رستاخيز کلمات: درس گفتارهایی درباره نظريه ادبی صورتگرایان روس
رستاخیز کلمات: درسگفتارهایی درباره نظریه ادبی صورتگرایان روس تألیف محمدرضا شفیعی کدکنی (متولد 1318ش)، استاد ادبیات فارسی و پژوهشگر؛ این کتاب بازنویسی درسگفتارهای مؤلف در دانشگاه تهران است که به معرفی، تحلیل و تطبیق جریان صورتگرایی (فرمالیسم) روسی با محوریت ادبیات فارسی میپردازد. نویسنده با رویکردی تاریخی و تحلیلی و نه صرفاً ترجمهای، میکوشد مفاهیم کلیدی این مکتب—مانند آشناییزدایی، ادبیت، هنرسازه، وجه غالب و رستاخیز کلمات—را نه تنها با مثالهایی از ادبیات روس، بلکه با شواهد بارز و ملموس از اشعار شاعرانی چون مولوی، سعدی، حافظ و خاقانی توضیح دهد و نشان دهد که این شاعران بهخوبی با مفهوم «فرم» آشنایی داشتهاند.
| رستاخیز کلمات: درسگفتارهایی درباره نظریه ادبی صورتگرایان روس | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | شفیعی کدکنی، محمدرضا (نویسنده) |
| ناشر | سخن |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1391 |
| چاپ | سوم |
| شابک | 978-964-372-626-3 |
| موضوع | شکلگرایی (نقد ادبی) |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | PN 3026 /ش8ش7 |
ساختار
این کتاب در یک جلد و شامل فصول متعددی است که به ترتیب به مباحث نظریه صورتگرایی و ضمائم مرتبط میپردازند.
گزارش کتاب
کتاب «رستاخیز کلمات: درسگفتارهایی درباره نظریه ادبی صورتگرایان روس» اثر محمدرضا شفیعی کدکنی، اثری بنیادین در معرفی و بومیسازی نظریه ادبی فرمالیسم روسی در حوزه فارسی است. این اثر که شکل گرفته از درسگفتارهای دانشگاهی نویسنده است، صرفاً یک ترجمه یا بازگوکننده صرف آرای نظریهپردازان روس نیست، بلکه تلاشی هوشمندانه برای تطبیق و تحلیل این نظریه با استفاده از گنجینه ادبیات فارسی است.
شفیعی کدکنی در مقدمه تصریح میکند که قصد روایت تاریخی این جریان را دارد، نه دفاع بیقید و شرط از آن، و بر این نکته تأکید میورزد که توجه به «صورت» به معنای انکار ابعاد تاریخی، اجتماعی و آرمانی اثر نیست.
مؤلف با تسلط کمنظیر بر ادبیات کلاسیک فارسی، مفاهیم پیچیده صورتگرایی—از قبیل «آشناییزدایی» (غریبسازی)، «ادبیت»، «هنرسازه»، «وجه غالب»، و خود مفهوم «رستاخیز کلمات»—را با ذکر نمونههای متقن از شعر شاعرانی مانند مولانا، سعدی، حافظ و خاقانی تشریح میکند. این رویکرد، خواننده فارسیزبان را قادر میسازد تا این مفاهیم نظری را نه به عنوان اموری انتزاعی و بیگانه، بلکه به عنوان کیفیتی بالفعل و حاضر در بهترین آثار ادبی خود درک کند.
بخش اعظم کتاب مستقیماً به تاریخچه، چهرههای شاخص (مانند ویکتور شکلوفسکی، یوری تینیانوف، بوریس آیخنباوم، رومن یاکوبسون) و دستاوردهای نظری مکتب صورتگرایی روس اختصاص دارد.
کتاب علاوه بر مباحث اصلی، دارای چندین ضمیمه ارزشمند است که دایره بحث را گسترش میدهد. از جمله این ضمائم میتوان به مقالاتی از رومن یاکوبسون و اومبرتو اکو (ترجمه شده توسط مؤلف) اشاره کرد. همچنین، فصلی با عنوان «مقدمهای کوتاه بر مباحث طویل بلاغت» وجود دارد که متن سخنرانی مؤلف در سال 1349 است و در آن با نگاهی نو و فرمالیستی، صنایع بدیعی را به موسیقی کلمات بازمیگرداند و معیاری برای ارزیابی آنها پیشنهاد میکند. فصل دیگری با عنوان «جادوی مجاورت» به بحث درباره تقدم فرم بر معنا در فرهنگ ایرانی و پیامدهای اجتماعی-تاریخی آن میپردازد که از منظر صورتگرایی قابل تحلیل است. این اثر نه تنها برای دانشجویان و پژوهشگران نظریه ادبی، بلکه برای همه علاقهمندان به نقد ادبی و درک عمیقتر شعر فارسی منبعی غنی و ضروری محسوب میشود.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات