موسوعة مصطلحات الكندي و الفارابي

    از ویکی‌نور
    (تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
    موسوعة مصطلحات الکندي و الفارابي
    موسوعة مصطلحات الكندي و الفارابي
    پدیدآورانجهامی، جیرار (نویسنده)
    ناشرمکتبة لبنان ناشرون
    مکان نشربیروت - لبنان
    سال نشر2002 م
    چاپ1
    موضوعفارابی، محمد بن محمد، 260؟ - 339ق. - اصطلاح‏‌ها و تعبیرها

    فلسفه اسلامی - اصطلاح‌ها و تعبیرها

    کندی، یعقوب بن اسحاق، 185 - 252؟ق. - اصطلاح‏‌ها و تعبیرها
    زبانعربی
    تعداد جلد1
    کد کنگره
    ‏‎‏BBR‎‏ ‎‏125‎‏ ‎‏/‎‏ج‎‏9‎‏م‎‏8
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    موسوعة مصطلحات الكندي و الفارابي اثر جيرار جهامى، فرهنگ‌نامه‌اى الفبايى و به زبان عربى است كه در آن واژه‌ها و اصطلاحات ذكرشده در آثار دو فيلسوف بزرگ و مشهور، كندى و فارابى را با دقت و به‌صورت جداگانه مشخص كرده است.

    در حقيقت اثر حاضر عبارت از دو كتاب جداگانه (به ترتيب: 1-موسوعة مصطلحات الكندي؛ 2. موسوعة مصطلحات الفارابي) است كه در يك مجلد آورده شده است.

    شايان توجه است كه برخلاف عنوان كتاب، همه واژه‌هاى بحث‌شده در اين اثر، اصطلاح به معنى دقيق كلمه نيستند، بلكه بسيارى از آنها، كلماتى عامّ هستند كه در آثار كندى و فارابى هم مطرح شده‌اند.

    اين واژگان و اصطلاحات كه در مجموع، شامل چند هزار مورد مى‌شود، يا لغاتى عامّ و يا اصطلاحى وابسته به علوم مختلف اسلامى، مانند منطق، كلام، فقه، فلسفه، اخلاق و... است.

    ساختار

    اين كتاب از دو بخش تشكيل شده است و در هر بخش، يك مقدمه (شامل: سيره فردى و اجتماعى و زمانه شخصيت مورد نظر (كندى يا فارابى)، فضاى ذهنى و علمى او، اصطلاحات وى در مشهورترين كتاب‌هايش و روش تحقيق اين فرهنگ‌نامه) و متن الفبايى فرهنگ‌نامه ذكر شده است.

    نویسنده در اثر حاضر بعد از هر واژه يا اصطلاح، متن يا متن‌هايى از آثار كندى و فارابى را برگزيده و آورده و آنگاه نام و شماره جلد و صفحه آثار مورد استفاده از كندى و فارابى را به‌صورت درون‌متنى مشخص كرده است.

    توضيحات مؤلف، به‌صورت استنادى و به اين معناست كه از متن عبارات كندى و فارابى در آثارش قطعات و عباراتى را انتخاب كرده كه كلمه مورد نظر در آن استفاده شده و مى‌تواند معناى واژه يا اصطلاح مورد نظر را روشن سازد. در نتيجه اثر مذكور هرچند از نظر گردآورى و تدوين مطالب سودمند است، ولى واجد مزيت پژوهش علمى و اظهار نظر و جمع‌بندى مباحث نيست و ازاين‌روى، اثرى علمى - پژوهشى نيست، بلكه مقدمه پژوهش و زمينه‌ساز براى توليد علم بشمار مى‌رود.

    زبان و ادبيات كتاب حاضر، دوگانه است؛ به اين ترتيب كه بخش مقدمه، با استفاده از زبان عربى معاصر نوشته شده، ولى در بخش متن اصلى كتاب، مطالب و عبارات بدون دخل و تصرف از مجموعه آثار كندى و فارابى انتخاب شده و به‌صورت نقل قول مستقيم آورده شده است كه به شيوه زبان عربى قديم است.

    نویسنده، در مطلبى كه تحت عنوان «منهجية تحقيق الموسوعة» نوشته، روش و مراحل انجام اين پژوهش را در مورد كندى به اين صورت شرح داده كه اين فعاليت علمى نخست با تعيين مضمون اصطلاحات آغاز شد و با تنظيم اصطلاحات و ترتيب نوشتن آن ادامه يافت و با ساماندهى به منابع پژوهش پايان پذيرفت. سپس نویسنده نام و نشان و مشخصات منابعى را ذكر كرده كه در اثر حاضر از آن استفاده كرده و بعد علامت‌هاى اختصارى آثار مذكور را كه در اين كتاب آمده، مشخص كرده است[۱]

    در بخش دوم، همين توضيحات روش‌شناختى در مورد موسوعه اصطلاحات فارابى نيز ذكر شده است[۲]

    گزارش محتوا

    درباره محتواى اين اثر چند نكته گفتنى است:

    1. نویسنده مباحث كتاب «موسوعة مصطلحات الكندي» را از واژه‌هاى «ابتداء مخارج النغم من حدّ الإمكان»، «إبداع»، «اتصال»، «اتصال القمر بالرأس و الذنب» و «اتصال القمر بزحل»[۳]، شروع كرده و آنگاه با واژه‌هاى ديگرى همانند «تصعيد ماء الأترج» و «تصعيد ماء الآس»[۴] و «رؤيا»[۵] و... ادامه داده و با «يا» و «يبس» و «يقين»[۶] به پايان رسانده است.
      همچنين نویسنده مباحث كتاب «موسوعة مصطلحات الفارابي» را از واژه‌هاى «ائتلاف و ارتباط»، «إبداع»، «إبداع الجزئي بدل الكلي»، «إبدال عرض الشيئ بدل الشيئ» و «أبديات و موجودات»[۷] شروع كرده و آنگاه با واژه‌هاى ديگرى همانند «اعتدال الأدباء»[۸] و «تعقل»[۹] و «حركة طبیعیة»، «حركة نفسانية» و «حروب»[۱۰] ادامه داده و با «ينفعل»[۱۱] به پايان رسانده است.
    2. يكى از ابتكارات نویسنده آن است كه در مقدمه فرهنگ‌نامه اصطلاحات كندى، نمودارى در مورد مدلول‌هاى لفظ فلسفى ترسيم كرده است[۱۲]
    3. نویسنده به نقل از بعضى از آثار كندى در مورد حسود چنين نوشته است: هر كسى كه از مالك شدن طبيعى مردم محزون شود، او حسود است؛ پس سزاوار است كه جانمان را با حسادت آلوده نسازیم؛ چون‌كه آن كامل‌ترين شرارت است؛ زيرا كسى كه دوست دارد شرى به دشمنان برسد، دوستدار شرور است و هر كسى كه شر را دوست بدارد، خودش شرير است و..[۱۳]
    4. نویسنده به نقل از آثار فارابى در مورد «مبادئ الحكمة» چنين آورده است: مبادى حكمت، مقدمات يقينى است و روش نظر كردن در آن عبارت است از تأمل كردن در شيئ از همه جهات[۱۴]
    5. عنوان «موسوعة مصطلحات الكندي و الفارابي»، چنين القا مى‌كند كه در اين اثر فقط اصطلاحات نوشته شده و بلكه كتاب حاضر فرهنگ اصطلاحات خاصّ كندى و فارابى است؛ درحالى‌كه چنين نيست و همه واژه‌هاى بحث‌شده در اين اثر، به معنى دقيق كلمه، اصطلاح نيستند، بلكه بسيارى از آنها، كلماتى عامّ هستند كه در نوشته‌هاى دانشمندان ديگر و همچنين در آثار كندى و فارابى هم مطرح شده‌اند و افزون بر آنكه بسيارى از اصطلاحات ذكرشده در اينجا، هيچ اختصاصى به كندى و فارابى ندارند و داراى بار معنايى خاصى در آثار ايشان نيستند؛ به‌طور مثال «طا» كه در اين كتاب آمده[۱۵]، فقط يك لغت است نه يك اصطلاح و «عدل» كه در اينجا آمده[۱۶]، هرچند واقعاً اصطلاحى است اسلامى، ولى اصطلاح خاصّ كندى نيست و هيچ ويژگى معنايى براى آن در مطالب كندى يافت نمى‌شود كه در آثار ديگران ذكر نشده باشد. از اين قبيل فراوان است و در بسيارى از موارد اساساً آنچه ذكر شده لغتى بيش نيست و هيچ معناى اصطلاحى ويژه‌اى در علوم اسلامى ندارد؛ به‌عنوان مثال «ماء» فقط واژه‌اى است كه كندى هم آن را به‌مناسبتى استفاده كرده است[۱۷] ولى البته گاه اصطلاح و يا تعريف خاص فارابى در مورد موضوعى آمده كه بسى راهگشاست؛ مثلاً از فارابى پرسيدند كه رنگ چيست و او رنگ را تعريف كرد[۱۸]
    6. شايان ذكر است كه نویسنده به گردآورى و تدوين و تنظيم مباحث آثار كندى و فارابى به‌صورت الفبايى پرداخته و هدف بالاترى براى خودش تعريف نكرده و فعاليت علمى ديگرى بيش از اين انجام نداده و به جمع‌بندى و نتيجه‌گيرى از مطالب نپرداخته است.

    وضعيت كتاب

    نویسنده در مقدمه كتاب، پاورقى‌هايى آورده است[۱۹]، ولى براى متن كتاب هيچ پاورقى نياورده و به ارجاعات درون‌متنى اكتفا كرده است.

    در پايان كتاب، فهرست‌هاى فنى (يك- فهرست موضوعات و ريشه‌هايش؛ دو- مسند سه‌زبانه اصطلاحات (به چند صورت: 1. عربى - فرانسوى - انگليسى؛ 2. انگليسى - فرانسوى - عربى؛ 3. فرانسوى - انگليسى - عربى) و سه- فهرست اصطلاحات) به‌صورت جداگانه براى كندى[۲۰] و براى فارابى[۲۱] تنظيم شده است.

    نویسنده در اقدامى ابتكارى در مقدمه كتاب «موسوعة مصطلحات الكندي» و تحت عنوان «نماذج من مخطوطات الكندي»، تصاويرى از صفحاتى از نسخه‌هاى خطى كتاب‌هاى كندى به نام‌هاى «كتاب الأقراباذين»، «كتاب الشعاعات»، «رسالة في عمل الساعات»، «في اختبارات الأيام» و «رسالة في استخراج الأبعاد بذات الشعبتين» آورده است[۲۲]

    پانويس

    1. بخش اول، مقدمه كتاب، ص XV-XX ص
    2. بخش دوم، مقدمه كتاب، ص XX-XXVII ص
    3. متن كتاب، بخش اول، ص1
    4. همان، ص42
    5. همان، ص80
    6. همان، ص190
    7. متن كتاب، بخش دوم، ص1
    8. همان، ص65.
    9. همان، ص150
    10. همان، ص218
    11. همان، ص715
    12. بخش اول، مقدمه كتاب، ص IXص
    13. ر.ک: بخش اول، متن كتاب، ص70
    14. بخش دوم، متن كتاب، ص523
    15. بخش اول، متن كتاب، ص110
    16. همان، ص113
    17. ر.ک: همان، ص159
    18. ر.ک: بخش دوم، متن كتاب، ص509
    19. مثلاً ر.ک: بخش اول مقدمه كتاب، ص LX ص
    20. ر.ک: بخش اول، متن كتاب، ص193-254
    21. ر.ک: بخش دوم، متن كتاب، ص719-877
    22. بخش اول مقدمه كتاب، XXI-XXXIV ص

    منابع مقاله

    مقدمه و متن كتاب.

    وابسته‌ها