حیات دوباره رباعی: درباره رباعیهای ایرج زبردست
| حیات دوبارۀ رباعی: دربارۀ رباعیهای ایرج زبردست | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | زبردست، ایرج (شاعر)
خرمشاهی، بهاءالدین (گردآورنده) اجاقی، محمد (گردآورنده) |
| ناشر | نگاه |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1390ش |
| شابک | 978-964-351-661-1 |
| موضوع | زبردست، ایرج، ۱۳۵۳- -- نقد و تفسیر، رباعی -- تاریخ و نقد، شعر فارسی -- قرن ۱۴ -- تاریخ و نقد |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | PIR ۸۰۷۶ /ب۴۳ ی۸۳ ۱۳۹۰ |
حیات دوبارۀ رباعی: دربارۀ رباعیهای ایرج زبردست به کوشش بهاءالدین خرمشاهی و محمد اجاقی، کتابی است که به معرفی و نقد رباعیهای ایرج زبردست، شاعر معاصر شیرازی، میپردازد. این اثر که توسط انتشارات نگاه منتشر شده، شامل مجموعهای از اظهارنظرهای بزرگان شعر و ادب امروز ایران درباره این شاعر و رباعیات او و نیز گزیدهای از رباعیهای ایرج زبردست است. این کتاب نشاندهنده جایگاه ویژه این شاعر در احیای قالب رباعی در دوران معاصر است.
ساختار
کتاب مشتمل بر مقدمهای از بهاءالدین خرمشاهی با عنوان «ایرج زبردست و رباعیاتش» و سپس مجموعهای از مقالات و یادداشتهای شاعران، منتقدان و نویسندگان برجسته معاصر درباره رباعیهای ایرج زبردست است. از جمله نویسندگان این مقالات میتوان به منوچهر آتشی، منصور اوجی، محمدحسین بهرامیان، پرویز خائفی، عمران صلاحی، مرتضی کاخی، محمد حقوقی، امیرهمایون یزدانپور، صدرا ذوالریاستین، فیضالله شریفی، اکبر اکسیر، شهرام شمسپور، سیمین بهبهانی، پوران فرخزاد، یدالله رؤیایی، کامیار عابدی، سیروس رومی، منصور رستگار فسایی، سیمین دانشور، امین فقیری، فریدون مشیری، هیوا مسیح و علی باباچاهی اشاره کرد. در پایان کتاب، گزیدهای از رباعیهای ایرج زبردست در سه بخش آورده شده است.
گزارش کتاب
«حیات دوبارۀ رباعی» کتابی است که به معرفی و تحلیل رباعیهای ایرج زبردست، شاعر معاصر شیرازی متولد ۱۳۵۳، میپردازد. ایرج زبردست شاعر جوانی است که با درخشش در سرایش رباعی، نظر منتقدان و کارشناسان شعر کلاسیک را به خود معطوف کرده است، تا جایی که برخی از این بزرگان او را زبدهترین رباعیسرا پس از خیام خواندهاند. نام یکی از دفترهای رباعی او «خیامی دیگر» است که گردآورنده از سر ذوق و هیجانی که تحت تأثیر شعر نافذ او پدید آمده، بر آن نهاده است.
بهاءالدین خرمشاهی در مقدمه کتاب با عنوان «ایرج زبردست و رباعیاتش» به تحلیل ویژگیهای شعری این شاعر پرداخته است. خرمشاهی تأکید دارد که رباعیهای ایرج زبردست، شاعر خوشدرخشیده و ماندگار معاصر، را نمیتوان جدی نگرفت. او معتقد است امروزه رباعی قالب کمابیش فراموششدهای است که کمسراینده دارد و بیشتر شاعران امروز از سر تفنن به این قالب میپردازند، اما نوجویی و نوگویی در شعر ایرج زبردست تلاطم گسترده و ماندگاری دارد. رباعی یا ترانه پیشینهای دوهزار ساله دارد و بیشتر غزلسرایان کهن به ویژه عطار، مولانا، سعدی و حافظ نیز رباعیهایی دارند که از نظر کم و کیف قابل اعتناست.
خرمشاهی بر این باور است که ایرج زبردست زبدهترین رباعیسرای امروز است. او کمگو و گزیدهگوست و تقریباً هیچ رباعی او نیست که مضمونی پخته و معنای پیشرفتهای نداشته باشد. شعر او در خدمت هیچ دستگاه اندیشگی (ایدئولوژی) خاصی نیست و غالباً هنر برای هنر است. فرمآگاهی زبردست در حد اعلی است و کلمه و عبارت و قافیههایش در عین استحکام و متانت و بداعتاند. هم محتوا و اندیشههایش نو است و هم الفاظش و هرگز لفظ بر اندیشه تقدم ندارد، بلکه همپردازند.
خرمشاهی در ادامه به مقایسه نقش ایرج زبردست در احیای رباعی با نقش سیمین بهبهانی در احیای غزل اشاره میکند. همانگونه که سیمین بهبهانی غزل را چندان نو و اجتماعی و پرمعنا کرد که به ژانری از شعر نو تبدیل شد، ایرج زبردست نیز همین خدمت را به رباعی کرده است.他甚至 رباعیاتی دارد که به شیوۀ نیمایی سروده میشود، به طوری که خواننده در برخورد اول خیال میکند شعر نو میخواند. خرمشاهی یکی از ویژگیهای مهم این شاعر را پارادوکسی (متناقضنما) بودن اشعار او میداند و نمونههایی از رباعیهای او را با این ویژگی ذکر میکند.
از دیگر ویژگیهای برجسته ایرج زبردست که خرمشاهی به آن اشاره میکند، ابداع «رباعی-تصویر» یا «رباعی تصویری» است. سرایش اینگونه رباعی در تاریخ رباعی بیسابقه است. در این نوع رباعی، تصاویر چنان در متن شعر جای گرفتهاند که اگر تصاویر را از شعر بگیریم، رباعی به بیمعنایی و سردرگمی میرسد.
پس از مقدمه خرمشاهی، مجموعهای از مقالات و یادداشتهای شاعران و منتقدان برجسته معاصر درباره رباعیهای ایرج زبردست آمده است. منوچهر آتشی در مقاله «نگاهی و ستایشی به رباعیات ایرج زبردست» به تحلیل ساختار و محتوای این رباعیها پرداخته و جایگاه آنها را در شعر معاصر بررسی کرده است. منصور اوجی با عنوان «بهترین رباعیسرای امروز ایران ایرج زبردست است» به صراحت برتری او را در این قالب تأیید کرده است.
محمدحسین بهرامیان در مقاله «خط چهارم، نگاهی به رباعیات ایرج زبردست» به تحلیل ساختار رباعیهای او و به ویژه تأکید بر مصرع چهارم که در رباعی نقش کلیدی دارد، پرداخته است. پرویز خائفی در دو مقاله با عنوان «دربارۀ رباعیهای ایرج زبردست» به بررسی ویژگیهای سبکی و زبانی این رباعیها پرداخته است.
عمران صلاحی در مقاله «ایرج زبردست شاعری که فقط رباعی میگوید» به تمرکز این شاعر بر یک قالب شعری اشاره کرده و این ویژگی را نشانه تعهد و دقت او دانسته است. مرتضی کاخی در مقاله «رباعیات همیشه محکم» به استحکام ساختاری و معنوی رباعیهای او تأکید کرده است. محمد حقوقی در مقاله «رباعی ناب امروز» به نوآوریهای زبردست در این قالب کهن اشاره کرده است.
امیرهمایون یزدانپور در مقاله «دردانۀ رباعی از رودکی تا ایرج زبردست» به سیر تحول رباعی در تاریخ شعر فارسی پرداخته و جایگاه زبردست را در این مسیر تبیین کرده است. صدرا ذوالریاستین در مقاله «معاصران و آمدوشد رباعی در شیراز و فارس» به زمینههای فرهنگی و ادبی شیراز در پیدایش شاعرانی چون زبردست پرداخته است.
فیضالله شریفی در مقاله «خیام و زبردست» به مقایسه رباعیهای این دو شاعر پرداخته و شباهتها و تفاوتهای آنها را بررسی کرده است. اکبر اکسیر در مقاله «بارش مستطیل» به جنبههای تصویری و فرمی رباعیهای زبردست توجه کرده است. شهرام شمسپور در مقاله «پایانبندیهای چشمگیر» به هنر زبردست در به پایان بردن رباعیها با تأثیری ماندگار پرداخته است.
سیمین بهبهانی در مقاله «جسارتی در حد خیام» به جسارت و نوآوری زبردست در پرداختن به مضامین تازه در قالب رباعی اشاره کرده است. پوران فرخزاد در مقاله «درنگی بر رباعیات ایرج زبردست» به تحلیل عاطفی و انسانی این رباعیها پرداخته است.
در پایان کتاب، گزیدهای از رباعیهای ایرج زبردست در سه بخش آورده شده است. این رباعیها که نمونهای از نوجویی و نوگویی او در این قالب کهن هستند، نشان میدهند که چگونه یک شاعر معاصر میتواند با حفظ ساختار کلاسیک رباعی، مضامین و تصاویر تازهای را در آن بگنجاند و به این قالب فراموششده حیاتی دوباره ببخشد.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات