میشدند. پس از رحلت [[میرزای شیرازی، سید محمدحسن|میرزای شیرازی]] و آیتالله رشتی، به مرجعیت عامه مسلمین رسید. آخوند خراسانی همراه با دیگر علما به حمایت از مشروطیت برخاست و پیشوایی نهضت ملی اسلامی را در عصر مشروطیت عهدار شد. تلگرافهای اعتراضآمیز او به دربار محمدعلی شاه قاجار و تشویق مردم برای ایستادگی در برابر استبداد، منجر به سقوط آن پادشاه ستمگر شد. با تجاوز روسها به ایران، فرمان جهاد صادر کرد و تصمیم گرفت خود در رأس علما برای سرکوبی روسیان وارد عمل شود، اما پیش از حرکت، در پگاه روز سهشنبه ۲۰ ذیالحجه ۱۳۲۹ق درگذشت. مرگ ناگهانی او درست در روز عزیمت به جهاد، این شایعه را بهوجود آورد که به دست عوامل بیگانه مسموم شده است. از مهمترین آثار او میتوان به کتاب ارزشمند «[[كفاية الأصول|کفایة الأصول]]»، «[[فوائد الأصول (آخوند خراسانی)|فوائد الأصول]]»، «حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری» و «کتاب فی الوقف» اشاره کرد. | |||
==ولادت == | |||
محمدکاظم بن حسین خراسانی در سال 1255 هجرى قمرى در شهر مقدس مشهد و در خانوادهاى مشهور به علم و فضل ديده به جهان گشود. جد او از اهالى هرات بود، ولى خانوادۀ او از سالها پيش در شهر مقدس مشهد رحل اقامت افكنده بودند. | |||
==تحصيلات== | ==تحصيلات== | ||
آیتالله محمدكاظم خراسانى مقدمات علوم و تحصيلات ابتدايى را در مشهد به اتمام رسانيده، سپس در سبزوار از مجلس درس صاحب اسرار، حاجى [[سبزواری، هادی|ملا هادى سبزوارى]] بهرهها برد. مدتى بعد به تهران هجرت نمود و حكمت و فلسفه را نزد میرزا ابوالحسن جلوه آموخت. | |||
او در سن 22 سالگى در ماه رجب سال 1277 هجرى قمرى، پس از فراگیرى علوم عقلى و نقلى به قصد نجف اشرف از مشهد حركت كرد و بعد از توقفى در تهران به سوى نجف رهسپار شد. | |||
او در سن 22 سالگى در ماه رجب سال 1277 هجرى قمرى، پس از | |||
==ورود به نجف== | ==ورود به نجف== | ||
آخوند خراسانى، به نجف آمده بود تا در جوار بارگاه امیرالمؤمنين علی عليهالسلام تحصيل علم كند. | |||
تهيدستى او همراه با علاقه و عشق وافر به فراگیرى علوم و استقامتش در برابر شدايد بيشمار و مشكلات خارج از مقدار، او را زبانزد عام و خاص نمود تا جايى كه در اندك مدتى پيش همگان معروف گشت. او از نوادر روزگار خود به شمار مىرفت. | |||
تهيدستى او همراه با علاقه و عشق وافر به | |||
==اساتيد== | ==اساتيد== | ||
آخوند در نجف از محضر اساتيد بزرگى استفاده نمود، بزرگانى همچون: | آخوند در نجف از محضر اساتيد بزرگى استفاده نمود، بزرگانى همچون: | ||
# [[انصاری، مرتضی بن محمدامین|شيخ انصارى]] | # [[انصاری، مرتضی بن محمدامین|شيخ انصارى]] | ||
# آیتالله شهابى | # آیتالله شهابى | ||
# | # سيد على شوشترى | ||
# [[قزوینی، مهدی| | # [[قزوینی، مهدی|سيد مهدى قزوینى]] | ||
# شيخ رازى | # شيخ رازى | ||
# ملا عبدالرسول مازندرانى | # ملا عبدالرسول مازندرانى | ||
# [[میرزای شیرازی، محمدحسن | # [[میرزای شیرازی، سید محمدحسن|میرزاى شيرازى]] | ||
ايشان در | ايشان در این باره گفته است: بالاترين استاد من [[انصاری، مرتضی بن محمدامین|شيخ مرتضى انصارى]]، آن دانشمند نامدار و زاهد و عارف عاليقدر است. | ||
==تدريس== | ==تدريس== | ||
وقتى آیتالله حاج میرزا حسن شيرازى به سامرا عزيمت فرمودند، آخوند خراسانى در نجف مانده و شروع به تدريس اصول نمود. گیرايى درس او چنان بود كه تدريس او پيش اهل نظر ممتاز شناخته شده و مجلس درس او از افاضل و مجتهدين پر شد. | |||
حوزۀ درس آخوند در آن روزگار شهرۀ آفاق گشته و بىنهایت مورد استقبال قرار گرفت. آخوند بعد از رحلت [[میرزای شیرازی، سید محمدحسن|میرزاى شيرازى]] و آیتالله رشتى به مرجعيت عامۀ مسلمین رسيد. | |||
حوزۀ درس آخوند در آن روزگار شهرۀ آفاق گشته و | |||
==مدارس آخوند== | ==مدارس آخوند== | ||
آخوند، خود در مدارس كهنه و در حجرههاى تنگ و تاریک و بدون روشنايى تحصيل نمود، ولى عاقبت برای طلاب نجف سه مدرسه احداث كرد كه فقها و علماى عاليقدرى در این مدارس تربيت شدند. این مدارس عبارتند از: | |||
آخوند، خود در مدارس كهنه و در حجرههاى تنگ و | |||
# مدرسۀ بزرگ آخوند واقع در قبلۀ صحن. تاريخ بنا، 1321 هجرى قمرى | # مدرسۀ بزرگ آخوند واقع در قبلۀ صحن. تاريخ بنا، 1321 هجرى قمرى | ||
# مدرسۀ متوسط آخوند، تاريخ بنا 1326 هجرى قمرى | # مدرسۀ متوسط آخوند، تاريخ بنا 1326 هجرى قمرى | ||
| خط ۸۶: | خط ۸۳: | ||
==شاگردان== | ==شاگردان== | ||
به درستى نمىدانيم آخوند خراسانى چند نفر عالم و مجتهد تربيت كرده، اما تذكره نویسان نوشتهاند هر بار درس مىگفت پاى درس او متجاوز از هزار نفر شاگرد حضور داشتند كه بسيارى از آنها مجتهد مسلم بودهاند و در روزگار خود از برجستگان و نوابغ علم به شمار مىرفتند. | |||
به درستى نمىدانيم آخوند خراسانى چند نفر عالم و مجتهد تربيت كرده، اما تذكره | |||
برخى از شاگردان آخوند عبارتند از: | برخى از شاگردان آخوند عبارتند از: | ||
# آیتالله شيخ ابراهیم اردبيلى | |||
# آیتالله شيخ | # آیتالله سيد ابوالحسن نقوى | ||
# آیتالله | # آیتالله آقا مجتبى تویسركانى | ||
# آیتالله آقا مجتبى | # آیتالله میرزا مشكين فاضل و... | ||
# آیتالله | |||
==آخوند و نهضت مشروطيت== | ==آخوند و نهضت مشروطيت== | ||
آخوند خراسانى همراه میرزا خليل به طرفدارى از مشروطيت قيام نمود و پيشوايى نهضت ملى اسلامى را در عصر مشروطيت عهدهدار گرديدند. حمايت این بزرگواران از مشروطيت، كمك بزرگى به نهضت مردم ایران در آن زمان نمود. تلگرافهاى اعتراض آمیز آخوند خراسانى به دربار محمد على شاه قاجار و تشویق مردم جهت ايستادگى در برابر استبداد منجر به سقوط آن پادشاه ستمگر و پناهنده شدن او به دربار روسيه شد. | |||
آخوند خراسانى همراه | |||
==سجاياى اخلاقى== | ==سجاياى اخلاقى== | ||
آخوند خراسانى در زندگى خصوصى، پدرى مهربان و همسرى فداكار بود. فرزندان او هرگز به ياد ندارند كه شيطان خشم بر وى غلبه كرده باشد. او مردى گشادهرو و بردبار بود و حال زن و بچۀ خود را بسيار مراعات مىنمود. به تمیزى سر و وضع و پاکى لباس خود اهمیت بسيار مىداد. باطنى صاف و ظاهرى نظيف داشت و بهترين فضيلت اخلاقى آن بزرگوار سعۀ صدر بود. او در برابر شدايد و مشكلات حوصله و صبر عجيبى از خود نشان مىداد. | |||
آخوند خراسانى در زندگى خصوصى، پدرى مهربان و همسرى فداكار بود. فرزندان او هرگز به ياد ندارند كه شيطان خشم بر وى غلبه كرده باشد. او مردى گشادهرو و بردبار بود و حال زن و بچۀ خود را بسيار مراعات مىنمود. به | |||
==فرزندان آخوند== | ==فرزندان آخوند== | ||
آخوند پنج پسر و یک دختر داشت: | |||
# تنها دختر آن مرحوم در سال 1308 هجرى قمرى، در نجف به دنيا آمد. او با پسر بزرگ [[رشتی، حبیبالله|میرزا حبيب الله رشتى]]؛ شیخ اسماعیل رشتی ازدواج كرد و به تهران رفت و سرانجام در تهران درگذشت. جنازۀ آن مرحومه را به نجف برده، در كنار آرامگاه پدر بزرگوارش به خاک سپردند. | |||
# آقا میرزا مهدى (درگذشت 1356 هجرى قمرى)، در تهران رحلت نموده و در مشهد به خاک سپرده شد. | |||
# آیتالله آقا میرزا محمد (در گذشت 1356 هجرى قمرى)، در حرم مطهر حضرت شاه عبدالعظيم به خاک سپرده شد. او مبارزى نستوه و از مدرسين حوزۀ علمیّۀ مشهد بود. | |||
# آیتالله احمد كفايى خراسانى (در گذشت 1391 هجرى قمرى) كه در حرم امام رضا عليهالسلام به خاک سپرده شد. حوزۀ درس ايشان در مسجد گوهر شاد بود. | |||
# حاج حسین آقا (درگذشت 1396 هجرى قمرى). او سالها امامت جماعت را در مساجد تهران عهدهدار بود و پس از وفات در كنار پدر بزرگوارش به خاک سپرده شد. | |||
# حاج حسن كفايى (در گذشت 1374 هجرى قمرى). در حرم شاه عبدالعظيم به خاک سپرده شد. | |||
==فرمان جهاد== | |||
تجاوزات مكرر دولتهاى روس و انگليس و عدم توجه ساير ممالك به ستمهاى متعدد این دو قدرت مستكبر در حق ملت مظلوم ایران قلب دردمند آخوند را شديدا جريحهدار ساخت و او را نسبت به جنايات بيگانگان در ایران سخت معترض نمود و چون گزارشهاى فراوانى از تجاوزهاى روسها، كه تا قزوین پيش آمده بودند به دستش رسيد، فرمان جهاد عليه آنان صادر كرد و تصمیم گرفت خود در رأس ساير علما برای سركوبى روسيان وارد عمل شود. به همین مناسبت تمام مقدمات حركت و شركت در یک جهاد اسلامى را فراهم نموده و مصمم به این كار گرديد اما قبل از حركت آخوند خراسانى به ديار دوست شتافت و امتى را داغدار كرد. | |||
آخوند | ==رحلت== | ||
آن روز همه پريشان حال بودند چون آخوند گفته بود فرداى آن روز سفرى در پيش است. آخوند به اطرافيان مىفرمود دغدغهاى كه شيطان در قلوب شما انداخته قابل اعتنا نيست. من مىروم تا استراحت كنم. ضعف و ناتوانى بر وجودم غلبه كرده است. اما همه چيز خبر از حادثۀ هولناكى مىداد. آن شب ابر تيرهاى شهر نجف را فرا گرفته بود. | |||
زمان حركت آخوند برای مبارزه با متجاوزين روس، در پگاه روز سهشنبه 20 ذىحجۀ 1329 هجرى قمرى فرا رسيد، اما نيم ساعت قبل از طلوع آفتاب، روح بلند آن مرد بزرگ، تاریکى شب را شكافت و به ملكوت اعلا پيوست. | |||
دو پزشك بر بالين آن بزرگوار حاضر شدند و علت رحلت را، سكتۀ قلبى اعلام نمودند؛ ولى مرگ ناگهانى آخوند آن هم درست در روزى كه قصد حركت از نجف به ایران و جهاد با متجاوزين روس را داشت موجب انتشار این شايعه گرديد كه ارتحال او به صورت طبيعى انجام نگرفته و دستى جنايتكار به طريقى او را مسموم ساخته است و درگذشت آخوند در آن روز در اذهان عمومى چنين توصيف شد. | |||
جنازۀ آن بزرگوار با شكوه خاصى تشييع شده و در جوار مرقد مطهر مولاى متقيان [[امام على(ع)|حضرت علی عليهالسلام]] به خاک سپرده شد. | |||
==آثار== | |||
از مهمترين آثار مرحوم آخوند خراسانى مىتوان به كتب زير اشاره نمود: | از مهمترين آثار مرحوم آخوند خراسانى مىتوان به كتب زير اشاره نمود: | ||
# کتاب [[كفاية الأصول]] | |||
# کتاب كفاية الأصول | |||
# رسالة الفوائد | # رسالة الفوائد | ||
# حاشيه بر مكاسب [[انصاری، مرتضی بن محمدامین|شيخ انصارى]] | # حاشيه بر مكاسب [[انصاری، مرتضی بن محمدامین|شيخ انصارى]] | ||
| خط ۱۳۲: | خط ۱۲۷: | ||
# کتاب روح الهيات | # کتاب روح الهيات | ||
# کتاب شرح التبصرة | # کتاب شرح التبصرة | ||
# | # [[كتاب في الوقف]] | ||
# کتاب في القضاء | # کتاب في القضاء | ||
تأليفات فراوان ديگرى از آن عالم به جاى مانده كه | تأليفات فراوان ديگرى از آن عالم به جاى مانده كه عموماًبه چاپ نرسيده و به صورت مقالات و رسالههاى دست نویس موجود است. | ||
{{فقیهان شیعه}} | {{فقیهان شیعه}} | ||
{{الگو:آخوند خراسانی}} | |||
{{اصول فقه}} | |||
==وابستهها== | |||
{{وابستهها}} | |||
[[حاشیة المکاسب (آخوند)]] | [[حاشیة المکاسب (آخوند)]] | ||
| خط ۱۷۸: | خط ۱۵۸: | ||
[[الوصول إلی کفایة الأصول]] | [[الوصول إلی کفایة الأصول]] | ||
[[دروس و حلول في شرح كفاية الأصول]] | |||
[[إیضاح الکفایة]] | [[إیضاح الکفایة]] | ||
| خط ۱۸۳: | خط ۱۶۵: | ||
[[نهایة الدرایة في شرح الکفایة]] | [[نهایة الدرایة في شرح الکفایة]] | ||
[[منتهی الوصول إلی غوامض كفاية الأصول من إفادات سيدنا العلامة الرباني السيد أبوالحسن الإصفهاني( | [[منتهی الوصول إلی غوامض كفاية الأصول من إفادات سيدنا العلامة الرباني السيد أبوالحسن الإصفهاني قدسسرهالعالی]] | ||
[[منتهی الوصول في شرح كفاية الأصول]] | |||
[[حاشية الكفاية (علامه طباطبایی)]] | |||
[[حاشية | [[حاشية علی تعليقات المحقق الإصفهاني (نهاية الدراية و حاشية المكاسب)]] | ||
[[ | [[الحاشية على كفاية الأصول]] | ||
[[کفایة الاُصول (با حواشی مشکینی)]] | [[کفایة الاُصول (با حواشی مشکینی)]] | ||
[[کفاية الأصول]] | |||
[[درر الفوائد في الحاشیة علی الفرائد]] | [[درر الفوائد في الحاشیة علی الفرائد]] | ||
| خط ۲۳۳: | خط ۲۲۱: | ||
[[تعلیقة علی حاشیة الأستاد علی الفرائد]] | [[تعلیقة علی حاشیة الأستاد علی الفرائد]] | ||
[[ترجمه و شرح | [[ترجمه و شرح كفاية الأصول (مسعود عباسی)]] | ||
[[متن، ترجمه و شرح کامل کفایة الأصول]] | [[متن، ترجمه و شرح کامل کفایة الأصول]] | ||
| خط ۲۶۱: | خط ۲۴۹: | ||
[[طریق الوصول الی تحقیق کفایة الأصول]] | [[طریق الوصول الی تحقیق کفایة الأصول]] | ||
[[ | [[الهداية في شرح الكفاية (تستری کاظمینی)]] | ||
[[تحریر الفصول في شرح کفایة الأصول]] | [[تحریر الفصول في شرح کفایة الأصول]] | ||
| خط ۲۷۱: | خط ۲۵۹: | ||
[[نهایة المأمول فی شرح کفایة الاصول (رضوی قمی، میرزا حسن)]] | [[نهایة المأمول فی شرح کفایة الاصول (رضوی قمی، میرزا حسن)]] | ||
[[ | [[غایة السؤول في شرح کفایة الأصول]] | ||
[[مجموعة الرسائل الفقهیة]] | [[مجموعة الرسائل الفقهیة (آخوند)]] | ||
[[کفایه الاصول (جامعه مدرسین)]] | [[کفایه الاصول (جامعه مدرسین)]] | ||
| خط ۲۸۳: | خط ۲۷۱: | ||
[[کفاية الاصول في مباحث الالفاظ]] | [[کفاية الاصول في مباحث الالفاظ]] | ||
[[فقه فتوايي آخوند | [[فقه فتوايي آخوند خراسانیمشتمل بر پانزده کتاب، رساله و حاشيه فقهي]] | ||
[[شرح فقراتی از خطبه اول | [[شرح فقراتی از خطبه اول نهجالبلاغة]] | ||
[[ترجمه نجاة العباد فی یوم المعاد]] | [[ترجمه نجاة العباد فی یوم المعاد]] | ||
[[الغایة في شرح نهایة الدرایة للمحقق الإصفهاني | [[الغایة في شرح نهایة الدرایة للمحقق الإصفهاني قدسسره]] | ||
[[تحریر الکفایة]] | [[تحریر الکفایة]] | ||
[[توضیح الکفایة]] | |||
[[خودآموز کفایه؛ مباحث عقلیه و اصول عملیه]] | |||
[[رده:زندگینامه]] | [[رده:زندگینامه]] | ||
[[رده:مراجع تقلید]] | |||
[[رده:شاگردان شیخ انصاری]] | |||
[[رده:شاگردان میرزای شیرازی]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۰ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۱:۲۰
| محمدکاظم خراسانی | |
|---|---|
 آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین | |
| نام کامل | محمدکاظم بن حسین خراسانی |
| نامهای دیگر | آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، محقق خراسانی، آخوند خراسانی |
| لقب | آخوند خراسانی |
| نام پدر | حسین |
| ولادت | ۱۲۵۵ قمری |
| محل تولد | مشهد مقدس، ایران |
| محل زندگی | مشهد، سبزوار، تهران، نجف |
| رحلت | ۲۰ ذیالحجه ۱۳۲۹ قمری |
| مدفن | صحن حرم امام علی علیهالسلام، نجف اشرف |
| طول عمر | ۷۴ سال |
| فرزندان | پنج پسر و یک دختر |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| پیشه | فقیه، اصولی، مرجع تقلید، سیاستمدار |
| منصب | مرجع تقلید، رهبر مذهبی نهضت مشروطه |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | مجتهد |
| حوزه | حوزه علمیه نجف اشرف |
| علایق پژوهشی | اصول فقه، فقه، فلسفه |
| اساتید | |
| شاگردان | |
| برخی آثار | |
محمدكاظم خراسانى (۱۲۵۵-۱۳۲۹ق)، معروف به آخوند خراسانی، فقیه، اصولی و از مراجع بزرگ شیعه در قرن چهاردهم هجری و از حامیان اصلی نهضت مشروطه ایران بود. وی در مشهد مقدس در خانوادهای مشهور به علم و فضل دیده به جهان گشود. مقدمات علوم را در مشهد به اتمام رساند، سپس در سبزوار از درس حاج ملا هادی سبزواری بهره برد و مدتی بعد به تهران رفت و فلسفه را نزد میرزا ابوالحسن جلوه آموخت. در ۲۲ سالگی (۱۲۷۷ق) راهی نجف اشرف شد و از محضر اساتید بزرگی همچون شیخ مرتضی انصاری، میرزای شیرازی و سید مهدی قزوینی استفاده کرد. پس از عزیمت میرزای شیرازی به سامرا، آخوند در نجف ماند و به تدریس اصول پرداخت و حوزه درس او چنان گیرا بود که بیش از هزار نفر شاگرد در آن حاضر میشدند. پس از رحلت میرزای شیرازی و آیتالله رشتی، به مرجعیت عامه مسلمین رسید. آخوند خراسانی همراه با دیگر علما به حمایت از مشروطیت برخاست و پیشوایی نهضت ملی اسلامی را در عصر مشروطیت عهدار شد. تلگرافهای اعتراضآمیز او به دربار محمدعلی شاه قاجار و تشویق مردم برای ایستادگی در برابر استبداد، منجر به سقوط آن پادشاه ستمگر شد. با تجاوز روسها به ایران، فرمان جهاد صادر کرد و تصمیم گرفت خود در رأس علما برای سرکوبی روسیان وارد عمل شود، اما پیش از حرکت، در پگاه روز سهشنبه ۲۰ ذیالحجه ۱۳۲۹ق درگذشت. مرگ ناگهانی او درست در روز عزیمت به جهاد، این شایعه را بهوجود آورد که به دست عوامل بیگانه مسموم شده است. از مهمترین آثار او میتوان به کتاب ارزشمند «کفایة الأصول»، «فوائد الأصول»، «حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری» و «کتاب فی الوقف» اشاره کرد.
ولادت
محمدکاظم بن حسین خراسانی در سال 1255 هجرى قمرى در شهر مقدس مشهد و در خانوادهاى مشهور به علم و فضل ديده به جهان گشود. جد او از اهالى هرات بود، ولى خانوادۀ او از سالها پيش در شهر مقدس مشهد رحل اقامت افكنده بودند.
تحصيلات
آیتالله محمدكاظم خراسانى مقدمات علوم و تحصيلات ابتدايى را در مشهد به اتمام رسانيده، سپس در سبزوار از مجلس درس صاحب اسرار، حاجى ملا هادى سبزوارى بهرهها برد. مدتى بعد به تهران هجرت نمود و حكمت و فلسفه را نزد میرزا ابوالحسن جلوه آموخت.
او در سن 22 سالگى در ماه رجب سال 1277 هجرى قمرى، پس از فراگیرى علوم عقلى و نقلى به قصد نجف اشرف از مشهد حركت كرد و بعد از توقفى در تهران به سوى نجف رهسپار شد.
ورود به نجف
آخوند خراسانى، به نجف آمده بود تا در جوار بارگاه امیرالمؤمنين علی عليهالسلام تحصيل علم كند.
تهيدستى او همراه با علاقه و عشق وافر به فراگیرى علوم و استقامتش در برابر شدايد بيشمار و مشكلات خارج از مقدار، او را زبانزد عام و خاص نمود تا جايى كه در اندك مدتى پيش همگان معروف گشت. او از نوادر روزگار خود به شمار مىرفت.
اساتيد
آخوند در نجف از محضر اساتيد بزرگى استفاده نمود، بزرگانى همچون:
- شيخ انصارى
- آیتالله شهابى
- سيد على شوشترى
- سيد مهدى قزوینى
- شيخ رازى
- ملا عبدالرسول مازندرانى
- میرزاى شيرازى
ايشان در این باره گفته است: بالاترين استاد من شيخ مرتضى انصارى، آن دانشمند نامدار و زاهد و عارف عاليقدر است.
تدريس
وقتى آیتالله حاج میرزا حسن شيرازى به سامرا عزيمت فرمودند، آخوند خراسانى در نجف مانده و شروع به تدريس اصول نمود. گیرايى درس او چنان بود كه تدريس او پيش اهل نظر ممتاز شناخته شده و مجلس درس او از افاضل و مجتهدين پر شد.
حوزۀ درس آخوند در آن روزگار شهرۀ آفاق گشته و بىنهایت مورد استقبال قرار گرفت. آخوند بعد از رحلت میرزاى شيرازى و آیتالله رشتى به مرجعيت عامۀ مسلمین رسيد.
مدارس آخوند
آخوند، خود در مدارس كهنه و در حجرههاى تنگ و تاریک و بدون روشنايى تحصيل نمود، ولى عاقبت برای طلاب نجف سه مدرسه احداث كرد كه فقها و علماى عاليقدرى در این مدارس تربيت شدند. این مدارس عبارتند از:
- مدرسۀ بزرگ آخوند واقع در قبلۀ صحن. تاريخ بنا، 1321 هجرى قمرى
- مدرسۀ متوسط آخوند، تاريخ بنا 1326 هجرى قمرى
- مدرسۀ كوچك آخوند، تاريخ بنا 1328 هجرى قمرى
شاگردان
به درستى نمىدانيم آخوند خراسانى چند نفر عالم و مجتهد تربيت كرده، اما تذكره نویسان نوشتهاند هر بار درس مىگفت پاى درس او متجاوز از هزار نفر شاگرد حضور داشتند كه بسيارى از آنها مجتهد مسلم بودهاند و در روزگار خود از برجستگان و نوابغ علم به شمار مىرفتند.
برخى از شاگردان آخوند عبارتند از:
- آیتالله شيخ ابراهیم اردبيلى
- آیتالله سيد ابوالحسن نقوى
- آیتالله آقا مجتبى تویسركانى
- آیتالله میرزا مشكين فاضل و...
آخوند و نهضت مشروطيت
آخوند خراسانى همراه میرزا خليل به طرفدارى از مشروطيت قيام نمود و پيشوايى نهضت ملى اسلامى را در عصر مشروطيت عهدهدار گرديدند. حمايت این بزرگواران از مشروطيت، كمك بزرگى به نهضت مردم ایران در آن زمان نمود. تلگرافهاى اعتراض آمیز آخوند خراسانى به دربار محمد على شاه قاجار و تشویق مردم جهت ايستادگى در برابر استبداد منجر به سقوط آن پادشاه ستمگر و پناهنده شدن او به دربار روسيه شد.
سجاياى اخلاقى
آخوند خراسانى در زندگى خصوصى، پدرى مهربان و همسرى فداكار بود. فرزندان او هرگز به ياد ندارند كه شيطان خشم بر وى غلبه كرده باشد. او مردى گشادهرو و بردبار بود و حال زن و بچۀ خود را بسيار مراعات مىنمود. به تمیزى سر و وضع و پاکى لباس خود اهمیت بسيار مىداد. باطنى صاف و ظاهرى نظيف داشت و بهترين فضيلت اخلاقى آن بزرگوار سعۀ صدر بود. او در برابر شدايد و مشكلات حوصله و صبر عجيبى از خود نشان مىداد.
فرزندان آخوند
آخوند پنج پسر و یک دختر داشت:
- تنها دختر آن مرحوم در سال 1308 هجرى قمرى، در نجف به دنيا آمد. او با پسر بزرگ میرزا حبيب الله رشتى؛ شیخ اسماعیل رشتی ازدواج كرد و به تهران رفت و سرانجام در تهران درگذشت. جنازۀ آن مرحومه را به نجف برده، در كنار آرامگاه پدر بزرگوارش به خاک سپردند.
- آقا میرزا مهدى (درگذشت 1356 هجرى قمرى)، در تهران رحلت نموده و در مشهد به خاک سپرده شد.
- آیتالله آقا میرزا محمد (در گذشت 1356 هجرى قمرى)، در حرم مطهر حضرت شاه عبدالعظيم به خاک سپرده شد. او مبارزى نستوه و از مدرسين حوزۀ علمیّۀ مشهد بود.
- آیتالله احمد كفايى خراسانى (در گذشت 1391 هجرى قمرى) كه در حرم امام رضا عليهالسلام به خاک سپرده شد. حوزۀ درس ايشان در مسجد گوهر شاد بود.
- حاج حسین آقا (درگذشت 1396 هجرى قمرى). او سالها امامت جماعت را در مساجد تهران عهدهدار بود و پس از وفات در كنار پدر بزرگوارش به خاک سپرده شد.
- حاج حسن كفايى (در گذشت 1374 هجرى قمرى). در حرم شاه عبدالعظيم به خاک سپرده شد.
فرمان جهاد
تجاوزات مكرر دولتهاى روس و انگليس و عدم توجه ساير ممالك به ستمهاى متعدد این دو قدرت مستكبر در حق ملت مظلوم ایران قلب دردمند آخوند را شديدا جريحهدار ساخت و او را نسبت به جنايات بيگانگان در ایران سخت معترض نمود و چون گزارشهاى فراوانى از تجاوزهاى روسها، كه تا قزوین پيش آمده بودند به دستش رسيد، فرمان جهاد عليه آنان صادر كرد و تصمیم گرفت خود در رأس ساير علما برای سركوبى روسيان وارد عمل شود. به همین مناسبت تمام مقدمات حركت و شركت در یک جهاد اسلامى را فراهم نموده و مصمم به این كار گرديد اما قبل از حركت آخوند خراسانى به ديار دوست شتافت و امتى را داغدار كرد.
رحلت
آن روز همه پريشان حال بودند چون آخوند گفته بود فرداى آن روز سفرى در پيش است. آخوند به اطرافيان مىفرمود دغدغهاى كه شيطان در قلوب شما انداخته قابل اعتنا نيست. من مىروم تا استراحت كنم. ضعف و ناتوانى بر وجودم غلبه كرده است. اما همه چيز خبر از حادثۀ هولناكى مىداد. آن شب ابر تيرهاى شهر نجف را فرا گرفته بود. زمان حركت آخوند برای مبارزه با متجاوزين روس، در پگاه روز سهشنبه 20 ذىحجۀ 1329 هجرى قمرى فرا رسيد، اما نيم ساعت قبل از طلوع آفتاب، روح بلند آن مرد بزرگ، تاریکى شب را شكافت و به ملكوت اعلا پيوست.
دو پزشك بر بالين آن بزرگوار حاضر شدند و علت رحلت را، سكتۀ قلبى اعلام نمودند؛ ولى مرگ ناگهانى آخوند آن هم درست در روزى كه قصد حركت از نجف به ایران و جهاد با متجاوزين روس را داشت موجب انتشار این شايعه گرديد كه ارتحال او به صورت طبيعى انجام نگرفته و دستى جنايتكار به طريقى او را مسموم ساخته است و درگذشت آخوند در آن روز در اذهان عمومى چنين توصيف شد. جنازۀ آن بزرگوار با شكوه خاصى تشييع شده و در جوار مرقد مطهر مولاى متقيان حضرت علی عليهالسلام به خاک سپرده شد.
آثار
از مهمترين آثار مرحوم آخوند خراسانى مىتوان به كتب زير اشاره نمود:
- کتاب كفاية الأصول
- رسالة الفوائد
- حاشيه بر مكاسب شيخ انصارى
- رسالۀ أعلام شيعه
- رسالۀ عدالت
- حاشيه بر رسائل
- کتاب روح الهيات
- کتاب شرح التبصرة
- كتاب في الوقف
- کتاب في القضاء
تأليفات فراوان ديگرى از آن عالم به جاى مانده كه عموماًبه چاپ نرسيده و به صورت مقالات و رسالههاى دست نویس موجود است.
وابستهها
رسالة في الدماء الثلاثه (للآخوند)
اللمعات النیره فی شرح تکمله التبصره
دروس و حلول في شرح كفاية الأصول
منتهی الوصول في شرح كفاية الأصول
حاشية الكفاية (علامه طباطبایی)
حاشية علی تعليقات المحقق الإصفهاني (نهاية الدراية و حاشية المكاسب)
کفایة الاُصول (با حواشی مشکینی)
درر الفوائد في الحاشیة علی الفرائد
شرح كفاية الأصول (محمدی خراساني)
كفاية الأصول (زارعی سبزواری، عباسعلی)
عنایة الأصول في شرح کفایة الأصول
فوائد الاُصول (آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین)
منتهی الدرایة في توضیح الکفایة
غایة الأصول في شرح کفایة الأصول
کفایة الأصول في أسلوبها الثاني
هدایة العقول في شرح کفایة الأصول
حاشیة علی الکفایة (حائری قمی، محمد علی)
نهایة المأمول في شرح کفایة الأصول (اجتهادی، محمدعلی)
هدایة الأصول في شرح کفایة الأصول
تعلیقة علی حاشیة الأستاد علی الفرائد
ترجمه و شرح كفاية الأصول (مسعود عباسی)
متن، ترجمه و شرح کامل کفایة الأصول
اللمعات النیرة فی شرح تکملة التبصرة
الهدایة فی شرح الکفایة (شیرازی، محمد جعفر)
شرح کفایة الأصول (رشتی، عبدالحسین)
طریق الوصول الی تحقیق کفایة الأصول
الهداية في شرح الكفاية (تستری کاظمینی)
تحریر الفصول في شرح کفایة الأصول
نهایة المأمول فی شرح کفایة الاصول (رضوی قمی، میرزا حسن)
غایة السؤول في شرح کفایة الأصول
مجموعة الرسائل الفقهیة (آخوند)
فقه فتوايي آخوند خراسانیمشتمل بر پانزده کتاب، رساله و حاشيه فقهي
شرح فقراتی از خطبه اول نهجالبلاغة
ترجمه نجاة العباد فی یوم المعاد