ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی (۳۶۲-۴۴۰ق)، ستارهشناس، ریاضیدان، تاریخدان، جغرافیدان، هندشناس، فیلسوف و داروشناس برجسته ایرانی در دوره طلایی اسلام و از بزرگترین دانشمندان جهان اسلام در قرن چهارم و پنجم هجری است. وی در منطقه بیرون حومه خوارزم زاده شد و از جوانی با شوق معرفت به سفرهای علمی پرداخت. در گرگان از حمایت قابوس بن وشمگیر برخوردار گشت و نخستین اثر مهم خود «الآثار الباقیة عن القرون الخالیة» را به او تقدیم کرد. بیرونی با ابوعلی سینا معاصر بود و میان آن دو مکاتبات علمی در زمینه فلسفه و طبیعیات رد و بدل شد که عمق معرفت و تندخویی او را آشکار میسازد. وی در ۴۰۸ق به دستور سلطان محمود غزنوی به غزنه برده شد و بقیه عمر را در آنجا تحت نظر سپری کرد؛ اما در همین دوران پربارترین آثار خود از جمله «تحقیق ما للهند» و «القانون المسعودی» را تألیف نمود. قلمرو دانش بیرونی چنان گسترده بود که تعیین علوم مورد علاقهاش دشوارتر از علومی است که در آن دست نداشت. او به زبانهای خوارزمی، فارسی، عربی، عبری، سریانی و سانسکریت تسلط داشت و در هندشناسی پیشگام جهان اسلام بود. بیرونی در ۷۸ سالگی در غزنه درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. از او بیش از ۱۴۶ عنوان کتاب و رساله در زمینههای گوناگون علمی به یادگار مانده است.
| ابوریحان بیرونی | |
|---|---|
 ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد | |
| نام کامل | ابوریحان محمد بن احمد بیرونی خوارزمی |
| نامهای دیگر | بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد؛ بیرونی خوارزمی؛ Al-Biruni |
| لقب | استاد جلیل، علامه |
| نام پدر | احمد |
| ولادت | ۲ ذیالحجه ۳۶۲ قمری (۱۴ شهریور ۳۵۲ شمسی / ۹۷۳ میلادی) |
| محل تولد | بیرون، حومه خوارزم (ازبکستان کنونی)، ایران (خوارزم) |
| محل زندگی | خوارزم، گرگان، ری، غزنه |
| رحلت | ۲۷ جمادیالثانی ۴۴۰ قمری (۲۲ آذر ۴۲۷ شمسی / ۱۳ دسامبر ۱۰۴۸ میلادی) |
| مدفن | غزنه، افغانستان |
| طول عمر | ۷۸ سال |
| دین | اسلام |
| پیشه | ستارهشناس، ریاضیدان، تاریخدان، جغرافیدان، هندشناس، فیلسوف، داروشناس، زباندان |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | ریاضیات، نجوم، جغرافیا، تاریخ، هندشناسی، داروشناسی، فیزیک، فلسفه، زمینشناسی |
| اساتید |
|
| معاصرین |
|
| شاگردان | ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی |
| برخی آثار | |
ولادت
در 14 شهریور 352 ش (دوم ذى الحجه سال 362ق) در محلّى به نام بيرون در حومۀ خوارزم زاده شد و نسبت بيرونى را از آنجا گرفت.
دربارۀ نسب و پدر وى اطلاع چندانى در دست نيست.كنيۀ ابوريحان نيز روشن نيست.
نامش محمد بن احمد استكه چيزى از آن نمىشود فهمید.
تحصیلات
وى به خوبى از عهدۀ فراگیرى علوم زمان خویش برآمد و سفرهاى بسيار و دوره گردى و شوق معرفت، كه از آغاز سن عواطف او را ملتهب كرده بود، به وسعت معلومات وى كمك كرد.از همان آغاز در زمینۀ دانش به مسائلى توجه داشت كه در میان متعلّمان قرون وسطاى اسلامى چندان معهود و شناخته شده نبود.
وى در سن 20 سالگى وطن خود را ترك كرد و به سوى سواحل درياى قزوین (خزر) روانه شد.در گرگان از توجهات قابوس بن وشمگیر زيارى بهره برد و نخستين تأليفبزرگ خود«آثار الباقية» را به او پيشكش كرد.
وى مكاتباتى با ابن سينا، معاصركوچكترش-داشت كه عمق معرفت فلسفى و تندخویى او را نشان مىدهد.
در حدودسال 400ق به وطن خویش بازگشت و خيلى زود دستخوش دسيسهها و توطئههاى سياسى شد و در سال 408ق محمود غزنوى وى را به عنوان عنصر نامطمئن با خود به غزنه برد و پيوسته تحت نظر وى بود.
در این دوران كه زندگى برایش سخت بود و ابزار و لوازم علمى برای ادامه تحقيقات را در اختيار نداشت، تعدادى کتاب بزرگ و از جمله اثر معروف «تحقيق ماللهند» را تأليف كرد.
گرچه نام بيرونى در نوشتههاى عربى در زمینۀ جغرافيا و جهانگردى مقامى دارد اما چنانكه از مؤلفات وى برمىآيد، وى جغرافىشناس نبوده است.
به تعبير درستتر او بيشتر از آنكه جغرافىدان باشد، مؤلفى بوده با معرفتى بسيار گسترده كه همه علوم دوران را آموخته است.قلمرو مطالعات وى چنان گسترده بود كه تعيين شمار علومى كه در آن دستى نداشت آسانتر از تعيين علوم مورد علاقۀ اوست.قلمرو فعاليت علمى او رياضيات و نجوم و علوم مربوط به آن است و طبيعى است كه ابوريحان در زمینۀ جغرافيا به ناحيۀ رياضى و نجومى آن توجه داشته است.
وفات
وفات ابوریحان در غزنه در آغاز حکومت سلجوقیان و پادشاهی مسعود بن محمود غزنوی و در سن 78 سالگی بوده است. برخی درگذشتِ او را در ۲۲ آذر ۴۲۷ خورشیدی (۲۷ جمادیالثانی ۴۴۰ قمری، برابرِ ۱۳ دسامبر ۱۰۴۸ میلادی) میدانند.
آثار او
برخى آثار ابوریحان بیرونی عبارتند از:کتاب تحديد الأماكن لتصحيح مسافات المساكن، کتاب القانون للمسعودى، آثار الباقية، الصيدنة في الطب، تحقيق ماللهند و...