النحو التطبيقي وفقا لمقررات النحو العربي في المعاهد و الجامعات العربية: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - 'سيبويه' به 'سيبويه ')
    جز (جایگزینی متن - 'ابن‌ مالک، محمد بن عبدالله' به 'ابن مالک، محمد بن عبدالله')
     
    (۲۹ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
    خط ۱: خط ۱:
    <div class='wikiInfo'>
    {{جعبه اطلاعات کتاب
    [[پرونده:NUR15205J1.jpg|بندانگشتی|النحو التطبیقي وفقا لمقررات النحو العربي في المعاهد و الجامعات العربیة]]
    | تصویر =NUR15205J1.jpg
    {| class="wikitable aboutBookTable" style="text-align:Right"
    | عنوان =النحو التطبیقي وفقا لمقررات النحو العربي في المعاهد و الجامعات العربیة
    |+ |
    | عنوان‌های دیگر =الدراسات الأولیة و العلیا
    |-
    | پدیدآوران =
    ! نام کتاب!! data-type='bookName'|النحو التطبیقي وفقا لمقررات النحو العربي في المعاهد و الجامعات العربیة
    [[نهر، هادی]] (نویسنده)
    |-
    | زبان =عربی
    |نام های دیگر کتاب
    | کد کنگره =‏PJ‎‏ ‎‏6151‎‏ ‎‏/‎‏ن‎‏9‎‏ن‎‏3‎‏ ‎‏1387‎‏ب
    |data-type='otherBookNames'|الدراسات الأولیة و العلیا
    | موضوع =
    |-
    زبان عربی - نحو
    |پدیدآورندگان
    |data-type='authors'|[[نهر، هادی]] (نويسنده)
    |-
    |زبان  
    |data-type='language'|عربی
    |-
    |کد کنگره  
    |data-type='congeressCode' style='direction:ltr'|‏PJ‎‏ ‎‏6151‎‏ ‎‏/‎‏ن‎‏9‎‏ن‎‏3‎‏ ‎‏1387‎‏ب
    |-
    |موضوع  
    |data-type='subject'|زبان عربی - نحو


    زبان عربی - نحو - مسایل، تمرین‏ها و غیره
    زبان عربی - نحو - مسایل، تمرین‏ها و غیره
    |-
    | ناشر =
    |ناشر  
    عالم الکتب الحديث
    |data-type='publisher'|عالم الکتب الحديث
    | مکان نشر =اربد - اردن
    |-
    | سال نشر = 1429 ق یا 2008 م
    |مکان نشر  
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE15205AUTOMATIONCODE
    |data-type='publishPlace'|اربد - اردن
    | چاپ =
    |-
    | شابک =
    |سال نشر  
    | تعداد جلد =2
    |data-type='publishYear'| 1429 هـ.ق یا 2008 م
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =15205
    |-class='articleCode'
    | کتابخوان همراه نور =15205
    |کد اتوماسیون
    | کد پدیدآور =
    |data-type='automationCode'|AUTOMATIONCODE15205AUTOMATIONCODE
    | پس از =
    |}
    | پیش از =
    </div>
    }}


    '''النحو التطبيقي'''، اثر [[نهر، هادی|دكتر هادى نهر]]، تطبيق قواعد نحوى زبان عربى، با آيات، روايات و اشعار معروف عرب مى‌باشد كه به زبان عربى و در سال 1429ق، نوشته شده است.


    == معرفى اجمالى ==
    ==ساختار==
    كتاب با مقدمه مؤلف در توضيح عملكرد خويش در عرضه مباحث، آغاز و مطالب در قالب چهار مساق و هر مساق در چندين مبحث، ارائه شده است.
     
    نویسنده در ابتدا، به بيان مطالب نحوى پرداخته و پس از طرح سؤالاتى كه مرتبط با متن مى‌باشند، به تطبيق مطالب گفته‌شده، با آيات، روايات و اشعار معروف عرب پرداخته است.
     
    نویسنده در تأليف اين اثر، از شروح و امثله بسيارى كمك گرفته و در تطبيق مثال‌ها، از آيات قرآن كريم، استفاده شايانى برده است.
     
    نویسنده سعى زيادى داشته تا كتاب، اثرى ارزشمند و مستوفى تمامى شروط علمی‌باشد و لذا مطالب سودمندى را در توضيح مباحث، با استفاده از كتب علما و بزرگانى همچون [[سیبویه، عمرو بن عثمان|سيبويه]]، [[مبرد، محمد بن یزید|مبرد]]، [[ابن سراج، محمد بن عبدالملک|ابن سراج]]، وراق، ابن يعيش، [[زمخشری، محمود بن عمر|زمخشرى]]، [[ابن مالک، محمد بن عبدالله|ابن مالك]]، ابى‌حيان اندلسى، [[ابن هشام، عبدالله بن یوسف|ابن هشام]]، الأشمونى و [[سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر|جلال‌الدين سيوطی]]، ارائه داده است.
     
    ==گزارش محتوا==
    مساق اول، در سه مبحث زير، به بيان مقدمات علم نحو، اختصاص يافته است:
     
    در مبحث اول، ابتدا كلمه و اقسام آن توضيح داده شده و سپس علامات هريك از آن‌ها، بررسى شده است. اقسام كلمه، عبارتند از:
     
    #اسم: لفظى است كه بر معناى مستقلى دلالت دارد، بدون دلالت بر زمان خاص. نویسنده، معتقد است در تعريف اسم، مى‌توان از اين عبارت نيز استفاده كرد: كلمه‌اى كه مى‌توان آن را «ما يخبر عنها» و «ما يخبر به» ناميد؛ تعريفى كه به قابليت اسناد اسم، اشاره دارد. علاماتى كه وى براى اسم برشمرده است، عبارتند از: قبول جر، تنوين، نداء، ال تعريف، مضاف و مضاف‌اليه واقع شدن، مخبربه و مخبرعنه قرار گرفتن، قبول نعت، تثنيه، جمع، تکسیر، تصغير، نسبت و ترخيم.
    #فعل: لفظى كه دلالت بر معنايى مستقل و زمانى معين مى‌كند و مى‌توان به‌وسيله آن خبر داد، ولى نمى‌شود از آن خبر داد. نویسنده، مشهورترين علامات فعل را، موارد زير مى‌داند: قبول «تاء» مضمومه، مفتوحه يا مكسوره فاعل مانند «ايقنتُ»، «ايقنتَ» و «ايقنتِ»، «تاء» تأنيث ساكن، قد، سين و سوف، نواصب و جوازم، نون تأكيد و تغيير صيغه به‌واسطه اختلاف زمان.
    #حرف: لفظى است كه داراى معنايى غير مستقل مى‌باشد و لذا اخبار از آن و به‌وسيله آن، امكان ندارد. نویسنده اقسام حروف را، بر اساس وظايف، اعراب و اختصاص به اسماء يا افعال، بر سه قسم: حروف معجم، مبانى و معانى تقسيم كرده است.
     
    وى در ادامه، به توضيح مفصل هريك از اين علامات پرداخته است كه از جمله آن‌ها، توضيح و تشريح «تنوين» و اقسام متعدد آن (تمكن، تنكير، مقابله، عوض (عوض از جمله، عوض از اسم و عوض از حرف) و ترنم است.
     
    در مبحث دوم كه مربوط به تعريف معرب و مبنى است، پس از تعريف اعراب و بناء و ذكر علامات آن‌ها، انواع اعراب، با مثال، توضيح داده شده است. اين انواع، عبارتند از اعراب به‌واسطه:
     
    # حركات (ضمه و فتحه كه بين اسماء و افعال مشترك بوده و كسره كه مختص به اسماء منصرف و سكون كه ويژه فعل مضارع مى‌باشد).
    # حروف (در اسماء سته، مثنى و جمع و افعال خمسه).
    # حذف (مختص به مضارعى كه حرف آخر آن، حرف عله است).
    # نيابت (در اسم غير منصرف و جمع مؤنث سالم).
    # اعراب تقديرى (كه مشترك بين اسماء و افعال مى‌باشد).
    # اعراب محلى (مختص به اسم مبنى).
     
    مبحث سوم، به نكره و معرفه، اختصاص يافته است. نویسنده، نكره را اصل در اسم دانسته و پس از تعريف و بيان علامات آن، به توضيح معارف كه عبارتند از: ضماير، اعلام، اسم اشاره، موصولات، معرف به «ال» تعريف، اسمى كه به يكى از اين معارف اضافه شده باشد و اسم جنس منادى پرداخته است.
     
    در مساق دوم، مرفوعات، در پنج مبحث زير، توضيح داده شده است:
     
    نویسنده در مبحث اول كه اختصاص به مبتدا و خبر دارد، پس از تعريف مبتدا و صور آن، به توضيح قضاياى تركيبيه در جمله اسميه، ابتدا به نكره، مواضع وجوب و جواز تقديم مبتدا يا خبر، حذف در جمله اسميه، حذف وجوبى هريك از مبتدا و خبر، دخول «فاء» بر خبر و تعدد خبر، پرداخته است.
     
    در مبحث سوم، چهارم و پنجم، نواسخ جمله اسميه، توضيح داده شده است. اين نواسخ عبارتند از: افعال ناقصه، حروف شبيه ليس، افعال مقاربه، رجاء و شروع و حروف مشبهة بالفعل.
     
    مساق سوم، سه مبحث زير را در خود جاى داده است:


    در مبحث اول كه به توضيح و معرفى «لاى نفى جنس» اختصاص دارد، پس از بيان ماهيت و فرق آن با «لاى شبيه به ليس»، شروط عمل آن بررسى شده است. اين شروط عبارتند از اينكه:


    «النحو التطبيقي»، اثر دكتر هادى نهر، تطبيق قواعد نحوى زبان عربى، با آيات، روايات و اشعار معروف عرب مى‌باشد كه به زبان عربى و در سال 1429ق، نوشته شده است.
    # اسم و خبر آن نكره باشند.
    # لا نافيه باشد (نه براى عطف يا زائده).
    # بين آن و اسمش چيزى فاصله نشود.
    # خبر آن بر اسمش مقدم نشود.
    # بين عامل و معمول واقع نگردد.
    # اسم آن دلالت بر استغراق داشته باشد.


    == ساختار ==
    در مبحث دوم و سوم، جمله فعليه بررسى گرديده است. از جمله مباحث اين بخش، عبارتند از: تعريف فاعل و علامات آن، عامل و صور فاعل، فاعل جمله، رتبه فاعل، حذف عامل فاعل، احكام تأنيث فعل براى فاعل، تعريف و علامات نائب فاعل، صور فاعل، عامل و رتبه نائب فاعل، انگيزه‌هایى كه فعل مجهول مى‌گردد، اقدامات صرفى در هنگام مجهول كردن فعل و آنچه كه صلاحيت نائب فاعل واقع شدن را دارد.


    در مساق چهارم كه سه مبحث زير را در خود جاى داده، منصوبات توضيح داده شده است:


    كتاب با مقدمه مؤلف در توضيح عملكرد خويش در عرضه مباحث، آغاز و مطالب در قالب چهار مساق و هر مساق در چندين مبحث، ارائه شده است.
    در مبحث اول، بحث از تعدى و لزوم فعل بوده و از جمله مباحث آن، مى‌توان به مفهوم تعدى و لزوم، علامت متعدى بودن فعل، اقسام متعدى و لزوم، احكام حذف حرف جر بعد از فعل لازم، حذف مفعول، راه‌هاى متعدى كردن فعل لازم، افعال قلوب و اقسام، معانى و نوع عمل آن‌ها، اقسام افعال قلوب از لحاظ تصرف و جمود و تعليق و الغاء، اشاره كرد.
     
    مبحث دوم و سوم نيز به اشتغال، تنازع و بقيه مفاعيل، اختصاص يافته است و از جمله اهم مباحث آن‌ها، عبارت است از: مفهوم و اركان اشتغال و شرط هريك از اين اركان، احكام اعرابى مشغول‌عنه، تنازع در عمل و مفهوم، صور و حكم هريك از صور، عامل و رتبه مفعول مطلق، حذف عامل مفعول مطلق، معفول‌لاجله و شروط آن، مفعول‌فيه و علامات آن، اقسام ظروف، مفعول‌معه و وظايف آن، فرق بين واو معيت و واو عاطفه و...


    نويسنده در ابتدا، به بيان مطالب نحوى پرداخته و پس از طرح سؤالاتى كه مرتبط با متن مى‌باشند، به تطبيق مطالب گفته‌شده، با آيات، روايات و اشعار معروف عرب پرداخته است.
    == وضعيت كتاب ==
    فهرست مطالب در ابتداى كتاب آمده است.


    نويسنده در تأليف اين اثر، از شروح و امثله بسيارى كمك گرفته و در تطبيق مثال‌ها، از آيات قرآن كريم، استفاده شايانى برده است.
    پاورقى‌ها، علاوه بر ذكر منابع، به توضيح برخى از كلمات متن اختصاص يافته است.


    نويسنده سعى زيادى داشته تا كتاب، اثرى ارزشمند و مستوفى تمامى شروط علمى باشد و لذا مطالب سودمندى را در توضيح مباحث، با استفاده از كتب علما و بزرگانى همچون [[سیبویه، عمرو بن عثمان|سيبويه]] ، [[مبرد، محمد بن یزید|مبرد]]، ابن سراج، وراق، ابن يعيش، [[زمخشری، محمود بن عمر|زمخشرى]]، [[ابن‌مالک، محمد بن عبدالله|ابن مالك]]، ابى‌حيان اندلسى، ابن هشام، الأشمونى و جلال‌الدين سيوطى، ارائه داده است.
    ==منابع مقاله==


    == گزارش محتوا ==
    مقدمه و متن كتاب.


    ==وابسته‌ها==
    {{وابسته‌ها}}


    مساق اول، در سه مبحث زير، به بيان مقدمات علم نحو، اختصاص يافته است:
    [[البهجة المرضية علی ألفية ابن مالك]]


    در مبحث اول، ابتدا كلمه و اقسام آن توضيح داده شده و سپس علامات هريك از آن‌ها، بررسى شده است. اقسام كلمه، عبارتند از:
    [[مغني اللبيب عن كتب الأعاريب]]


    1. اسم: لفظى است كه بر معناى مستقلى دلالت دارد، بدون دلالت بر زمان خاص. نويسنده، معتقد است در تعريف اسم، مى‌توان از اين عبارت نيز استفاده كرد: كلمه‌اى كه مى‌توان آن را «ما يخبر عنها» و «ما يخبر به» ناميد؛ تعريفى كه به قابليت اسناد اسم، اشاره دارد. علاماتى كه وى براى اسم برشمرده است، عبارتند از: قبول جر، تنوين، نداء، ال تعريف، مضاف و مضاف‌اليه واقع شدن، مخبربه و مخبرعنه قرار گرفتن، قبول نعت، تثنيه، جمع، تكسير، تصغير، نسبت و ترخيم.
    [[تحفة الأديب في نحاة مغني اللبيب]]


    2. فعل: لفظى كه دلالت بر معنايى مستقل و زمانى معين مى‌كند و مى‌توان به‌وسيله آن خبر داد، ولى نمى‌شود از آن خبر داد. نويسنده، مشهورترين علامات فعل را، موارد زير مى‌داند: قبول «تاء» مضمومه، مفتوحه يا مكسوره فاعل مانند «ايقنتُ»، «ايقنتَ» و «ايقنتِ»، «تاء» تأنيث ساكن، قد، سين و سوف، نواصب و جوازم، نون تأكيد و تغيير صيغه به‌واسطه اختلاف زمان.
    [[النحو الوافي مع ربطه بالأساليب الرفيعة و الحياة اللغوية المتجددة]]


    3. حرف: لفظى است كه داراى معنايى غير مستقل مى‌باشد و لذا اخبار از آن و به‌وسيله آن، امكان ندارد. نويسنده اقسام حروف را، بر اساس وظايف، اعراب و اختصاص به اسماء يا افعال، بر سه قسم: حروف معجم، مبانى و معانى تقسيم كرده است.
    [[النحو الكافي]]


    وى در ادامه، به توضيح مفصل هريك از اين علامات پرداخته است كه از جمله آن‌ها، توضيح و تشريح «تنوين» و اقسام متعدد آن (تمكن، تنكير، مقابله، عوض (عوض از جمله، عوض از اسم و عوض از حرف) و ترنم است.
    [[خودآموز هداية في النحو]]


    در مبحث دوم كه مربوط به تعريف معرب و مبنى است، پس از تعريف اعراب و بناء و ذكر علامات آن‌ها، انواع اعراب، با مثال، توضيح داده شده است. اين انواع، عبارتند از اعراب به‌واسطه:
    [[معجم القواعد العربية في النحو و التصريف]]


    1. حركات (ضمه و فتحه كه بين اسماء و افعال مشترك بوده و كسره كه مختص به اسماء منصرف و سكون كه ويژه فعل مضارع مى‌باشد).
    [[المعجم المفصل في النحو العربي]]


    2. حروف (در اسماء سته، مثنى و جمع و افعال خمسه).
    [[مبادئ العربية في الصرف و النحو]]


    3. حذف (مختص به مضارعى كه حرف آخر آن، حرف عله است).
    [[النحو المستطاب: سؤال و جواب و إعراب]]


    4. نيابت (در اسم غير منصرف و جمع مؤنث سالم).
    [[الجمل في النحو]]


    5. اعراب تقديرى (كه مشترك بين اسماء و افعال مى‌باشد).
    [[أصول النحو عند السيوطي بين النظرية و التطبيق]]


    6. اعراب محلى (مختص به اسم مبنى).
    [[الاقتراح في علم أصول النحو]]


    مبحث سوم، به نكره و معرفه، اختصاص يافته است. نويسنده، نكره را اصل در اسم دانسته و پس از تعريف و بيان علامات آن، به توضيح معارف كه عبارتند از: ضماير، اعلام، اسم اشاره، موصولات، معرف به «ال» تعريف، اسمى كه به يكى از اين معارف اضافه شده باشد و اسم جنس منادى پرداخته است.
    [[الإنصاف في مسائل الخلاف بين النحو البصريين و الكوفيين]]


    در مساق دوم، مرفوعات، در پنج مبحث زير، توضيح داده شده است:
    [[همع الهوامع شرح جمع الجوامع في النحو]]


    نويسنده در مبحث اول كه اختصاص به مبتدا و خبر دارد، پس از تعريف مبتدا و صور آن، به توضيح قضاياى تركيبيه در جمله اسميه، ابتدا به نكره، مواضع وجوب و جواز تقديم مبتدا يا خبر، حذف در جمله اسميه، حذف وجوبى هريك از مبتدا و خبر، دخول «فاء» بر خبر و تعدد خبر، پرداخته است.
    [[شرح ملاجامي علی متن الكافية في النحو]]


    در مبحث سوم، چهارم و پنجم، نواسخ جمله اسميه، توضيح داده شده است. اين نواسخ عبارتند از: افعال ناقصه، حروف شبيه ليس، افعال مقاربه، رجاء و شروع و حروف مشبهة بالفعل.
    [[أوضح المسالك إلی ألفية ابن مالك]]


    مساق سوم، سه مبحث زير را در خود جاى داده است:
    [[النحو الواضح في قواعد اللغة العربية (المرحلة الابتدائية)]]


    در مبحث اول كه به توضيح و معرفى «لاى نفى جنس» اختصاص دارد، پس از بيان ماهيت و فرق آن با «لاى شبيه به ليس»، شروط عمل آن بررسى شده است. اين شروط عبارتند از اينكه:
    [[كشف المشكل في النحو]]


    1. اسم و خبر آن نكره باشند.
    [[اللمع في العربية]]


    2. لا نافيه باشد (نه براى عطف يا زائده).
    [[أسرار العربية]]


    3. بين آن و اسمش چيزى فاصله نشود.
    [[شرح الشواهد الشعرية في أمات الكتب النحوية لأربعة آلاف شاهد شعري]]


    4. خبر آن بر اسمش مقدم نشود.
    [[التطبيق النحوي]]


    5. بين عامل و معمول واقع نگردد.
    [[شرح جمل الزجاجي]]


    6. اسم آن دلالت بر استغراق داشته باشد.
    [[شرح المكودي علی الألفية في علمي الصرف و النحو]]


    در مبحث دوم و سوم، جمله فعليه بررسى گرديده است. از جمله مباحث اين بخش، عبارتند از: تعريف فاعل و علامات آن، عامل و صور فاعل، فاعل جمله، رتبه فاعل، حذف عامل فاعل، احكام تأنيث فعل براى فاعل، تعريف و علامات نائب فاعل، صور فاعل، عامل و رتبه نائب فاعل، انگيزه‌هايى كه فعل مجهول مى‌گردد، اقدامات صرفى در هنگام مجهول كردن فعل و آنچه كه صلاحيت نائب فاعل واقع شدن را دارد.
    [[شرح اللمع في النحو]]


    در مساق چهارم كه سه مبحث زير را در خود جاى داده، منصوبات توضيح داده شده است:
    [[شرح الدرة البهية، «نظم الآجرومية»، في أصول علم اللغة العربية]]


    در مبحث اول، بحث از تعدى و لزوم فعل بوده و از جمله مباحث آن، مى‌توان به مفهوم تعدى و لزوم، علامت متعدى بودن فعل، اقسام متعدى و لزوم، احكام حذف حرف جر بعد از فعل لازم، حذف مفعول، راه‌هاى متعدى كردن فعل لازم، افعال قلوب و اقسام، معانى و نوع عمل آن‌ها، اقسام افعال قلوب از لحاظ تصرف و جمود و تعليق و الغاء، اشاره كرد.
    [[الأشباه و النظائر في النحو]]


    مبحث دوم و سوم نيز به اشتغال، تنازع و بقيه مفاعيل، اختصاص يافته است و از جمله اهم مباحث آن‌ها، عبارت است از: مفهوم و اركان اشتغال و شرط هريك از اين اركان، احكام اعرابى مشغول‌عنه، تنازع در عمل و مفهوم، صور و حكم هريك از صور، عامل و رتبه مفعول مطلق، حذف عامل مفعول مطلق، معفول‌لاجله و شروط آن، مفعول‌فيه و علامات آن، اقسام ظروف، مفعول‌معه و وظايف آن، فرق بين واو معيت و واو عاطفه و...
    [[مرجع الطلاب في قواعد النحو]]


    == وضعيت كتاب ==
    [[الخصائص]]


    [[بداءة النحو (صفایی)]]


    فهرست مطالب در ابتداى كتاب آمده است.
    [[المنهاج في القواعد و الإعراب]]


    پاورقى‌ها، علاوه بر ذكر منابع، به توضيح برخى از كلمات متن اختصاص يافته است.
    [[المدارس النحوية]]


    == منابع مقاله ==
    [[شرح كتاب سيبويه]]


    [[المفصل في صنعة الإعراب]]


    مقدمه و متن كتاب.
    [[الكواكب الدرية]]


    [[شرح تسهيل الفوائد و تكميل المقاصد]]


    == پیوندها ==
    [http://www.noorlib.ir/View/fa/Book/BookView/Text/21641 مطالعه کتاب النحو التطبیقي وفقا لمقررات النحو العربي في المعاهد و الجامعات العربیة در پایگاه کتابخانه دیجیتال نور]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:زبان و ادبیات شرقی (مصری، قبطی، سامی، آشوری، سومری، عبری، آرامی، سریانی، عربی، حبشی)‎‏]]

    نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۵:۳۸

    النحو التطبیقي وفقا لمقررات النحو العربي في المعاهد و الجامعات العربیة
    النحو التطبيقي وفقا لمقررات النحو العربي في المعاهد و الجامعات العربية
    پدیدآوراننهر، هادی (نویسنده)
    عنوان‌های دیگرالدراسات الأولیة و العلیا
    ناشرعالم الکتب الحديث
    مکان نشراربد - اردن
    سال نشر1429 ق یا 2008 م
    موضوعزبان عربی - نحو زبان عربی - نحو - مسایل، تمرین‏ها و غیره
    زبانعربی
    تعداد جلد2
    کد کنگره
    ‏PJ‎‏ ‎‏6151‎‏ ‎‏/‎‏ن‎‏9‎‏ن‎‏3‎‏ ‎‏1387‎‏ب
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    النحو التطبيقي، اثر دكتر هادى نهر، تطبيق قواعد نحوى زبان عربى، با آيات، روايات و اشعار معروف عرب مى‌باشد كه به زبان عربى و در سال 1429ق، نوشته شده است.

    ساختار

    كتاب با مقدمه مؤلف در توضيح عملكرد خويش در عرضه مباحث، آغاز و مطالب در قالب چهار مساق و هر مساق در چندين مبحث، ارائه شده است.

    نویسنده در ابتدا، به بيان مطالب نحوى پرداخته و پس از طرح سؤالاتى كه مرتبط با متن مى‌باشند، به تطبيق مطالب گفته‌شده، با آيات، روايات و اشعار معروف عرب پرداخته است.

    نویسنده در تأليف اين اثر، از شروح و امثله بسيارى كمك گرفته و در تطبيق مثال‌ها، از آيات قرآن كريم، استفاده شايانى برده است.

    نویسنده سعى زيادى داشته تا كتاب، اثرى ارزشمند و مستوفى تمامى شروط علمی‌باشد و لذا مطالب سودمندى را در توضيح مباحث، با استفاده از كتب علما و بزرگانى همچون سيبويه، مبرد، ابن سراج، وراق، ابن يعيش، زمخشرى، ابن مالك، ابى‌حيان اندلسى، ابن هشام، الأشمونى و جلال‌الدين سيوطی، ارائه داده است.

    گزارش محتوا

    مساق اول، در سه مبحث زير، به بيان مقدمات علم نحو، اختصاص يافته است:

    در مبحث اول، ابتدا كلمه و اقسام آن توضيح داده شده و سپس علامات هريك از آن‌ها، بررسى شده است. اقسام كلمه، عبارتند از:

    1. اسم: لفظى است كه بر معناى مستقلى دلالت دارد، بدون دلالت بر زمان خاص. نویسنده، معتقد است در تعريف اسم، مى‌توان از اين عبارت نيز استفاده كرد: كلمه‌اى كه مى‌توان آن را «ما يخبر عنها» و «ما يخبر به» ناميد؛ تعريفى كه به قابليت اسناد اسم، اشاره دارد. علاماتى كه وى براى اسم برشمرده است، عبارتند از: قبول جر، تنوين، نداء، ال تعريف، مضاف و مضاف‌اليه واقع شدن، مخبربه و مخبرعنه قرار گرفتن، قبول نعت، تثنيه، جمع، تکسیر، تصغير، نسبت و ترخيم.
    2. فعل: لفظى كه دلالت بر معنايى مستقل و زمانى معين مى‌كند و مى‌توان به‌وسيله آن خبر داد، ولى نمى‌شود از آن خبر داد. نویسنده، مشهورترين علامات فعل را، موارد زير مى‌داند: قبول «تاء» مضمومه، مفتوحه يا مكسوره فاعل مانند «ايقنتُ»، «ايقنتَ» و «ايقنتِ»، «تاء» تأنيث ساكن، قد، سين و سوف، نواصب و جوازم، نون تأكيد و تغيير صيغه به‌واسطه اختلاف زمان.
    3. حرف: لفظى است كه داراى معنايى غير مستقل مى‌باشد و لذا اخبار از آن و به‌وسيله آن، امكان ندارد. نویسنده اقسام حروف را، بر اساس وظايف، اعراب و اختصاص به اسماء يا افعال، بر سه قسم: حروف معجم، مبانى و معانى تقسيم كرده است.

    وى در ادامه، به توضيح مفصل هريك از اين علامات پرداخته است كه از جمله آن‌ها، توضيح و تشريح «تنوين» و اقسام متعدد آن (تمكن، تنكير، مقابله، عوض (عوض از جمله، عوض از اسم و عوض از حرف) و ترنم است.

    در مبحث دوم كه مربوط به تعريف معرب و مبنى است، پس از تعريف اعراب و بناء و ذكر علامات آن‌ها، انواع اعراب، با مثال، توضيح داده شده است. اين انواع، عبارتند از اعراب به‌واسطه:

    1. حركات (ضمه و فتحه كه بين اسماء و افعال مشترك بوده و كسره كه مختص به اسماء منصرف و سكون كه ويژه فعل مضارع مى‌باشد).
    2. حروف (در اسماء سته، مثنى و جمع و افعال خمسه).
    3. حذف (مختص به مضارعى كه حرف آخر آن، حرف عله است).
    4. نيابت (در اسم غير منصرف و جمع مؤنث سالم).
    5. اعراب تقديرى (كه مشترك بين اسماء و افعال مى‌باشد).
    6. اعراب محلى (مختص به اسم مبنى).

    مبحث سوم، به نكره و معرفه، اختصاص يافته است. نویسنده، نكره را اصل در اسم دانسته و پس از تعريف و بيان علامات آن، به توضيح معارف كه عبارتند از: ضماير، اعلام، اسم اشاره، موصولات، معرف به «ال» تعريف، اسمى كه به يكى از اين معارف اضافه شده باشد و اسم جنس منادى پرداخته است.

    در مساق دوم، مرفوعات، در پنج مبحث زير، توضيح داده شده است:

    نویسنده در مبحث اول كه اختصاص به مبتدا و خبر دارد، پس از تعريف مبتدا و صور آن، به توضيح قضاياى تركيبيه در جمله اسميه، ابتدا به نكره، مواضع وجوب و جواز تقديم مبتدا يا خبر، حذف در جمله اسميه، حذف وجوبى هريك از مبتدا و خبر، دخول «فاء» بر خبر و تعدد خبر، پرداخته است.

    در مبحث سوم، چهارم و پنجم، نواسخ جمله اسميه، توضيح داده شده است. اين نواسخ عبارتند از: افعال ناقصه، حروف شبيه ليس، افعال مقاربه، رجاء و شروع و حروف مشبهة بالفعل.

    مساق سوم، سه مبحث زير را در خود جاى داده است:

    در مبحث اول كه به توضيح و معرفى «لاى نفى جنس» اختصاص دارد، پس از بيان ماهيت و فرق آن با «لاى شبيه به ليس»، شروط عمل آن بررسى شده است. اين شروط عبارتند از اينكه:

    1. اسم و خبر آن نكره باشند.
    2. لا نافيه باشد (نه براى عطف يا زائده).
    3. بين آن و اسمش چيزى فاصله نشود.
    4. خبر آن بر اسمش مقدم نشود.
    5. بين عامل و معمول واقع نگردد.
    6. اسم آن دلالت بر استغراق داشته باشد.

    در مبحث دوم و سوم، جمله فعليه بررسى گرديده است. از جمله مباحث اين بخش، عبارتند از: تعريف فاعل و علامات آن، عامل و صور فاعل، فاعل جمله، رتبه فاعل، حذف عامل فاعل، احكام تأنيث فعل براى فاعل، تعريف و علامات نائب فاعل، صور فاعل، عامل و رتبه نائب فاعل، انگيزه‌هایى كه فعل مجهول مى‌گردد، اقدامات صرفى در هنگام مجهول كردن فعل و آنچه كه صلاحيت نائب فاعل واقع شدن را دارد.

    در مساق چهارم كه سه مبحث زير را در خود جاى داده، منصوبات توضيح داده شده است:

    در مبحث اول، بحث از تعدى و لزوم فعل بوده و از جمله مباحث آن، مى‌توان به مفهوم تعدى و لزوم، علامت متعدى بودن فعل، اقسام متعدى و لزوم، احكام حذف حرف جر بعد از فعل لازم، حذف مفعول، راه‌هاى متعدى كردن فعل لازم، افعال قلوب و اقسام، معانى و نوع عمل آن‌ها، اقسام افعال قلوب از لحاظ تصرف و جمود و تعليق و الغاء، اشاره كرد.

    مبحث دوم و سوم نيز به اشتغال، تنازع و بقيه مفاعيل، اختصاص يافته است و از جمله اهم مباحث آن‌ها، عبارت است از: مفهوم و اركان اشتغال و شرط هريك از اين اركان، احكام اعرابى مشغول‌عنه، تنازع در عمل و مفهوم، صور و حكم هريك از صور، عامل و رتبه مفعول مطلق، حذف عامل مفعول مطلق، معفول‌لاجله و شروط آن، مفعول‌فيه و علامات آن، اقسام ظروف، مفعول‌معه و وظايف آن، فرق بين واو معيت و واو عاطفه و...

    وضعيت كتاب

    فهرست مطالب در ابتداى كتاب آمده است.

    پاورقى‌ها، علاوه بر ذكر منابع، به توضيح برخى از كلمات متن اختصاص يافته است.

    منابع مقاله

    مقدمه و متن كتاب.

    وابسته‌ها

    البهجة المرضية علی ألفية ابن مالك

    مغني اللبيب عن كتب الأعاريب

    تحفة الأديب في نحاة مغني اللبيب

    النحو الوافي مع ربطه بالأساليب الرفيعة و الحياة اللغوية المتجددة

    النحو الكافي

    خودآموز هداية في النحو

    معجم القواعد العربية في النحو و التصريف

    المعجم المفصل في النحو العربي

    مبادئ العربية في الصرف و النحو

    النحو المستطاب: سؤال و جواب و إعراب

    الجمل في النحو

    أصول النحو عند السيوطي بين النظرية و التطبيق

    الاقتراح في علم أصول النحو

    الإنصاف في مسائل الخلاف بين النحو البصريين و الكوفيين

    همع الهوامع شرح جمع الجوامع في النحو

    شرح ملاجامي علی متن الكافية في النحو

    أوضح المسالك إلی ألفية ابن مالك

    النحو الواضح في قواعد اللغة العربية (المرحلة الابتدائية)

    كشف المشكل في النحو

    اللمع في العربية

    أسرار العربية

    شرح الشواهد الشعرية في أمات الكتب النحوية لأربعة آلاف شاهد شعري

    التطبيق النحوي

    شرح جمل الزجاجي

    شرح المكودي علی الألفية في علمي الصرف و النحو

    شرح اللمع في النحو

    شرح الدرة البهية، «نظم الآجرومية»، في أصول علم اللغة العربية

    الأشباه و النظائر في النحو

    مرجع الطلاب في قواعد النحو

    الخصائص

    بداءة النحو (صفایی)

    المنهاج في القواعد و الإعراب

    المدارس النحوية

    شرح كتاب سيبويه

    المفصل في صنعة الإعراب

    الكواكب الدرية

    شرح تسهيل الفوائد و تكميل المقاصد