کازرونی، محمد بن مسعود

سعیدالدین محمد بن مسعود کازرونی
نام کامل	محمد بن مسعود بن محمد بن خواجه امام مسعود بن محمد بن علی بن احمد بن عمر بن اسماعیل بن شیخ ابی‌علی دقاق
نام‌های دیگر	سعیدالدین، عفيف‌الدین
لقب	سعیدالدین
نام پدر	مسعود بن محمد
ولادت	حدود ۶۹۰-۶۹۵ هجری قمری (با توجه به سن بیش از ۵۰ سال در سال ۷۵۲ق)
محل تولد	کازرون (یا بلبان)، ایران (فارس)
محل زندگی	شیراز
رحلت	اواخر جمادی‌الثانی ۷۵۸ هجری قمری
مدفن	شیراز
طول عمر	حدود ۶۳ سال
فرزندان	عفیف‌الدین سعید بن محمد، محمد بن محمد بن مسعود
دین	اسلام
مذهب	شافعی (با گرایشات شیعی معتدل)
پیشه	محدث، فقیه، نویسنده
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	حدیث، سیره نبوی، فقه، تصوف
اساتید	جمال‌الدین یوسف بن عبدالرحمن مزی بدرالدین ابومحمد عبدالله بن حسین دمشقی زین‌الدین عبدالرحمن بن محمد بن قدامه مقدسی سراج‌الدین ابوحفص عمر بن علی قزوینی عایشه بنت عبدالرحیم مقدسیه زینب بنت احمد مقدسیه (بنت الکمال)
شاگردان	معین‌الدین جنید شیرازی
برخی آثار	المنتقی من سیر النبي المصطفی (مولد النبی) شرح مشارق الأنوار (المطالع المصطفویة) شفاء الصدور المسلسلات شرح صحیح البخاری الأحادیث الأربعون المغنى الموجز

سعیدالدین محمد بن مسعود بن محمد بن خواجه امام مسعود کازرونی (۶۹۰-۶۹۵؟ – ۷۵۸ ق)، معروف به «سعیدالدین کازرونی» و «عفيف‌الدین»، محدث، فقیه و نویسنده برجستهٔ قرن هشتم هجری بود. او از نوادگان ابوعلی دقاق نیشابوری (متوفی ۴۰۵ق)، از مشایخ بزرگ صوفیه، به شمار می‌رفت. کازرونی در شیراز سکونت داشت و از محضر استادان برجسته‌ای چون مزی و ابن قدامه مقدسی بهره برد. او افزون بر تألیفات متعدد در زمینه حدیث و سیره، با کتاب «المنتقی من سیر النبي المصطفی» (معروف به «مولد النبی») تحولی نوین در ادب سیره‌نویسی پدید آورد و آن را به اثری مناسب برای مجالس جشن میلاد پیامبر تبدیل کرد. این کتاب بعدها به فارسی و ترکی ترجمه شد و مورد توجه سیره‌نویسان پس از او قرار گرفت.

نسب و خاندان

نام کامل وی «محمد بن مسعود بن محمد بن خواجه امام مسعود بن محمد بن علی بن احمد بن عمر بن اسماعیل بن شیخ ابی‌علی دقاق بلیانی کازرونی» است. او نهمین نوادهٔ ابوعلی حسن بن علی دقاق نیشابوری (متوفی ۴۰۵ق) بود که از مشایخ بزرگ صوفیه به شمار می‌رفت و بر طریقت جنید (متوفی ۲۹۷ق) سلوک می‌کرد. ابوعلی دقاق، جد مؤلف، شافعی مذهب بود و شاگردانی چون ابوالقاسم قشیری (متوفی ۴۶۵ق) صاحب «الرسالة» را تربیت کرد.

نام «کازرونی» برگرفته از شهر کازرون در فارس است که یاقوت آن را «بلدة عامرة كبيرة... كلّها قصور و بساتين و نخيل» وصف کرده است. برخی منابع محل تولد او را «بلبان» (از قرای کازرون) ذکر کرده‌اند.

ولادت

تاریخ دقیق تولد کازرونی در منابع ذکر نشده است. با این حال، او در مقدمه «المنتقی» که در سال ۷۵۲ هجری قمری تألیف شده، خود را بالای پنجاه سال معرفی کرده و می‌گوید: «و لو لا أنّي في ضعف القوى كالشنّ و الطلل الفاني، لإنافتي على الخمسين». بر این اساس، تولد او باید در حدود سال‌های ۶۹۰ تا ۶۹۵ هجری قمری باشد.

ابن حجر عسقلانی در «الدرر الکامنة» سال تولد او را ۷۲۷ ق ذکر کرده است، اما این تاریخ با سن بالای پنجاه سال او در سال ۷۵۲ ق (که حداکثر ۲۵ سال می‌شود) سازگاری ندارد و به نظر می‌رسد ابن حجر در ثبت سال تولد دچار اشتباه شده باشد.

زندگی علمی

کازرونی در شیراز اقامت داشت و به عنوان محدثی فاضل، استاد المحدثین، قدوة العلماء المتقین و اسوة المفسرین شناخته می‌شد. او به غرب سفر کرد و با استادان برجسته‌ای دیدار کرد و از آنان اجازه روایت گرفت.

شاگرد او، معین‌الدین جنید شیرازی، در کتاب «شدّ الإزار» او را چنین توصیف کرده است: «قدوة لرجال الحديث، بزهده و قلّة طمعه و كثرة مجالسه و سيره على طريقة سلفه الصالح الدقّاق».

اساتید

کازرونی در سفرهای علمی خود، از محضر استادان بزرگی بهره برد. برخی از مهم‌ترین استادان او عبارتند از:

- جمال‌الدین یوسف بن عبدالرحمن بن یوسف مزی (متوفی ۷۴۲ق): صاحب «تهذیب الکمال» و از مشاهیر محدثان. کازرونی از او اجازه روایت دریافت کرد.

- بدرالدین ابومحمد عبدالله بن حسین بن ابی‌التائب دمشقی (متوفی ۷۳۵ق): از طریق او کتاب «الشفاء» قاضی عیاض را شنید.

- زین‌الدین عبدالرحمن بن محمد بن عبدالهادی بن یوسف بن قدامه مقدسی (متوفی ۷۴۹ق): از طریق او صحیح مسلم را شنید.

- سراج‌الدین ابوحفص عمر بن علی بن عمر قزوینی بغدادی آزجی بزاز (متوفی ۷۴۹ق): از طریق او صحیح بخاری را شنید.

- عایشه بنت عبدالرحیم بن محمد بن فارس مقدسیه (متوفی ۷۸۹ق): از زنان محدث برجستهٔ عصر خود.

- زینب بنت احمد بن عبدالرحیم بن عبدالواحد بن احمد مقدسیه، معروف به بنت الکمال (متوفی ۷۴۰ق): دیگر بانوی محدث که کازرونی از او بهره برد.

سماعات او برای حدیث و روایت در سه مکان اصلی بوده است: دمشق (محل بود مزی)، بیت‌المقدس (محل ابن قدامه مقدسی و دو شیخه او بنت الکمال و عایشه) و بغداد (محل شیخ او علی بن عبدالصمد بن ابی‌الجیش بغدادی).

شاگردان

از جمله شاگردان کازرونی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

- معین‌الدین جنید شیرازی: که در کتاب «شدّ الإزار» از او یاد کرده است.

- فرزندش عفیف‌الدین سعید بن محمد کازرونی (متوفی ۷۸۵ق)

- فرزندش محمد بن محمد بن مسعود کازرونی (متوفی ۸۱۰ق)

فرزندان

کازرونی دو پسر به نام‌های زیر داشت:

- عفيف‌الدین سعید بن محمد بن مسعود کازرونی (متوفی ۷۸۵ق): او کتاب پدرش «المنتقی» را از عربی به ترجمه کرد و به «سیر عفیفی» معروف است.

- محمد بن محمد بن مسعود کازرونی (متوفی ۸۱۰ق): او نیز مانند پدرش محدث و شافعی مذهب بود. از تألیفات او: شرح الجامع الصحیح للبخاری، الأحادیث الأربعون فی فضل العلم، و کتاب شعب الأسانيد فی رواية الكتب و المسانید است.

گرایش مذهبی

کازرونی بر روش اهل تصوف بود و به عنوان نهمین نوادهٔ دقاق، شیخ طریقت صوفیه، شناخته می‌شود. اما از غلات متصوفه نبود و بر آنان خرده می‌گرفت و آنان را به ادعای نبوت متهم می‌کرد.

درباره مذاهب فقهی، او غالباً شافعی مذهب بوده است، زیرا جد او دقاق نیز شافعی مذهب بود و همچنین پسر دوم او محمد بن محمد نیز شافعی بود. از سوی دیگر، از روایات کتاب «المنتقی» برمی‌آید که مؤلف میول شیعی داشته است، اما از شیعه معتدلان بود که بر کسی جز پیامبر تقدم نمی‌دادند.

وفات

سعیدالدین محمد بن مسعود کازرونی در اواخر ماه جمادی‌الثانی سال ۷۵۸ هجری قمری در شهر شیراز درگذشت. پیکر او در شیراز به خاک سپرده شد و مزارش بعدها به زیارتگاه تبدیل گشت.

برخی منابع مانند «هدیة العارفین» سال وفات او را ۷۸۵ قمری ذکر کرده‌اند، اما به دلیل نزدیکی زمانی «الدرر الکامنة» (تألیف ابن حجر عسقلانی) به عصر مؤلف، تاریخ ۷۵۸ قمری دقیق‌تر به نظر می‌رسد.

آثار

از سعیدالدین کازرونی آثار متعددی در زمینه حدیث، سیره و شرح کتب روایی بر جای مانده است. مهم‌ترین اثر او «المنتقی من سیر النبي المصطفی» (مشهور به «مولد النبی») است که در یک مقدمه، چهار قسمت و یک خاتمه تنظیم شده و به عنوان یکی از منابع معتبر سیره نبوی شناخته می‌شود. این کتاب بعدها به فارسی و ترکی ترجمه شد و مورد استفاده سیره‌نویسانی چون دیار بکری (نویسندهٔ «تاریخ الخمیس») قرار گرفت.

سایر آثار او عبارتند از:

- شرح مشارق الأنوار (المطالع المصطفوية): شرحی بر کتاب «مشارق الأنوار النبویه» قاضی عیاض

- شفاء الصدور

- کتاب المسلسلات: شامل احادیث مسلسل

- کتاب المحمدين

- شرح صحیح البخاری

- الأحادیث الأربعون

- المغنى الموجز

- روضة الرياض (به روایت شاگردش شیرازی)

- جامع المنازل (به روایت شاگردش شیرازی)

- حصن الأتقياء من قصص الأنبياء (به زبان فارسی، به روایت بغدادی)

- کتاب مناسك الحجّ (به روایت بغدادی)

ترجمه آثار

کتاب «المنتقی» کازرونی از جهات مختلف مورد توجه قرار گرفت و به زبان‌های دیگر ترجمه شد:

- ترجمه فارسی (نخست): توسط فرزندش عفیف‌الدین سعید بن محمد کازرونی (حدود ۷۶۰ق) با عنوان «سیر کازرونی» یا «سیر عفیفی»

- ترجمه فارسی (دوم): با عنوان «نهایة المسؤول فی روایة الرسول» توسط عبدالسلام بن علی بن حسین ابرقوهی که پیش از وفات مؤلف (۷۵۸ق) انجام شده است

- ترجمه‌های ترکی: دست کم سه بار به زبان ترکی ترجمه شده است که نشان‌دهندهٔ اعتبار کتاب در آناتولی بوده است

منابع مقاله

• ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الدرر الکامنة في أعيان المائة الثامنة، ج۴، بیروت: دار الجيل، ۱۴۱۴ق (۱۹۹۳م)
• کازرونی، محمد بن مسعود، المنتقی من سیر النبي المصطفی، ج۱-۲، بیروت: مرکز دراسات الأدب العربي، ۱۴۲۲ق (۲۰۰۱م)
• بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، ج۱، بیروت: دار إحياء التراث العربي، ۱۳۳۰ش (۱۹۵۱م)
• کنتوری، حامدحسین بن محمدقلی، عبقات الأنوار في إمامة الأئمة الأطهار، ج۱، قم: مدرسة الإمام المهدی(ع)، ۱۴۰۶ق
• حسینی دشتی، سید مصطفی، معارف و معاریف: دائرة المعارف جامع اسلامی، ج۹، تهران: مؤسسه فرهنگی آریه، ۱۳۷۹ش
• جعفریان، رسول، مقالات و رسالات تاریخی، تهران - ج3، ایران: نشر علم، 1393ش
• رفاعی، عبد الجبار، معجم ما کتب عن الرسول و أهل البیت صلوات الله علیهم، ج۳، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۱ش

وابسته‌ها

• المنتقی من سیر النبي المصطفی
• نهایة المسؤول في روایة الرسول