تحفة العالم و ذيل التحفة، سفرنامه و خاطرات: تفاوت میان نسخه‌ها

هر چند تحفه العالم از معدود نوشته‌هايى است كه توانسته تا حدودى دگرگونى وقايع پيرامونى را به دور از تعصبات كليشه‌اى به تصوير بكشد و مسائل مهم زمان خود را براى ایرانيان به يادگار گذارد؛ ولى خالى از كاستى نيست. برخى كاستى‌هاى آن عبارت است از:

عدم توجه به مبانى معرفت شناختى غرب: تحفه‌العالم بدون توجه به مبانى نظرى و معرفت شناختى غرب، نه تنها آن را مورد نقد قرار نمى‌دهد، بلكه آن را به ایران «سنتى» نيز تجويز مى‌كند و بدون در نظر گرفتن تمايزها بر تقليد، اقتباس و دريافت تكنولوژى بدون انديشه و متد علمى پافشارى مى‌كند. بى‌توجهى به مبانى انديشه‌اى موجب شده است تا تحفه‌العالم نيز مانند گزارش‌هاى ديگر سفرنامه‌نويسان ایرانى به صورت جْنگى از داستان‌هاى عجيب تبديل شود؛ زيرا شوشترى، اگر چه بر پايه ديده‌هاى خود از شيوه فرمانروايى انگليسى‌ها در هند و شنيده‌هايش از سرزمين انگلستان وصفى كمابيش سازگار با واقعيت به دست مى‌دهد؛ اما از آن جا كه نمى‌تواند شالوده نظرى دگرگونى‌هاى غرب را توضيح دهد، ناچار نوشته او از محدوده يك گزارش فراتر نرفته است و در تحليل چرايى آنها چندان موفق به نظر نمى‌رسد. نگاه شوشترى به غرب، در صنعت و تكنولوژى خلاصه مى‌شود، در حالى كه صنعت و تكنولوژى تنها ظواهر تمدن غرب بوده و هستند. آنچه فرهنگ غرب را از ديگر فرهنگ‌ها به ويژه فرهنگ ایران اسلامى متمايز مى‌كند، آن است كه آن فرهنگ برمبانى هستى شناختى و انسان‌شناختى خاص؛ يعنى برپايه‌هاى اومانيسم و ليبراليسم استوار است؛ اصولى كه نه تنها در فرهنگ اسلامى جايگاهى ندارد، بلكه در چالشى جدى با آن قرار دارند.