پارسی‌نژاد، ایرج

ایرج پارسی‌نژاد (متولد ۱۳۱۷ش) استاد بازنشسته ادبیات فارسی دانشگاه‌های ژاپن و آمریکا، مورخ، منتقد ادبی و نویسنده ایرانی است. او به عنوان تاریخ‌نگار نقد ادبی جدید در ایران شناخته می‌شود و آثار متعددی در زمینه بررسی سیر تحول نقد ادبی در ایران معاصر تألیف کرده است. پارسی‌نژاد سال‌ها در دانشگاه مطالعات توکیو به تدریس و تحقیق پرداخت و پس از بازنشستگی به آمریکا بازگشت.

ایرج پارسی‌نژاد
نام کامل	ایرج پارسی‌نژاد
ولادت	۴ اسفند ۱۳۱۷ خورشیدی
محل تولد	آبادان، ایران
محل زندگی	ایران، انگلستان، ژاپن، آمریکا
دین	اسلام
پیشه	استاد دانشگاه، نویسنده، مورخ نقد ادبی، منتقد ادبی، ویراستار
اطلاعات علمی
درجه علمی	دکتری
دانشگاه	دانشگاه آکسفورد
علایق پژوهشی	تاریخ نقد ادبی ایران، ادبیات تطبیقی، زبان‌شناسی
اساتید	پرویز ناتل خانلری محمدرضا شفیعی کدکنی
برخی آثار	زرین‌کوب و نقد ادبی نیما یوشیج در یادداشت‌هایش نیما یوشیج و نقد ادبی علی دشتی و نقد ادبی احسان طبری و نقد ادبی بهار و نقد ادبی فاطمه سیاح و نقد ادبی یادها و دیدارها A History of Literary Criticism in Iran
وبگاه رسمی
https://irajparsinejad.com

ولادت

ایرج پارسی‌نژاد در ۴ اسفند سال ۱۳۱۷ شمسی در شهر آبادان دیده به جهان گشود. او تحصیلات ابتدایی را در مدرسه کمال‌الملک آبادان و دوره متوسطه را در دبیرستان هدف شماره یک تهران به پایان رساند.

تحصیلات

پارسی‌نژاد در سال ۱۳۳۸ وارد دانشگاه تهران شد. او در دوران دانشجویی خود از محضر اساتید برجسته‌ای چون بدیع‌الزمان فروزانفر، جلال‌الدین همایی (اساتید میراث قدیم ادبیات)، و نیز پرویز ناتل خانلری، محمد معین و ذبیح‌الله صفا (نسل متجدد) بهره برد. او در سال ۱۳۴۴ موفق به دریافت مدرک فوق‌لیسانس در رشته زبان‌شناسی از دانشگاه تهران شد.

پارسی‌نژاد در سال ۱۳۵۲ برای ادامه تحصیل به انگلستان سفر کرد. او در مقطع دکتری در رشته ادبیات تطبیقی در دانشگاه آکسفورد مشغول به تحصیل شد. رساله دکتری او با عنوان «میرزا فتحعلی آخوندزاده، بنیانگذار نقد مدرن ادبی در ایران» به راهنمایی پروفسور موریسون نوشته شد. استاد محمدرضا شفیعی کدکنی که در آن زمان برای مرخصی مطالعاتی به آکسفورد آمده بود، نقش مهمی در تغییر موضوع رساله او از یک موضوع تطبیقی (رومئو و ژولیت و ویس و رامین) به موضوع تاریخ نقد ادبی ایران ایفا کرد.

فعالیت‌های حرفه‌ای و پژوهشی

فعالیت در ایران

پارسی‌نژاد ضمن تحصیل در دانشگاه، در مؤسسه انتشارات فرانکلین به عنوان مدیر تولید و ویراستار مشغول به کار شد. در سال ۱۳۴۳، همزمان با تأسیس بنیاد فرهنگ ایران از سوی دکتر پرویز ناتل خانلری، به دعوت او به همکاری با این بنیاد پرداخت. او در بنیاد فرهنگ ایران در تصحیح کتاب «سمک عیار» با دکتر خانلری همکاری داشت.

از سال ۱۳۴۷، همکاری خود را با سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران آغاز کرد. او در تلویزیون ابتدا به تهیه سریالی بر اساس داستان «سمک عیار» به دعوت فرخ غفاری (معاون فرهنگی تلویزیون) پرداخت و سپس برنامه «شهر آفتاب» را بنیان نهاد که در آن به بررسی کتاب‌های معتبر روز و گفتگو با صاحب‌نظران می‌پرداخت. او همچنین دفتری با عنوان «در جستجوی زبان معیار» برای تدوین ضوابط زبان معیار برای گویندگان تلویزیون تهیه کرد که با مشورت ذبیح بهروز، مجتبی مینوی، دکتر خانلری، جلال‌الدین همایی و دکتر مقدم تدوین شد.

به دلیل بحران‌های سیاسی و اجتماعی آن دوران و بررسی کتاب‌هایی که برخی جریانات سیاسی آنها را تحریک‌کننده ذهن جوانان علیه نظام می‌دانستند، پارسی‌نژاد با ممنوعیت ورود به تلویزیون مواجه شد. رضا قطبی به او توصیه کرد که ایران را ترک کند و این توصیه زمینه را برای ادامه تحصیل در انگلستان فراهم کرد.

تحصیلات تکمیلی و فعالیت در انگلستان

پارسی‌نژاد در سال ۱۳۵۲ به انگلستان رفت و در مقطع دکتری در دانشگاه آکسفورد مشغول به تحصیل شد. رساله او که بعدها به صورت کتاب منتشر شد، به بررسی بنیان‌گذاران نقد ادبی مدرن در ایران از جمله میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی، میرزا ملکم خان، میرزا عبدالرحیم طالبوف، زین‌العابدین مراغه‌ای، احمد کسروی و صادق هدایت پرداخت.

فعالیت در ژاپن

پارسی‌نژاد در سال ۱۳۶۳ (۱۹۸۴ میلادی) به دعوت دانشگاه مطالعات توکیو (Tokyo University of Foreign Studies) راهی ژاپن شد. او به مدت هفده سال در این دانشگاه به تدریس و تحقیق پرداخت. پس از چهار سال، به پیشنهاد بخش ایران‌شناسی این دانشگاه، به استخدام رسمی و عضویت هیئت علمی آن بخش درآمد. او اولین استاد خارجی بود که در این دانشگاه به تدریس پرداخت. در دوران اقامت در ژاپن، مقالات و سخنرانی‌هایی درباره ایران‌شناسی در ژاپن ارائه کرد و خاطرات خود از مردم ژاپن را نوشت.

فعالیت در آمریکا

پارسی‌نژاد در سال ۱۳۸۰ (۲۰۰۱ میلادی) پس از بازنشستگی از دانشگاه توکیو به آمریکا بازگشت. او در دانشگاه کالیفرنیا (UCAL) به تدریس مروری بر ادبیات کلاسیک فارسی به زبان انگلیسی پرداخت.

آثار

پارسی‌نژاد آثار متعددی در زمینه تاریخ نقد ادبی ایران و بررسی آراء منتقدان و روشنگران ایرانی تألیف کرده است. مهم‌ترین آثار او عبارتند از:

• A History of Literary Criticism in Iran (1866-1951) - کتابی به زبان انگلیسی که در سال ۲۰۰۳ توسط انتشارات Ibex Publishers در آمریکا منتشر شد. این کتاب به بررسی نقد ادبی در آثار روشنگران ایرانی از آخوندزاده تا هدایت می‌پردازد. نسخه فارسی این کتاب با عنوان «روشنگران ایرانی و نقد ادبی» منتشر شده است.
• روشنگران ایرانی و نقد ادبی - ترجمه فارسی کتاب پیشین که به بررسی آثار میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی، میرزا ملکم خان، میرزا عبدالرحیم طالبوف، زین‌العابدین مراغه‌ای، احمد کسروی و صادق هدایت می‌پردازد.
• علی دشتی و نقد ادبی - انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۶. بررسی آثار علی دشتی در زمینه نقد ادبی درباره حافظ، خیام، سعدی، خاقانی و صائب.
• خانلری و نقد ادبی - انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۷. این کتاب نشان می‌دهد که پس از گذشت شصت سال از نوشته شدن مقالات دکتر خانلری، نظریات عالمانه او همچنان اصالت و تازگی خود را حفظ کرده است.
• احسان طبری و نقد ادبی - انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۸. بررسی آراء و افکار احسان طبری به عنوان منتقد پیشرو در حوزه ادبیات و هنر و تحلیل تناقض‌های فکری او در چارچوب حزب توده.
• نیما یوشیج و نقد ادبی - انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۸. ارزیابی علمی و منصفانه نظریات نیما در حوزه نقد ادبی. این کتاب از جمله آثار مفصل پارسی‌نژاد درباره نظریه‌پردازی نیما در شعر است.
• بهار و نقد ادبی - انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۹. بررسی جایگاه ملک‌الشعرای بهار در نقد ادبی ایران.
• فاطمه سیاح و نقد ادبی - انتشارات سخن، تهران، ۱۳۸۹. آشناسازی نسل جوان ایرانی با مبانی و معیارهای نقد ادبی علمی بر اساس آراء فاطمه سیاح.
• زرین کوب و نقد ادبی - انتشارات سخن، تهران، ۱۳۹۲. بررسی سهم دکتر عبدالحسین زرین‌کوب در نقد ادبی جدید ایران.
• یادها و دیدارها - نشر نو، ۱۴۰۰. مجموعه خاطرات مستند پارسی‌نژاد از دیدار با طیف وسیعی از چهره‌های شاخص فرهنگ و سیاست ایران از جمله فروغ فرخزاد، یدالله رویایی، شهریار، جمال‌زاده، اخوان‌ثالث، صادق چوبک، جلال آل‌احمد، ابراهیم گلستان، بیژن مفید، فریدون آدمیت، زرین‌کوب، داریوش شایگان، شفیعی‌ کدکنی، پرویز دوایی و دیگران. این کتاب آمیزه‌ای از خاطره‌نویسی و تاریخ مستند فرهنگ معاصر ایران است.

آثار در دست تألیف

• شفیعی کدکنی و نقد ادبی - کتابی که در دست انتشار است و به بررسی آثار متنوع استاد شفیعی کدکنی در حوزه تحقیق، نقد، تصحیح متون، شعر و تصوف می‌پردازد.

دیدگاه‌ها و رویکرد علمی

پارسی‌نژاد در آثار خود بر تمایز میان «تفکر انتقادی» (برآمده از تفکر عقلی) و نقد ادبی تأکید دارد و معتقد است نقد ادبی زاییده تفکر انتقادی است. او از منظر علمی و مستند به بررسی آراء منتقدان ادبی ایران می‌پردازد و در عین حال به تأثیرپذیری آنان از جریانات سیاسی (به ویژه حزب توده) توجه دارد. او معتقد است که نقد ادبی در ایران به تدریج از سیاست‌زدگی فاصله گرفته و معیارهای جدید نقد ادبی جهان در ایران مطرح می‌شود. وی استاد محمدرضا شفیعی کدکنی را به عنوان الگویی از تلفیق «تبحر» (تسلط بر منابع) و «اجتهاد» (نتیجه‌گیری منطقی) در تحقیق معرفی می‌کند.

منابع

• وبسایت رسمی ایرج پارسی‌نژاد: بیوگرافی
• مجله فرهنگی هنری بخارا: دیدار و گفتگو با دکتر ایرج پارسی‌نژاد، ۲۷ اسفند ۱۳۹۴
• پایگاه فرارو: روایت ایرج پارسی‌نژاد از روشنفکران؛ در ستایش و نکوهش بزرگان
• سازمان اسناد کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران: A history of literary criticism in Iran
• سازمان اسناد کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران: خانلری و نقد ادبی
• سازمان اسناد کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران: نیما یوشیج و نقد ادبی
• سازمان اسناد کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران: بهار و نقد ادبی
• پایگاه Open Library: Iraj Parsinejad

پیوند به بیرون

• وبسایت رسمی
• مقالات ایرج پارسی‌نژاد در پایگاه مجلات تخصصی نورمگز

وابسته‌ها

• نیما یوشیج در یادداشت‌هایش
• زرین‌کوب و نقد ادبی
• علی دشتی و نقد ادبی
• احسان طبری و نقد ادبی
• خانلری و نقد ادبی
• روشنگران ايراني و نقد ادبي
• ابن سينا: بحث و تحقيق درباره بوعلی سينا
• نیما یوشیج و نقد ادبی