یغما، ابوالحسن بن ابراهیم قلی
| ابوالحسن یغمای جندقی | |
|---|---|
 تصویر یغما جندقی ترسیم شده در کتاب کلیات یغمای جندقی | |
| نام کامل | میرزا رحیم بن حاجی ابراهیم قلی جندقی |
| نامهای دیگر | میرزا ابوالحسن یغما |
| لقب | یغمای جندقی |
| تخلص | ابتدا مجنون، سپس یغما |
| نام پدر | حاجی ابراهیم قلی جندقی |
| ولادت | حدود ۱۱۹۶ قمری |
| محل تولد | روستای خور جندق، بیابانک، ایران |
| محل زندگی | جندق، سمنان، تهران، کاشان |
| رحلت | ۱۶ ربیعالثانی ۱۲۷۶ قمری |
| مدفن | مقبره سید داود در روستای خور جندق |
| طول عمر | حدود ۸۰ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه (شیخیه) |
| پیشه | شاعر، منشی، درویش |
| منصب | منشیباشی امیر اسماعیل خان، منشی ذوالفقار خان سمنانی، وزیر حکومت کاشان |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | شعر، مرثیهسرایی، نوحههای عاشورایی |
| سبک نوشتاری | شعر کلاسیک فارسی با نوآوری در مرثیهسرایی |
| اساتید | |
| معاصرین | حاجی میرزا آقاسی، محمدشاه قاجار |
| برخی آثار | |
ابوالحسن یغمای جندقی (حدود ۱۱۹۶-۱۲۷۶ق)، شاعر و مرثیهسرای ایرانی دوره قاجار که به دلیل نوآوریهایش در نوحههای عاشورایی و مرثیهسرایی شهرت دارد. وی ابتدا با تخلص مجنون شعر میسرود و سپس تخلص یغما را برگزید. یغما در دربار محمدشاه قاجار نفوذ داشت و با حاجی میرزا آقاسی وزیر ارتباط نزدیکی برقرار کرد. مهمترین ویژگی شعری او ایجاد تحول در نوحههای عاشورایی با استفاده از قالبهای جدید مانند مستزاد بود.
ولادت
میرزا رحیم بن حاجی ابراهیم قلی جندقی معروف به ابوالحسن یغمای جندقی در حدود سال ۱۱۹۶ هجری قمری در روستای خور جندق از توابع بیابانک متولد شد[۱]. پدرش حاجی ابراهیم قلی جندقی از اهالی همان منطقه بود. در کودکی به شترچرانی مشغول بود تا اینکه در هفتسالگی مورد توجه امیر اسماعیل خان عرب عامری، فرمانروای بیابانک قرار گرفت[۲].
تحصیلات
یغمای جندقی تحصیلات رسمی منظمی نداشت اما پس از اینکه امیر اسماعیل خان استعداد او را تشخیص داد، با اجازه پدرش، او را همراه خود برد و به مدت هفت سال به تعلیم و تربیت وی همت گماشت[۳]. در این مدت علاوه بر تحصیل علوم ادبی، آداب تیراندازی و سوارکاری را نیز فرا گرفت. مهمترین استاد او در این دوره امیر اسماعیل خان عرب عامری بود که خود اهل فضل و کمال و ذوق ادبی بود[۴].
فعالیتها
یغمای جندقی فعالیتهای متنوعی در طول زندگی خود داشت:
منشیگری: پس از اتمام تحصیلات، ابتدا در ردیف منشیان امیر اسماعیل خان قرار گرفت و به تدریج ترقی کرد تا به مقام منشیباشی و پیشکار وی رسید[۵].
خدمت در دربار قاجار: پس از سفر به عتبات عالیات و بازگشت به ایران، از راه یزد به تهران آمد و به دلیل گرایشهای صوفیانه با حاجی میرزا آقاسی وزیر محمدشاه قاجار آشنا شد. این آشنایی به حدی عمیق بود که حاجی میرزا آقاسی وی را مرشد خود گرفت و در نتیجه یغما در دربار محمدشاه مقامی ارجمند پیدا کرد[۶].
وزارت در کاشان: مدتی به کاشان رفت و به سمت وزارت حکومت آنجا منصوب شد و در همان دوران کتاب خلاصة الافتضاح را به نظم درآورد[۷].
شاعری و نوآوری ادبی: یغما به عنوان شاعری نوآور در حوزه مرثیهسرایی شناخته میشود. او پیشتاز نوحههای جدید عاشورایی بود و از قالبهای جدیدی مانند مستزاد در نوحههای عاشورایی استفاده کرد[۸]. مراثی او با آهنگ و وزن مخصوص توأم بود و مدتها مورد استفاده نوحهخوانان در ایام سوگوارای ماه محرم قرار گرفت[۹].
سفرهای زیارتی: پس از آزادی از زندان ذوالفقار خان، به لباس درویشی درآمد و چندین سال به سیاحت بلاد و امصار پرداخت. به زیارت عتبات عالیات و بغداد نیز رفت و خود را به مشرب تصوف وانمود کرد[۱۰].
وفات
ابوالحسن یغمای جندقی سرانجام در سه ساعت برآمده از روز شنبه شانزدهم ماه ربیعالثانی سال ۱۲۷۶ هجری قمری در روستای خور جندق وفات کرد[۱۱]. پیکر او در همان روستا در مقبره سید داود که نسبش به امام موسی کاظم علیهالسلام میرسد، به خاک سپرده شد[۱۲].
آثار
یغمای جندقی آثار متعددی از خود به جای گذاشته است که مهمترین آنها عبارتند از:
- دیوان کلیات یغمای جندقی - این دیوان در سال ۱۳۰۲ قمری در بمبئی به چاپ رسید و شامل ۲۴۰ صفحه است[۱۳]
- سرداریه - مجموعه غزلیاتی که با تخلص سردار برای ذوالفقار خان سمنانی سروده بود. این اثر حاوی هزلیات و هجویاتی است که برای جلب رضایت ذوالفقار خان سروده شده بود[۱۴]
- خلاصة الافتضاح - این کتاب را یغما در دوران وزارت حکومت کاشان به نظم درآورد[۱۵]
- مراثی و نوحههای عاشورایی - یغما در مرثیهسازی و نوحهسرایی سبک نو و بدیعی آورد. مراثی او با آهنگ و وزن مخصوص توأم بود و در نوع خود بینظیر محسوب میشد[۱۶].
نوآوریهای ادبی
یغما در نوحهسرایی و مرثیهسازی سبک نو و بدیعی آورد. او پیشتاز نوحههای جدید عاشورایی شناخته میشود و از پیشگامان استفاده از قالب مستزاد در نوحههای عاشورایی بود.[۱۷].
ویژگیهای شعری
یغمای جندقی شاعری چندوجهی بود:
- هزل و هجو: هزل و هجو را به حد افراط رسانیده بود و به روایت ادوارد براون عبارت مخصوص یعنی تکیهکلام او "زن قحبه" بوده است [۱۸]..
- مرثیهسرایی: در عین حال مردی متدین و مقید به شعائر مذهبی بود و در مرثیهسازی و نوحهسرایی، سبک نو و بدیعی آورد. مراثی او با آهنگ و وزن مخصوص توأم بود و این مراثی که در نوع خود بینظیر بود، مدتها مورد استفاده نوحهخوانان و در ایام سوگوارای ماه محرم زبانزد مردم بود[۱۹].
یغمای جندقی قصاید بلند و استواری دارد که از سختگی سېک خراسانی برخور دار است و غزلیات دلنشین او دارای شیوه بیانی سبک عراقی است و چنان که در «زندگینامه» وی گفتیم یغما از ادامه دهندگان نهضت ساده نويسى وساده سرايى ميرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانى است و اشعار آیینی خصوصاً مراثی عاشورایی او در قالبهای مختلف شعری از بهترى نمونههای شعر عاشورا در یکصد و پنجاه سال اخير به شمار میرود.[۲۰]
- نمونهای از اشعار عاشورایی
از مشهورترین نوحههای عاشورایی یغما:
| مىرسد خشکلب از شط فرات اكبر من | نوجوان اكبر من | |
| سیلانى بکن اى چشمه چشم تر من! | نوجوان اكبر من | |
| کسوت عمر تو تا این خم فیروز نمود | لعلى آورد به خون | |
| گیتى از نیل عزا ساخت سیه معجر من | نوجوان اكبر من | |
| تا ابد داغ تو ای زادهی آزاده نهاد | نتوان برد ز یاد | |
| از ازل کاش نمیزاد مرا مادر من | نوجوان اکبر من[۲۱] |
پانويس
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ مجاهدی، محمدعلی، ص۴۵۹
- ↑ شمیم، علیاصغر، ج۱، ص۳۹۳
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ نوشاهی، عارف، ج۳، ص۲۲۷۶
- ↑ شمیم، علیاصغر، ج۱، ص۳۹۳
- ↑ حبیبآبادی، محمدعلی، ج۶، ص۲۱۰۶
- ↑ شمیم، علیاصغر، ج۱، ص۳۹۳
- ↑ مجاهدی، محمدعلی، ص۴۵۹
- ↑ شمیم، علیاصغر، ج۱، ص۳۹۳
- ↑ شمیم، علیاصغر، ج۱، ص۳۹۳
- ↑ ر.ک: مجاهدی، محمدعلی، ص276
- ↑ شمیم، علیاصغر، ج۱، ص394
منابع مقاله
- حبیبآبادی، محمدعلی، مکارم الآثار در احوال رجال دو قرن 13 و 14 هجری، اصفهان - ایران: کمال، 1362 هجری شمسی
- نوشاهی، عارف، کتابشناسی آثار فارسی چاپ شده در شبه قاره (هند، پاکستان، بنگلادش) از ۱۱۶۰ - ۱۳۸۶ش، تهران - ایران: مرکز پژوهشی ميراث مکتوب، 1391 هجری شمسی
- شمیم، علیاصغر، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران - ایران: بهزاد، 1387 هجری شمسی
- مجاهدی، محمد علی، شکوه شعر عاشورا در زبان فارسی، قم - ایران: پيک جلال، 1379 هجری شمسی
- مجاهدی، محمد علی، کاروان شعر عاشورا: سیمای امام حسین(ع) در شعر فارسی، قم - ایران: زمزم هدايت، 1386 هجری شمسی