حکیم ترمذی، محمد بن علی
ابوعبدالله محمد بن علی بن حسن (حسین) بن بشر ترمذی، ملقب به حکیم ترمذی (حدود ۲۰۵ – ۲۹۵ق)، محدث، عارف و نویسنده برجسته ایرانی در سده سوم هجری و از چهرههای شاخص عرفان اسلامی است. او که در خانوادهای اهل علم در ترمذ (ماوراءالنهر) به دنیا آمد، پس از سفر به بغداد و حج، به ریاضتهای شدید پرداخت و به درجات عالی عرفانی نائل آمد. حکیم ترمذی با تألیف دهها اثر ارزشمند در زمینههای عرفان نظری، انسانشناسی، جهانشناسی و الهیات، از نخستین اندیشمندانی است که تجارب عرفانی را با آموزههای اسلامی تلفیق کرد. مهمترین آثار او عبارتند از: «ختم الاولیاء» در باب ختم ولایت، «نوادر الأصول» (شرح ۲۹۱ حدیث نبوی در هفت جلد)، «علل الشریعة» (تأویل عرفانی تکالیف شرعی) و «منازل القاصدین» (درباره هفت مقام سیر و سلوک). افکار او تأثیر عمیقی بر عارفانی چون امام محمد غزالی و ابن عربی گذاشت.
| ابوعبدالله محمد بن علی حکیم ترمذی | |
|---|---|
 حکیم ترمذی، محمد بن علی | |
| نام کامل | ابوعبدالله محمد بن علی بن حسن (حسین) بن بشر ترمذی |
| نامهای دیگر | حکیم ترمذی |
| لقب | حکیم ترمذی |
| نام پدر | علی بن حسن یا علی بن حسین |
| ولادت | بین سالهای ۲۰۵ تا ۲۱۵ قمری |
| محل تولد | ترمذ، ایران (ماوراءالنهر) |
| محل زندگی | ترمذ، بغداد، مکه، بلخ |
| رحلت | بین سالهای ۲۹۵ تا ۳۰۰ قمری (یا ۳۲۰ قمری) |
| دین | اسلام |
| پیشه | محدث، عارف، نویسنده |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | عرفان اسلامی، حدیث، تفسیر باطنی، انسانشناسی، جهانشناسی |
| اساتید |
|
| شاگردان | احمد بن محمد بن عیسی، حسن بن علی جوزجانی، ابوبکر وراق ترمذی |
| برخی آثار |
|
ولادت
حکیم ترمذی به احتمال بسیار، بین سالهای ۲۰۵ تا ۲۱۵ هجری قمری در خانوادهای اهل علم، در شهر ترمذ (در ماوراءالنهر، ازبکستان کنونی) به دنیا آمد. پدرش علی بن حسن (یا علی بن حسین) محدث بود.[۱]
تحصیلات
اولین معلم حکیم ترمذی، پدرش بود. او نیز مانند پدرش به سرزمینهای شرق اسلامی سفر کرد و در شهرهایی چون بغداد از محضر استادان برجسته حدیث بهره برد.[۱]
وی در بیست و هشت سالگی به حج رفت و در زمان اقامتش در مکه، حالی روحانی به او دست داد که خود آن را سرآغاز سلوک عارفانهاش خوانده است. بر اثر این حال، میل شدیدی به کنارهگیری از دنیا یافت و شروع به حفظ قرآن کرد. پس از بازگشت به موطنش، به ریاضتهای شدید پرداخت و پس از چندی گروهی گرد او جمع شدند.[۱]
او برای نگارش آثارش از منابع مختلفی بهره برد. بىاینكه شیعه باشد، از شیعه و حتى از جریانهای افراطی آن (غالیان) مطالبى اخذ کرد، از افکار و آرای گنوسی و نوافلاطونی استفاده کرد و مدتى نیز به خواندن علوم طبیعى پرداخت. او همه این عناصر فکری را با تجربههای عرفانى خود درآمیخت.[۱]
فعالیتها
جایگاه علمی
حکیم ترمذی نخستین مؤلفی است که نوشتههایش ترکیبی از تجارب عرفانی، انسانشناسی، جهانشناسی و الهیات اسلامی است. نظام فکری او نماینده حکمت قدیم اسلامی است که هنوز عناصر سنت فلسفی ارسطویی و نوافلاطونی را نپذیرفته است. او از تصوف زمان خود، به ویژه مکتب بغداد، فاصله گرفت و در آثارش کلمه «صوفی» را به کار نبرد. وی را به جهت طلب حکمت و معرفت عرفانی درباره آدم و عالم، باید «حکیم» دانست.[۱]
اتهام به ارتداد
دیدگاههای ترمذی سبب بدنامیاش شد و سرانجام نزد مقامات حکومتی متهم به ارتداد گردید. او برای دفاع از خود، به اقامتگاه حاکم در بلخ رفت و توانست این اتهام را رفع کند.[۱]
رؤیاها
بخشى از شرح حالى كه ترمذى از خود به جا گذاشته، شرح رؤیاهای او و همسرش است كه با مضامین رمزی، از وصول وى به مقامات عرفانی خبر مىدهد.[۱]
شاگردان
بسیاری از صوفیان را از مريدان و پيروان او دانستهاند، از جمله:
- احمد بن محمد بن عیسی (از مشایخ عراق)
- حسن بن علی جوزجانی
- ابوبکر وراق ترمذی[۱]
وفات
حکیم ترمذی به احتمال بسیار، بین سالهای ۲۹۵ تا ۳۰۰ هجری قمری درگذشت.[۱] برخی منابع سال ۳۲۰ق را نیز ذکر کردهاند.
آثار
آثار حکیم ترمذی را به دو دسته میتوان تقسیم کرد: آثار مستقلی که با عناوین مختلف از آنها یاد شده است و گزیدههایی از آثار پرحجم او. مهمترین آثار ترمذی عبارتند از:[۱]
- ختم الاولیاء (یا ختم الولایة) – مشهورترین اثر او در باب ختم ولایت که در اصل یکی از بخشهای فرعی «سیرة الاولیاء» بوده است.
- نوادر الأصول – حجیمترین اثر او که در آن ضمن شرح و تفسیر ۲۹۱ حدیث نبوی، درباره عبادات، معاملات، سلوک و اخلاق سخن گفته است. (چاپ شده در هفت جلد، دارالنوادر، دمشق)
- علل الشریعة – تأویل عرفانی تکالیف شرعی. ظاهراً ترمذی به سبب برخى مطالب این کتاب از زادگاهش بیرون رانده شد.
- کتاب الصلوة – درباره نماز و آثار آن به شیوه باطنی.
- المنهیات – تأویل باطنی منهیات شرعی.
- کتاب الحقوق – درباره تکالیف متقابل گروههای اجتماعی.
- کتاب الأمثال – مجموعهای از مثلهای قرآنی و نبوی و سخنان مشایخ.
- کتاب الفروق – کوششی برای نشان دادن تفاوت میان ۱۶۴ جفت کلمه هممعنا.
- ریاضة النفس – در مسائل انسانشناسی و طریقت عرفانی.
- أدب النفس – شامل پرسشهایی درباره عرفان و معناى یقین.
- منازل القاصدین (یا منازل العباد) – درباره هفت مقام یا منزل سیر و سلوک.
- علم الأولیاء – درباره علم اولیای الهی.
- الفرق بین الآیات و الکرامات – تكمله «سیرة الاولیاء» درباره امکان کرامات اولیا.
آثار منسوب به اشتباه
برخی آثار به اشتباه به ترمذی نسبت داده شده است، از جمله:
- کتاب الحج و اسراره
- غور الامور
- الفرق بین الصدر و القلب و الفؤاد و اللب
- معرفه الاسرار[۱]
پانویس
منابع مقاله