نقش شیعه در پیدایش و گسترش عرفان اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

مهم‌ترین منبع و مأخذ عرفان عملی نزد شیعه، قرآن و روایات صادره از پیامبر(ص) و کلماتی است که از ائمه اطهار(ع)  به‌عنوان ادعیه برجای‌مانده است، علاوه بر آنچـه گفته شد کتاب‌های متعددی توسط بزرگان شیعه در زمینه سیروسلوک، اسرار و آداب عبادات و تفاسیر عرفانی نگارش‌یافته که به نوبه خود در روند شکل‌گیری علم عرفان تأثیر بسزا داشته‌اند. در این مقاله تلاش شده تا این آثار را در سه محور معرفی کند.

بخش اول آثاری که توسط بزرگان شیعه در حقیقت عرفان عملی، مراحل، شرایط سیروسلوک نگارش‌یافته است: در این بخش ٩اثر از برجسته‌ترین و تأثیرگذارترین آثار شیعی همچـون «مصباح الشریعة» منسوب به [[امام جعفر صادق علیه‌السلام|امام صادق(ع)]]، «[[محاسبة النفس|محاسبةالنفس]]» [[ابن طاووس، علی بن موسی|سید بن طاووس]]، «اوصاف الأشراف» [[خواجه‌نصیر]]، «التحصین» [[ابن فهد حلی]] و منابعی دیگر که توسط شخصیت‌های بارز شیعه در حوزه عرفان عملی نوشته شده بود معرفی شده است.

یکی از آموزه‎‌‌های محوری دین اسلام که در تفاسیر و روایات شیعی به‌گونه‌ای خاص بدان توجه شده و تفاسیر دقیقی از آن بیان گردیده، مسئله توحید است. عالی‌ترین مرتبه توحید نیز توحید اطلاقی است که در آموزه‌های شیعی از قبیل تفاسیر آیات و روایات اهل‌بیت(ع)  با ظرافت و لطافتی خاص با عدم تناهی حق‌تعالی گره‌خورده است. محوری‌ترین مسئله در عرفان نظری نیز توحید الهی است که عرفا آن را بیت‌الغزل معارف عرفانی خود دانسته‌اند. برای این منظور نوشتار حاضر در پی پاسخ به این مسئله است که چه رابطه‌ای میان این آموزه محوری در تفاسیر و روایات شیعه و مسئله توحید احدی در عرفان نظری وجود دارد و قائلان به وحدت وجود در عرفان نظری تا چـه اندازه از آموزه توحید اطلاقی بهره برده یا تأثیر پذیرفته‌اند؟ نگارنده در پاسخ به این مسئله به روش تحلیلی ـ توصیفی به بررسی شواهد و ادله‌ای پرداخته که در تفسیر آیات و روایات شیعی وجود دارد و بیان‌کننده این مفهوم عالی از توحید و ارتباط آن با توحید احدی است. برخی از این شواهد به‌تنهایی وافی به مقصود هستند، لیکن برخی دیگر ـ چنان‌که بیان خواهد شد ـبه‌ضمیمه ادله عقلی دیگری بیان‌کننده مقصود ما در تبیین این رابطه خواهند بود <ref>همان: ص97</ref>‏.

در آموزه‌های عرفان وحیانی، شیعی و اهل‌بیتی، اصالت از آن عرفان عملی و سلوک ثقلینی است و عارف به کسی اطلاق می‌شود که از راه سیروسلوک به خداشناسی شهودی دست‌یافته و جلوه جمال و جلال حق تبارک‌وتعالی شده و به مقام توحید حقیقی از راه عبودیت بر محور شریعت حقه محمدیه  در صراط امامت و ولایت رسیده است؛ چـه اینکه فصل ممیز عرفان شیعی، همانا عرفان امامت‌مدار و ولایت محور است. در سلوک ثقلینی و عرفان اهل‌بیتی، عقلانیت و اعتدال(ریاضت مشروع، معقول و معتدل) در همه ساحات سلوکی حضور فعال و بالفعل داشته و سالک واصل، مسئولیت هدایت علمی ــ عقلی و تربیت معنوی جامعه را تا مرحله احقاق حق و اقامه عدل برعهده دارد و عدالت‌خواه و عدالت‌گستر است. نوشتار پیش رو، پاسخ این پرسش است که عرفان عملی شیعی یا سلوک ثقلینی و عرفان مبتنی بر کتاب و سنت، چـه امتیازات و مؤلفه‌هایی دارد؟ پاسخ پرسش یادشده را در قالب مؤلفه‌هایی چون توحید، عبودیت، شریعت، ولایت، عقلانیت، اعتدال و سیاست با اصطیاد از منابع وحیانی و استناد به آیات و احادیث داده‌ایم که برون‌داد مقاله نیز به شمار می‌رود<ref>همان: ص163</ref>‏.