سبزواری، هادی
ملا هادی سبزواری (۱۲۱۲-۱۲۸۹ق) ملقب به اسرار، فقیه، عارف، شاعر و فیلسوف مشهور دوران قاجاریه، از شارحان برجسته حکمت متعالیه صدرالمتألهین و صاحب منظومه معروف در حکمت. در سال ۱۲۱۲ق در سبزوار متولد شد. پدرش مهدی سبزواری بود. تحصیلات ابتدایی را از ۷-۸ سالگی آغاز کرد و پس از فوت پدر در ۱۰ سالگی، نزد پسر عمهاش حاج ملا حسین سبزواری ده سال به فراگیری اصول فقه، ادبیات عرب و علوم نقلی پرداخت. در جوانی به مشهد رفت و ده سال در جوار امام رضا(ع) به تحصیل ادامه داد. سپس به اصفهان که مرکز علم در آن عصر بود، سفر کرد و یک ماه در درس فقه محمد ابراهیم کلباسی و شیخ محمدتقی اصفهانی شرکت نمود. از سفر حج منصرف شد و هشت سال در درس ملا اسماعیل درب کوشکی و ملا علی نوری به فراگیری حکمت پرداخت. در سال ۱۲۴۰ق دو ماه در درس شیخ احمد احسائی حاضر شد. در سال ۱۲۴۲ق به مشهد بازگشت و در مدرسه حاج حسن به تدریس علوم نقلی و عقلی مشغول شد. در سال ۱۲۵۰ق عازم حج شد و در بازگشت به علت ناامنی راهها یک سال در کرمان اقامت گزید و به مجاهده نفس پرداخت. سپس به مشهد بازگشت و ده سال دیگر در آنجا به تدریس ادامه داد. مهمترین دوره حیات علمی او ۲۷ سال آخر عمرش بود که در سبزوار حوزه بزرگ و گرمی ایجاد کرد و دانشپژوهان از سراسر ایران به سویش شتافتند. شهرت او در شرح و بسط افکار صدرالمتألهین است. از شاگردان برجسته او میتوان به شیخ مرتضی انصاری، آخوند خراسانی و ملا حسینقلی همدانی اشاره کرد. آثار متعددی از خود به جای گذاشت از جمله «شرح المنظومه» در حکمت، «أسرار الحکم» (فارسی)، «شرح الأسماء» (شرح دعای جوشن کبیر)، «دیوان اشعار» با تخلص اسرار، «أسرار العبادة» در فقه، «شرح مثنوی»، «حاشیه بر اسفار»، «حاشیه بر الشواهد الربوبیة»، «اللآلی المنتظمة» در منطق، «نبراس» در فقه و رسائل متعدد در پاسخ به مسائل. سرانجام در ۲۸ جمادیالاولی ۱۲۸۹ق در سبزوار درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.
| هادی بن مهدی سبزواری | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | هادی بن مهدی سبزواری |
| نامهای دیگر | حاج ملا هادی سبزواری؛ حاجی سبزواری؛ اسرار |
| لقب | اسرار (تخلص) |
| تخلص | اسرار |
| نام پدر | مهدی سبزواری |
| ولادت | ۱۲۱۲ق |
| محل تولد | سبزوار، ایران |
| محل زندگی | سبزوار، مشهد، اصفهان، کرمان |
| رحلت | ۲۸ جمادیالاولی ۱۲۸۹ق / ۱۲۵۱ش / ۱۸۷۳م |
| مدفن | سبزوار |
| طول عمر | ۷۷ سال |
| خویشاوندان | داماد: میرزا محمد اخباری |
| دین | اسلام |
| مذهب | تشیع |
| پیشه | فقیه، عارف، شاعر، فیلسوف |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | حکمت متعالیه، عرفان، فقه، شعر |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار | |
ولادت
ملا هادی فرزند مهدى سبزوارى در سال 1212 ق در سبزوار متولد شده و تحصيلات ابتدايى، صرف و نحو را از 7 - 8 سالگى شروع نمود. بعد از فوت پدر در سن 10 سالگى نزد پسر عمهاش حاج ملا حسين سبزوارى اقامت كرد.
تحصيلات
ده سال نزد پسر عمهاش اصول فقه و ادبيات عرب و علوم نقلى را فرا گرفت. در اين زمان او داراى رتبهاى در علوم غريبه و سطوح فقهى گرديد. ملاهادی هشت سال داشت كه به جمع محصلان علوم مقدماتی پیوست و در اوان نوجوانی ادبیات عرب (صرف و نحو) را فراگرفت و دئر ده سالگی به همراه ملاحسین سبزواری راهی مشهد شده در حوزه علمیه مشهد مشغول به تحصیل شد. او ده سال در كنار بارگاه امام رضا علیهالسلام به تحصیل پرداخت سپس شهرت حکمای اصفهان او را برای تحصیل عرفان و فلسفه به اصفهان کشانید.
سفر به اصفهان
در سن 21 سالگى شوق كسب علم او را به اصفهان كه در آن عصر مركز علم بود كشانيد. او به قصد حج از مشهد حركت كرد و در اصفهان يك ماه در درس فقه حاج محمد ابراهيم كلباسى و شيخ محمدتقى اصفهانى صاحب حاشيه شركت كرد.
او بعدا از سفر حج منصرف شد و در درس ملا اسماعيل اصفهانى و سپس ملا على نورى شركت نمود و مدت 8 سال حكمت را نزد اين دو تن فرا گرفت.
در سال 1240 ق زمانى كه شيخ احمد احسائى به اصفهان آمد، حكيم سبزوارى مدت 2 سال در درس ايشان شركت كرد و بنابر قولى مدتى نيز در درس حكمت آقا سيد رضى لاريجانى حضور داشته است.
سفر مشهد و حج
در سال 1242 ق زمانى كه ملاّ اسماعيل به تهران رفت، حكيم سبزوارى نيز عازم مشهد گرديد و در مدرسۀ حاج حسن مشغول تدريس علوم نقلى و عقلى شد.
در سال 1250 عازم حج شد و در بازگشت به علت ناامنى راهها در اثر فوت فتحعلى شاه قاجار به ناچار يك سال در کرمان اقامت گزيد. گفته مىشود در اين يك سال او به مجاهدۀ نفس مشغول بود.
سپس او از کرمان به مشهد بازگشت و ده سال ديگر در آنجا به تدريس علوم عقلى و نقلى مشغول شد.
اقامت در وطن
مهمترين دورۀ حيات علمى وى، 27 سال آخر عمرش بود كه در سبزوار حوزۀ بزرگ و گرمى را ايجاد كرد و با وجود حوزههاى پر رونق اصفهان و تهران، دانش پژوهان از سراسر ايران به سويش مىشتافتند تا از محضرش استفاده كنند.
از اسامى شاگردان او معلوم مىشود كه حتى بزرگان نيز براى كسب علم به محضرش مىآمدند و بسيارى از محققین مشكلات علمى خويش را از طريق مكاتبه با ايشان حل مىنمودند.
حكيم سبزوارى در زمينۀ عرفان، خودجوش بوده و در درس هيچ كدام از عرفا شركت نداشته است. عرفان او برگرفته از شرع بوده و كرامات بسيارى به او نسبت داده شده است.
او در زمينۀ طب نيز مهارت و ممارست داشته است ولى مطلبى دربارۀ اين كه آيا آن را خود فرا گرفته يا نزد كسى خوانده، نقل نگرديده است.
علم رياضى نيز يكى ديگر از ابعاد علمى وى بوده است و در اين باره نيز استاد يا اساتيد وى مشخص نيست.
اساتيد
- حاج ملا حسين سبزوارى
- مدت تلمذ 10 سال، موضوع: اصول فقه و ادبيات عرب و علوم نقلى.
- محمد ابراهيم كلباسى
- مدت تلمذ يك ماه، موضوع: فقه و اصول.
- شيخ محمدتقى اصفهانى
- مدت تلمذ يك ماه، موضوع: فقه و اصول.
- محمد على نجفى، معروف به آقا نجفى
- مدت تلمذ 2 سال، موضوع: فقه و اصول.
- ملا اسماعيل درب كوشكى اصفهانى
- معروف به واحد العين، مدت تلمذ 6 سال، موضوع: حكمت.
- ملا على نورى، استاد ملا اسماعيل درب كوشكى
- مدت تلمذ 2 سال، موضوع: حكمت.
- شيخ احمد احسائى
- مدت تلمذ دو ماه، موضوع: حكمت.
شاگردان
شاگردان حكيم سبزوارى بسيار بودهاند كه نام بسيارى از آنها در تواريخ نيامده است ولى تعداد افرادى كه اسامى آنها بدست ما رسيده است حاكى از عظمت اوست، اينك به نام تعدادى از آنها اشاره مىكنيم:
- شيخ اعظم انصارى، دو سال در مدرسه حاج حسن مشهد
- ملا محمد كاظم خراسانى، معروف به آخوند خراسانى، 1 سال در سبزوار
- ملا حسينقلى همدانى
- آقا ميرزا حسين، امام جمعۀ کرمانى
- ملا عبدالكريم خبوشانى قوچانى
- آقا شيخ على فاضل تربتى
- آقا ميرزا عباس حكيم دارابى شيرازى
- سيد عبدالغفور دارابى شيرازى
- ميرزا آقا حكيم دارابى
- آقا ميرزا محمد يزدى، معروف به فاضل يزدى
- حاج ميرزا سيد ابوطالب زنجانى
- حاج شيخ ملا اسماعيل عارف بجنوردى
- آقا ميرزا حسين سبزوارى
- آخوند ملا اسماعيل سبزوارى
- آخوند ملاّ غلامحسين شيخ الإسلام
- آقا ميرزا محمد سروقدى
- سيد احمد پيشاورى، معروف به اديب
- آقا ميرزا محمد حكيم الهى
- فاضل مغيثهاى سبزوارى
- حكيم آخوند ملا عبدالوهاب مايوانى قوچانى
- حاج ملا عباسعلى فاضل خراسانى
- آخوند ملا ابراهيم سبزوارى
- شيخ محمد ابراهيم واعظ تهرانى
- آخوند ملا محمد، فرزند حكيم
- حاجى ميرزا حسين سبزوارى(ايشان غير از آقا ميرزا حسين سبزوارى است)
مكتب علمى
شهرت حكيم سبزوارى در زمينۀ شرح و بسط و تنظيم افكار صدر المتألهين است و مكتب فلسفى او همان مكتب صدر المتألهين كه بين چهار مشرب دينى، اشراقى، عرفانى و مشاء در تفكر اسلامى را جمع نموده است و هر كدام را توضيح و تبيين كنندۀ ديگرى مىداند و معتقد است اگر بواسطۀ برهان بر مرز صحيح قدم بگذاریم، به آنچه عارفان شهود كرده و در دين بر آن تأكيد شده است خواهيم رسيد.
البته در شيوۀ سبزوارى تفاوتهايى نيز با صدر المتألهين ديده مىشود. او بيشتر به فلسفۀ اشراق و تصوف گرايش دارد تا برهان و لذا عناصر عرفانى در مكتب حكيم سبزوارى شرح و بسط بيشترى يافته است.
او عرفان و حكمت را در محدودۀ شرع پذيرفته است كه حداقل نبايد تغايرى با مبانى شرعى داشته باشند و از اين رو در مسألۀ دوام عذاب مخلدين در آتش، بر خلاف ابن عربى و بعضى ديگر همان طور كه آيات قرآن كريم بر آن تأكيد دارد معتقد به خلود در آتش و دوام عذاب اهل نار گرديد.
يكى از خصوصيات مكتب علمى مرحوم سبزوارى توأم نمودن بحث نظرى با عمل است. او معتقد بود كه انسان براى دريافت حقايق علاوه بر بحث، نياز به سير و سلوك دارد و خود يكى از عاملان به اين نظريه بوده و علم و عمل را توأم نموده است.
تأليفات
الف: كتابها
- أسرار الحكم، فارسى
- أسرار العبادة، فقه
- حاشيۀ بر اسفار
- حاشيه بر الشواهد الربوبية
- حاشيه بر المبدأ و المعاد ملا صدرا
- حاشيۀ مثنوى، معروف به «شرح مثنوى»
- شرح الأسماء الحسنى، شرح دعاى جوشن كبير
- شرح دعاى صباح حضرت علی عليهالسلام
- غرر الفرائد، در حكمت
- شرح غرر الفرائد، معروف به «شرح المنظومة»
- اللآلي المنتظمة، در منطق
- شرح اللآلي المنتظمة، معروف به «شرح المنظومة»
- ديوان شعر فارسى، معروف به «ديوان أسرار»
- المحاكمات في الرّد على الشيخية
- المقياس في المسائل الفقهية، منظوم
- نبراس، در فقه
- الرحيق في علم البديع
- راح الأفراح في علم البديع
- مطلع الشمس في معرفة الحق و شرح العينية ابن سينا
- كتاب في الحكمة.
ب: رسائل و مكاتبات
رسائل فارسى
- رسالۀ هداية الطالبين
- جواب مسائل ميرزا ابوالحسن رضوى
- جواب مسائل شيخ محمد ابراهيم واعظ تهرانى
- جواب مسائل سيد صادق سمنانى
- جواب مسائل يكى از فضلاى ساكن قم
- جواب سؤالات ميرزا باباى گرگانى
- جواب مسألۀ آخوند ملاّ احمد دامغانى
رسائل عربى
- جواب مسائل ملا اسماعيل عارف بجنوردى (الأجوبة الأسرارية)
- جواب مسائل ملا اسماعيل عارف بجنوردى(اين رساله غير از قبلى است)
- جواب مسائل ملا احمد يزدى
- جواب مسائل فاضل تبتى
- جواب سؤالات ملا اسماعيل عارف بجنوردى(اين نيز غير از دوتاى قبلى است)
- المحاكمات و المقاومات
- رد و نقد شرح رسالۀ علم شيخ احمد بحرينى بر رسالۀ علم فيض
- رسالهاى در اشتراك معنوى صفات كماليۀ وجود بين حق و خلق
- رسالۀ مشاركت حد و برهان
- جواب مسائل سيد سميع خلخالى
- جواب مسائل ملا اسماعيل ميانآبادى
- شرح حديث علوى (حديث النورانية)
وفات
مرحوم ملا هادى در 28 جمادى الأولى در سال 1289 ق دار فانى را وداع گفت و در شهر سبزوار مدفون گرديد. قبرش داراى قبهاى است كه توسط ميرزا يوسف پسر ميرزا حسن مستوفى الممالك، صدر اعظم ناصرالدين شاه ساخته شده است.
وابستهها
شرح نبراس الهدی في أحکام الفقه و أسرارها - أرجوزة في الفقه
درسهای شرح منظومه حکیم سبزواری
تقریرات فلسفه امام خمینی قدسسره
الشواهد الربوبیة في المناهج السلوکیة
الحکمة المتعالیة في الأسفار العقلیة الأربعة
أسرار الحکم في المفتتح و المختتم
الحاشیة علی حاشیة الخفري علی شرح القوشچي علی التجرید
درر الفوائد، تعلیقة علی شرح المنظومة للسبزواری
غرر الفرائد في فن الحکمة و شرحها (شرح المنظومة) (مع تعلیقات الآملی)
شرح اسرار «مثنوی» مولانا جلالالدین محمد بلخی
فی الالهیات بالمعنی الاخص: من کتاب شرح غررالفرائد، یا، شرح منظومه حکمت حاج ملاهادی سبزواری
لئالی المنتظمة فی علم المنطق و المیران و غرر الفرآئد فی الحکمة
الحکمة المتعالیة في الأسفار العقلیة الأربعة