ابوالطیب لغوی، عبدالواحد بن علی

ابوالطیب لغوی
نام کامل	عبدالواحد بن علی
نام‌های دیگر	ابوالطیب اللغوی، ابوالطیب العسکری، ابوالطیب الحلبی
لقب	حجة العرب (حجت عربها)
نام پدر	علی
ولادت	نامشخص (احتمالاً اواخر قرن سوم هجری)
محل تولد	عسکر مکرَم (از توابع کوره اهواز)، قلمرو خلافت عباسی (فارس/خوزستان)
محل زندگی	عسکر مکرم، بغداد، حلب
رحلت	۳۵۱ هجری قمری (۹۶۲ میلادی)
شهادت	شهادت در حمله رومیان به حلب
مدفن	حلب
دین	اسلام
پیشه	لغت‌شناس، ادیب، نحوی
اطلاعات علمی
درجه علمی	امام لغت و ادب عرب در قرن چهارم هجری
علایق پژوهشی	لغت عرب، ابدال، اضداد، نحو، طبقات نحویان
اساتید	ابوعمر زاهد (غلام ثعلب) محمد بن یحیی صولی ابو الفضل جعفر بن محمد بن بابتویه عبدالقدوس بن احمد تستری علی بن محمد خداشی حسین بن ابی صالح
معاصرین	ابوالطیب متنبی ابن خالویه ابوالفرج اصفهانی فارابی
شاگردان	علی بن منصور (ابن قارح) ابو علی صقلی
برخی آثار	مراتب النحویین الإبدال الأضداد فی کلام العرب شجر الدر المثنی الإتباع الفرق (الفروق) طبقات الشعراء

ابوالطیب عبدالواحد بن علی لغوی (متوفی ۳۵۱ قمری)، لغت‌شناس، ادیب و نحوی برجسته عرب در سده چهارم هجری بود. او را «حجة العرب» (حجت عربها) لقب داده‌اند. ابوالطیب در زادگاهش «عسکر مکرم» نزد دانشمندانی چون ابواحمد و ابو هلال عسکری رشد یافت، سپس به بغداد رفت و نزد ابوعمر زاهد (غلام ثعلب) و محمد بن یحیی صولی به فراگیری لغت و ادب پرداخت. او بعدها به حلب مهاجرت کرد و در آنجا با دانشمندانی چون ابن خالویه به رقابت علمی پرداخت. ابوالطیب سرانجام در حمله «دمستق» (فرمانده رومی) به حلب در سال ۳۵۱ قمری به همراه پدرش به شهادت رسید. بسیاری از آثار او در این حمله از بین رفت، اما کتاب‌های «مراتب النحویین»، «الإبدال»، «الأضداد فی کلام العرب» و «شجر الدر» از او بر جای مانده است.

ولادت و نسب

ابوالطیب عبدالواحد بن علی در شهر «عسکر مکرَم» (از توابع کوره اهواز در خوزستان، شرق عراق کنونی) به دنیا آمد. تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است، اما با توجه به قراین، محققان حدس زده‌اند که وی در اواخر قرن سوم هجری متولد شده باشد. به دلیل انتساب به عسکر مکرم، او را «عسکری» نیز می‌نامیدند.

تحصیلات و اساتید

ابوالطیب تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش عسکر مکرم گذراند. این شهر در آن زمان مهد علم و دانش بود و دانشمندانی چون ابواحمد عسکری (صاحب کتاب شرح ما یقع فیه التصحیف و التحریف) و ابوهلال عسکری (صاحب کتاب‌های الصناعتین و جمهرة الأمثال) از آن برخاسته بودند.

پس از تکمیل مقدمات، برای کسب علوم عالی به بغداد، پایتخت خلافت اسلامی، مهاجرت کرد. در بغداد نزد استادان بزرگی زانو زد:

• ابوعمر زاهد (محمد بن عبدالواحد) مشهور به «غلام ثعلب» که امام عصر خود در علوم لغت و عربیت بود. ابوالطیب ملازم او شد و کتاب‌های «الفصیح» ثعلب و «إصلاح المنطق» ابن سکیت را از او حفظ خواند.
• ابوبکر محمد بن یحیی صولی (متوفی ۳۳۶ ق) ادیب و نویسنده مشهور عصر خود. ابوالطیب نزد او کتاب‌های ادب و اخبار را فرا گرفت.
• دیگر استادان وی عبارتند از: ابو الفضل جعفر بن محمد بن بابتویه، عبدالقدوس بن احمد تستری، علی بن محمد خداشی و حسین بن ابی صالح.

فعالیت‌ها

مهاجرت به حلب و جایگاه علمی

پس از آنکه ابوالطیب در بغداد به مرتبه استادی رسید و شهرت یافت، به شهر حلب مهاجرت کرد. در آن زمان حلب تحت حکومت سیف‌الدوله حمدانی بود که حامی بزرگ شعر و ادب و دانشمندان به شمار می‌رفت.

در حلب، بزرگانی چون ابوالطیب متنبی، ابن خالویه، فارابی، کشاجم و ابن جنی گرد هم آمده بودند. ابوالطیب در این محیط علمی شکوفا شد و به دلیل تخصص ویژه‌اش در لغت، به «اللغوی» ملقب گشت. الموسوعة العربیة نیز او را از دانشمندان برجسته زبان عربی در قرن چهارم هجری معرفی کرده است.

رقابت علمی با ابن خالویه

میان ابوالطیب و ابن خالویه (دیگر لغوی مشهور عصر) رقابت و گاه خصومتی علمی درگرفت. ابن قارح (شاگرد ابوالطیب) نقل کرده است:

«ابو علی صقلی به من گفت: در مجلس ابن خالویه بودم که نامه‌ای از سوی سیف‌الدوله حاوی مسائل لغوی برای او رسید. ابن خالویه مضطرب شد و به کتابخانه رفت و کتاب‌های لغت را بیرون آورد و میان شاگردانش تقسیم کرد تا برای پاسخ جستجو کنند. من او را رها کردم و نزد ابوالطیب لغوی رفتم. او نشسته بود و همان مسائل به او نیز رسیده بود. قلم سرخ‌رنگی در دست داشت و بی‌درنگ به همه مسائل پاسخ داد و چیزی از پاسخ خود تغییر نکرد؛ این نشانه تسلط و توانایی او در پاسخگویی بود.»

ابوالعلاء معری نیز در رسالة الغفران به این رقابت اشاره کرده است.

شهادت

در شب سه‌شنبه، هشتم ذی‌القعده سال ۳۵۱ هجری قمری (۹۶۲ میلادی)، «دمستق» (فرمانده رومیان) به حلب حمله کرد و شهر را غارت نمود. ابوالطیب در این حمله به همراه پدرش به شهادت رسید. ابوالعلاء معری می‌گوید: «شکی نیست که بسیاری از کتاب‌ها و تألیفات او ضایع شد، زیرا رومیان او و پدرش را در فتح حلب کشتند.» الدرر السنیة نیز سال وفات او را ۳۵۱ هجری ثبت کرده است.

آثار

از ابوالطیب لغوی آثار متعددی بر جای مانده است که مهمترین آنها عبارتند از:

• مراتب النحویین – کتابی در طبقات نحویان و لغویان که به بررسی سلسله اساتید و شاگردان و مراتب علمی آنان می‌پردازد. به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم در قاهره (۱۳۷۵ ق/۱۹۵۵ م) چاپ شده است.
• الإبدال – بزرگترین و جامع‌ترین کتاب در زمینه «ابدال لغوی» (تعویض حروف در کلمات هم‌معنی). این کتاب به کوشش عزالدین تنوخی در دمشق (۱۳۸۰ ق/۱۹۶۰ م) چاپ شده است.
• الأضداد فی کلام العرب – کتابی در واژگان متضاد (اضداد) که به ترتیب حروف معجم تنظیم شده است. این کتاب به کوشش عزت حسن در ۲ جلد در دمشق (۱۳۸۲ ق/۱۹۶۳ م) چاپ شده است.
• شجر الدر – کتابی در تداخل کلام با معانی مختلف که روش استادش ابو عمر زاهد را در کتاب «المداخل» دنبال کرده است. به کوشش محمد عبدالجواد در قاهره (۱۹۵۷ م) چاپ شده است.
• المثنی – کتابی درباره واژگانی که صیغه تثنیه آنها در معانی خاص به کار رفته است. به کوشش عزالدین تنوخی چاپ شده است.
• الإتباع – کتابی کوچک درباره واژگان تتبعی که مورد توجه بغدادیان قرار گرفت.
• الفرق (الفروق) – کتابی که ابوالعلاء معری گفته در آن بسیار بسط داده است.
• طبقات الشعراء – نام این کتاب در تاج العروس زبیدی ذکر شده است.

منابع مقاله

• تنوخی، عزالدین بن امین، کتاب الإبدال، تألیف ابوالطیب لغوی، عبدالواحد بن علی، دمشق: المجمع العلمي العربي، ۱۳۷۹ق/۱۹۶۰م.
• ابوالطیب لغوی، عبدالواحد بن علی، الأضداد في كلام العرب، دمشق: دار طلاس، ۱۹۹۶م،
• ابراهیم، محمد ابوالفضل، مراتب النحویین، تألیف ابوالطیب لغوی، عبدالواحد بن علی، صیدا: المکتبة العصرية، ۱۴۳۰ق/۲۰۰۹م،
• عبدالجواد، محمد محمد، شجر الدر في تداخل الکلام بالمعاني المختلفة، تألیف ابوالطیب لغوی، عبدالواحد بن علی، قاهره: دار المعارف،
• ارزنده، مهران، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۵، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش
• الدرر السنیة: أبو الطيب اللغوي (ت: 351 ه)
• الموسوعة العربیة: أبو الطيب اللغوي (عبد الواحد بن علي-)

وابسته‌ها

• مراتب النحویین
• شجر الدر في تداخل الکلام بالمعاني المختلفة
• الأضداد في كلام العرب
• الإبدال
• الإتباع
• المثنی