ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم
تقیالدین بن نجمالدین بن عبیدالله بن عبدالله بن محمد حلبی (حدود ۳۴۷-۴۴۷ق)، معروف به ابوالصلاح حلبى، فقیه و متکلم برجسته شیعه در قرن چهارم و پنجم هجری و یکی از بزرگان و مشایخ امامیه در شامات بود. تاریخ دقیق ولادت او مشخص نیست، اما با توجه به وفاتش در ۴۴۷ق و عمر حدود صدساله، میتوان تولد او را در حدود ۳۴۷ق تخمین زد. وی در شهر حلب (از شهرهای بزرگ سوریه) دیده به جهان گشود. تحصیلات عالیۀ خود را نزد فقیه بزرگوار سید مرتضی علم الهدی و شیخ طوسی در بغداد انجام داد و اندکی نیز در محضر سلار دیلمی تلمذ کرد. او از طرف سید مرتضی برای تدریس و تبلیغ به شام و حلب اعزام گردید و به همین جهت او را «خلیفة المرتضی» (نماینده سید مرتضی) میگفتند. پس از درگذشت سید مرتضی، از سوی شیخ طوسی در آن مقام ابقا شد و به «خلیفة الشیخ» نیز معروف گشت. این موضوع نیابت نشاندهنده نفوذ علما و فقها در آن زمان است که مراجع تقلید نمایندگانی به اطراف میفرستادند تا مردم در امور خود به آنها مراجعه کنند. علمای رجال او را توثیق کرده و از اعیان امامیه و مشاهیر فقهای حلب برشمردهاند. علامه میرزا محمدباقر خوانساری در روضات الجنات از او به بزرگی یاد کرده است. ابوالصلاح دارای آثار و تألیفات متعددی است که نوعاً در زمینه فقه و کلام میباشد، از جمله: «الکافی فی الفقه» (معروفترین اثر او)، «تقریب المعارف في الکلام»، «البدایة» (در فقه)، «دفع شبه الملاحدة» (در کلام)، «شرح ذخیره علم الهدی» (در کلام)، «الشافیة»، «العدّة» (در فقه)، «اللوامع» (در فقه) و «المرشد في طریق المتعبد» (در احکام). وی پس از یک عمر طولانی و پربرکت که همه را در راه خدا و احیای شریعت او صرف کرد، در حدود صدسالگی در سال ۴۴۷ق در شهر حلب درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.
| تقی بن نجم ابوالصلاح حلبی | |
|---|---|
 ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم | |
| نام کامل | تقیالدین بن نجمالدین بن عبیدالله بن عبدالله بن محمد حلبی |
| نامهای دیگر | ابوالصلاح حلبی |
| لقب | ابوالصلاح |
| نام پدر | نجمالدین |
| ولادت | حدود ۳۴۷ قمری |
| محل تولد | حلب، سوریه |
| محل زندگی | حلب، بغداد |
| رحلت | ۴۴۷ قمری |
| مدفن | حلب |
| طول عمر | حدود ۱۰۰ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| پیشه | فقیه، متکلم، محدث، مفسر |
| منصب | خلیفة المرتضی و خلیفة الشیخ (نماینده سید مرتضی و شیخ طوسی در شام) |
| اطلاعات علمی | |
| حوزه | حوزه علمیه بغداد و حلب |
| علایق پژوهشی | فقه، کلام، حدیث، تفسیر |
| اساتید | |
| شاگردان | عبدالعزیز بن نحریر ابن براج |
| برخی آثار |
|
ولادت
تاريخ ولادت او همانند بسيارى از ديگر بزرگان فقه و ادب و علم، درست مشخص نيست و با مسلم گرفتن تاريخ وفات او، احتمالاً ولادت او حدود سال 347 هجرى در اواسط سدۀ چهارم هجرى مىباشد.
«حلب» شهرى بسيار بزرگ و معمور و پر نعمت و پر جمعيت از ديار شام بوده و هم اكنون نيز از شهرهاى پر جمعيت و آباد سوريه مىباشد.
آب و هواى خوش و نعمت فراوان دارد. حلب سابقۀ ديرينى در پرورش رجال علم و دين دارد و شخصيتهاى علمى و تاريخى بسيارى منسوب به آن نقطه مىباشند كه شيخ ابوالصلاح، تقى بن نجمالدين بن عبيدالله حلبى یکى از آنان است.
اساتيد
او تحصيلات عاليۀ خویش را نزد فقيه بزرگوار، علم الهدى و شيخ طائفه، شيخ طوسى انجام داد و اندكى نيز در محضر عالم بزرگوار، عبدالعزيز ديلمى معروف به سلار تلمّذ كرده است. او از طرف سيد مرتضى علم الهدى برای تدريس و تبليغ و...به شام و حلب اعزام گرديد و به همین جهت او را خليفة المرتضى (نمايندۀ سيد مرتضى) مىگفتند.
وى پس از درگذشت سيد مرتضى، از سوى شيخ طوسى در آن مقام ابقا شد و به خليفة الشيخ هم معروف گشت.
موضوع نيابت و نمايندگى نشان دهندۀ نفوذ علما و فقها در آن زمان است كه مراجع تقليد نمايندگانى به اطراف و اكناف مىفرستادند تا مردم در امور خود به آنها مراجعه نموده و مشكلات دينى خود را حل نمايند.
گفتار بزرگان
- مرحوم میرزا عبدالله افندى صاحب رياض العلما، مىنویسد:
- «شيخ تقىالدين بن نجمالدين بن عبدالله حلبى، شاگرد سيد مرتضى علم الهدى و شيخ طوسى و استاد قاضى ابن براج حلبى مىباشد. شيخ طوسى نام او را در کتاب فهرست خویش آورده و گفته: او نزد ما و سيد مرتضى درس خوانده است.
- سپس او را توثيق كرده و این امر نشانگر عظمت شأن و اعتبار اوست.
- علامه متتبع، مرحوم میرزا محمدباقرخوانسارى قدسسره مؤلف روضات، در تأليف منيف خود فصلى را در مورد زندگى این فقيه نامدار گشوده و مطلبى را دربارۀ او بازگو مىكند كه بخشى از تقريرات او را در ذيل مىآوریم. او مىگوید:
- فقيه نامدار و بزرگوار، ابوالصلاح تقىالدين بن نجمالدين بن عبدالله حلبى، فقيه و مورد اعتماد اهل رجال از اعيان امامیه و از مشاهير فقهاى حلب و موصوف به خليفة المرتضى است و آن بر اساس نيابتى است كه از سوى استاد بزرگوارش داشته است، آنچنان كه ابن براج از سوى شيخ طوسى اعلى الله مقامه داشته است. این گونه نيابت بر اساس قضاوت يا جنبۀ نيابت در تدريس است، چون هر دو نيابت مورد نص و تصريح قرار گرفتهاند. این امر نشانگر عظمت و شأن این فقيه بزرگوار مىتواند باشد.
- مجمع البحرين هنگامى كه نامى از سلار مىبرد، در شرح حال او مىنویسد: ابوالصلاح حلبى نيز از او فرا گرفته است، و هنگامى كه از شهر حلب مورد استفتاء و پرسش فقهى قرار مىگرفت، در پاسخ مىگفت: پيش شما «تقى» وجود دارد؛ يعنى به او مراجعه كنيد.
وفات
او پس از یک عمر طولانى و پر بركت كه همه را در راه خدا و احياى شريعت او صرف كرد، در صد سالگى به سال 447 هجرى در شهر حلب به رحمت ايزدى پيوست و در همان جا مدفون گرديد.
با این حساب، اگر عمر او صد سال بوده و در سال 447 وفات كرده باشد، او از هر دو استادش بزرگسالتر بوده است.
آثار
او داراى آثار و تأليفات متعددى است كه نوعاً در زمینۀ فقه و كلام مىباشد و اسامى برخى از آنها به این ترتيب مىباشد:
- البداية (فقه)
- تقريب المعارف (كلام)
- دفع شبه الملاحدة (كلام)
- شرح ذخيره علم الهدى (كلام)
- الشافية
- العدّة (فقه)
- اللوامع (فقه)
- المرشد في طريق المتعبد(احكام)