فیاض، محمداسحاق

محمداسحاق فیاض
نام کامل	محمداسحاق بن محمدرضا فیاض
لقب	آیت‌الله العظمی
نام پدر	محمدرضا
ولادت	۱۳۰۹ش (حدود ۱۹۳۰م)
محل تولد	روستای صوبه، جاغوری، ولایت غزنی، افغانستان
محل زندگی	نجف، عراق
رحلت	۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش (۴ ژوئن ۲۰۲۶م)
مدفن	حرم علی بن ابی‌طالب(ع)، نجف، عراق
فرزندان	محمود فیاض (نماینده)
خویشاوندان	محمدعلی مدرس افغانی (پدر همسر)
دین	اسلام
مذهب	شیعه اثنی‌عشری
پیشه	مرجع تقلید، استاد درس خارج فقه و اصول
اطلاعات علمی
اجازه اجتهاد از	سید ابوالقاسم خویی
درجه علمی	اجتهاد مطلق
دانشگاه	حوزه علمیه نجف
علایق پژوهشی	فقه، اصول فقه، حکومت اسلامی، حقوق زنان، بانکداری اسلامی
اساتید	سید ابوالقاسم خویی محمدعلی مدرس افغانی میرزا کاظم تبریزی سید اسدالله مدنی میرزا علی فلسفی شیخ مجتبی لنکرانی
شاگردان	هاشم صالحی ترکمانی محمد محقق بلخی علی مروجی سید حسن مرعشی مهدی مصلی
برخی آثار	المباحث الاصولیة تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقی منهاج الصالحین رساله توضیح المسائل مناسک حج المسائل الطبیة احکام بانکداری اسلامی الگوی حکومت اسلامی جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام
وبگاه رسمی
http://www.alfayadh.org

محمداسحاق فیاض (۱۳۰۹-۱۴۰۵ش)، مرجع تقلید شیعه، فقیه و استاد برجسته درس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه نجف بود. او از شاگردان نزدیک و همراهان سید ابوالقاسم خویی به شمار می‌رفت و پس از استادش، از مراجع چهارگانه حوزه نجف به حساب می‌آمد. فیاض بیش از ۴۰ اثر در موضوعات فقه، اصول، حکومت اسلامی، بانکداری اسلامی و حقوق زنان تألیف کرد. از نظرات شاخص او می‌توان به جواز حضور زنان در مناصب عالی حکومتی (مانند ریاست جمهوری و قضاوت) و همچنین نظریه «ولایت فقیه اعلم منصوب از سوی خداوند» اشاره کرد. مرکز مطالعات استراتژیک سلطنتی اردن، او را یکی از دانشمندان برجسته جهان اسلام معرفی کرده است.

ولادت

محمداسحاق فیاض در سال ۱۳۰۹ش (۱۹۳۰م) در روستای «صوبه» از توابع بخش جاغوری، ولایت غزنی، در جنوب کابل پایتخت افغانستان به دنیا آمد. والدین او از قوم هزاره بودند و پدرش محمدرضا (متوفای ۱۳۶۸ش) کشاورز بود.

تحصیلات

فیاض در پنج سالگی به مکتب خانه رفت و قرآن و کتاب جامع المقدمات را فراگرفت. سپس چهار سال در مدرسه دینی «حوت‌قل» نزد شیخ قربانعلی وحیدی تحصیل کرد و جامع المقدمات و سیوطی را به پایان رساند.

پس از فوت مادرش، برای ادامه تحصیل به مشهد رفت و در مدرسه حاج حسن ساکن شد. در آنجا حاشیه ملاعبدالله و بخشی از مطول را نزد شیخ محمدحسین نیشابوری (ادیب نیشابوری) آموخت.

سپس به قم و از آنجا به اهواز سفر کرد و با کمک سید ابوالحسن بحرانی، راهی بصره شد. در بصره مهمان شیخ عبدالمهدی مظفر بود که زمینه سفر او به نجف را فراهم کرد.

ورود به نجف و تکمیل دروس

فیاض در نجف در مدرسه سلیمیه در محله مشراق ساکن شد. کتاب مطول را نزد محمدعلی مدرس افغانی تکمیل کرد. قوانین الاصول، حاشیه ملاعبدالله و بخشی از شرح لمعه را نزد میرزا کاظم تبریزی خواند و ادامه شرح لمعه را با سید اسدالله مدنی و میرزا علی فلسفی فراگرفت.

سپس دروس سطح عالی را آغاز کرد و کفایة الاصول، رسائل و مکاسب محرمه را نزد شیخ مجتبی لنکرانی آموخت. فیاض در ۲۰ سالگی به درس خارج راه یافت و حلقه درس سید ابوالقاسم خویی را برگزید.

شاگردی و همراهی با آیت‌الله خویی

حضور فیاض در درس خارج سید خویی ۱۵ سال به طول انجامید. از اواخر دوره شاگردی، در کارهای دفتر و سفر به شهرهای دور و نزدیک، خویی را همراهی می‌کرد. او همچنین در شورای استفتای آیت‌الله خویی فعالیت می‌کرد که اعضای دیگری مانند سید محمد روحانی، میرزا علی غروی، سید محمدباقر صدر، میرزا جواد تبریزی، حسین وحید خراسانی و سید علی سیستانی نیز در آن حضور داشتند.

فعالیت‌ها

تدریس

فیاض تدریس دروس حوزوی را از اوایل ورود به نجف آغاز کرد. تا سال ۱۳۵۶ش، کتاب‌های سطوح عالی (رسائل، مکاسب و کفایه) را در مسجد هندی تدریس می‌کرد. او همچنین بیش از ۱۰ سال استاد سطوح عالی حوزه در «جامعة الدینیة النجف» بود.

در سال ۱۳۵۶ش تدریس درس خارج را آغاز کرد. جلسات درس او ابتدا در مدرسه سید یزدی برگزار می‌شد، سپس به مدرسه دارالعلم (تأسیس آیت‌الله خویی) منتقل گردید و پس از تخریب آن توسط صدام، دوباره به مدرسه سید یزدی بازگشت. تدریس وی به زبان عربی است.

مرجعیت

مرجعیت فیاض در زمان حیات استادش سید ابوالقاسم خویی آغاز شد، اما به احترام استاد، تا چند سال از چاپ رساله عملیه خودداری کرد و مقلدین را به خویی ارجاع می‌داد. سید محمد صدر (پدر مقتدی صدر) به فرزندان و پیروان خود توصیه کرد که پس از وی، از سید کاظم حائری یا محمداسحاق فیاض تقلید کنند.

پس از سقوط صدام، دفاتر این مرجع در خارج از عراق، در ایران (قم، تهران، مشهد)، افغانستان (غزنی، کابل، مزار شریف، هرات) و پاکستان (کویته) تأسیس شد.

مرکز مطالعات استراتژیک سلطنتی اردن در گزارش سال ۲۰۲۲م، فیاض را به عنوان یکی از دو چهره‌ای معرفی کرد که مهمترین کرسی تدریس در حوزه شیعه اثناعشری را در اختیار دارد.

دیدگاه‌ها

• حکومت اسلامی: فیاض در کتاب «حکومت اسلامی» نظریه ولایت فقیه را با استدلال عقلی (و نه صرفاً نقلی) اثبات می‌کند. او معتقد است اعلم فقهای عصر به عنوان حاکم از سوی خداوند منصوب می‌شود و نیاز به انتخاب مردم ندارد. با این حال، ولی فقیه را ملزم به تشکیل مجلس شورا و بهره‌گیری از نظرات کارشناسان می‌داند و اختیارات او را محدود به چارچوب شریعت تعریف می‌کند.

• زنان: فیاض از جمله معدود فقهایی است که حضور زنان در مناصب عالی حکومتی (از جمله ریاست جمهوری و قضاوت) را جایز می‌داند. او احادیثی مانند «ناقصات عقل» و «لن یفلح قوم ولّوا أمرهم امرأة» را غیرمعتبر می‌داند و می‌گوید: «عقل زن در همه صحنه‌هایی که حضور دارد از عقل مرد کمتر نیست.»

• سن بلوغ دختران: به فتوای فیاض، دختران قبل از ۱۳ سال تمام قمری تا زمانی که سایر علائم بلوغ را نداشته باشند مکلف نیستند، اما پس از اتمام ۱۳ سال قمری حتی اگر سایر علائم بلوغ را نداشته باشند، بالغ و مکلف هستند.

وفات

آیت‌الله محمداسحاق فیاض در تاریخ ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش (۴ ژوئن ۲۰۲۶م) در سن ۹۶ سالگی در یکی از بیمارستان‌های بغداد درگذشت.

آثار

تعداد تألیفات آیت‌الله فیاض بیش از ۴۰ عنوان کتاب است. مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) با همکاری مؤسسه تنظیم و نشر آثار آیت‌الله فیاض، نرم‌افزاری با عنوان «مجموعه آثار حضرت آیت‌الله العظمی فیاض» منتشر کرده است که مشتمل بر ۲۷ عنوان کتاب در ۵۴ جلد از آثار ایشان به زبان‌های عربی و فارسی در موضوعات فقه، اصول فقه، فتاوا و مسائل جدید می‌باشد. این نرم‌افزار همچنین شامل دروس صوتی خارج فقه و اصول معظم‌له از سال ۱۴۲۹ تا ۱۴۳۶ قمری است.

مهمترین آثار او عبارتند از:

• المباحث الاصولیة (۱۴ جلد): دوره کامل اصول فقه
• محاضرات فی اصول الفقه (۵ جلد): تقریرات درس اصول استادش سید ابوالقاسم خویی که خویی آن را «بهترین تقریر» خواند و در مقدمه آن از فیاض به عنوان «نور چشمش» یاد کرد.
• تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقی (۱۰ جلد): شرح و توضیح عروة الوثقی
• منهاج الصالحین (۳ جلد): رساله توضیح المسائل به زبان عربی
• رساله توضیح المسائل (فارسی)
• مناسک حج
• المسائل الطبیة: پرسش و پاسخ درباره مسائل پزشکی (مرگ مغزی، اهدای عضو، تلقیح مصنوعی و...)
• احکام البنوک (احکام بانکداری اسلامی، سهام، بورس و اسناد بازرگانی)
• الحکومة الاسلامیة (الگوی حکومت اسلامی)
• موقع المراة فی النظام السیاسی الاسلامی (جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام)
• النظرة الخاطفة فی الاجتهاد
• الأراضی

منابع مقاله

• شفقنا: حضرت آیت‌الله شیخ محمد اسحاق فیاض به ملکوت اعلی پیوست
• شفقنا افغانستان: آیت‌الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض دار فانی را وداع گفت
• مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی: زندگینامه محمد اسحاق فیاض
• مباحثات: اندیشه سیاسی اجتماعی آیت‌الله‌العظمی شیخ محمداسحاق فیاض
• نورشاپ: مجموعه آثار حضرت آیت‌الله العظمی فیاض

وابسته‌ها

• المسائل المستحدثة (فیاض)
• مناسك الحج (فیاض)
• تعالیق مبسوطة علی العروة الوثقی
• الاراضی - مجموعه دراسات و بحوث فقهیه اسلامیه
• الأنموذج في منهج الحكومة الاسلامية
• الگوی حکومت اسلامی
• مناسک حج (فیاض)
• فيض العترة في فقه زکاة الفطرة
• المسایل المستحدثه
• رساله نموداری احکام
• مائة سؤال و سؤال حول الكتابة و الكتاب و المكتبات و جوابها
• منهاج الصالحين (فیاض)
• رساله توضیح المسائل (فیاض)
• تعاليق مبسوطة علی العروة الوثقی
• محاضرات في أصول الفقه (خویی، ابوالقاسم)
• المباحث الأصولیه
• المباحث الفقهية، أحكام أوقات الصلاة
• المباحث الفقهية، أوقات الصلاة
• المباحث الفقهية، صلاة النوافل
• المباحث الفقهية، صلاة الجمعة
• المباحث الفقهية، صلاة المسافر
• محاضرات فی أصول الفقه
• المسائل الطبية (فیاض)
• مسائل طبی از نگاه فقه اسلامی
• منتصف الليل: بحث فقهی
• ما بين الطلوعين: بحث فقهی
• طلوع الفجر: بحث فقهی
• ما يستقبل له: بحث فقهي
• المغرب و الغروب: بحث فقهي
• مختصر مناسک الحج
• نگاهی گذرا به مسئله‌ی اجتهاد
• البنوك (أحكام البنوك و الأسهم و السندات و الأسواق المالية، البورصات، من وجهة النظر الإسلامية)
• احکام بانکداری اسلامی، سهام، بورس و اسناد بازرگانی
• نموذج لمجموعة أسئلة حول موقع المرأة فی النظام السیاسی الإسلامی
• جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام
• النظرة الخاطفة في الاجتهاد
• أجوبة المسائل الطبية
• نبذه مختصرة من حياة الشيخ الفياض
• المختصر في الحياة العلمية لزعيم الطائفة السيد الخوئي
• النظرة الخاطفة في الاجتهاد (نجف)