نقش شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی
نقش شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی، مجموعه مقالاتی است که به قلم جمعی از محققان، با نظارت علمی عبدالحسین خسروپناه تدوین شده است. این کتاب در واقع نتیجه کنگرهای است که برای روشن ساختن نقش علمای شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی تشکیل شده و هدف کلی آن، ارائه یک تصویر جامع و دقیق از مشارکت شیعیان در توسعه علمی و فرهنگی جهان اسلام بوده است.
| نقش شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | خسروپناه، عبدالحسین (نويسنده)
جمعی از محققین (نویسنده) مکارم شیرازی، ناصر (اشراف) کنگره بینالمللی نقش شیعه در پیدایش و گسترش علوم اسلامی. گروه علمی علوم عقلی (زير نظر) |
| ناشر | انتشارات امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) |
| مکان نشر | ایران - قم |
| سال نشر | 1397ش |
| چاپ | 1 |
| شابک | 978-964-533-311-7 |
| موضوع | منطق |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
ساختار
کتاب، مشتمل است بر سه مقدمه (از آیتالله مکارم، دبیر کنگره و سید احمد غفاری) و متن اصلی که مجموعهای از مقالات است و در قالب سه بخش تدوین شده است.
گزارش محتوا
ازآنجاکه نوشتار حاضر، تلاشی از سوی گروهی از پژوهشگران متعهد عرصه منطق و فلسفه اسلامی برای تبیین محققانه این نکته است که اندیشمندان شیعی، نقش منحصربهفردی در تأسیس، تدوین و گسترش دانش عقلی منطق و فلسفه اسلامی داشتهاند و این تأثیر تا عصر حاضر ادامه یافته است[۱]؛ لذا در این مجموعه، نخست، از آن دسته از حکمای شیعی که در گسترش دانش منطق نقش داشتهاند - از زمان فارابی تا عصر حاضر - همچون فارابی، ابن سینا، شیخ اشراق، خواجه نصیر، مدرس زنوزی، علامه طباطبایی و... یاد میشود[۲]. سپس از مکاتب حکمی شیعی، همچون مکتب فلسفی – منطقی قم، مکتب فلسفی اصفهان و حوزه فلسفی نجف، سخن به میان میآید[۳] و در آخر، نوآوریهای برخی فیلسوفان شیعی در منطق و فلسفه، همچون فارابی، ابن سینا، خواجه نصیر، سهروردی، ملاصدرا و میرزا مهدی آشتیانی و نیز موضوع تأثیر مکتب فلسفی شیعی تهران در گسترش فلسفه، به بحث گذارده میشود[۴].
تفصیل مطالب مطرحشده در این مجموعه مطابق با ساختار آن عبارت است از:
- بخش اول (حکمای شیعی و گسترش دانش منطق): در این بخش، دو مقاله آمده است، به شرح زیر:
- «بررسی نقش فیلسوفان شیعه در توسعه علم منطق» (عسکری سلیمانی امیری)[۵]. این مقاله، شامل موارد زیر است:
- ادوار منطق در دوره اسلامی: شامل دورههایی چون آشنایی با علم منطق، شکلگیری و بومیسازی و گسترش و شکوفایی علم منطق[۶].
- شخصیتهای شاخص شیعه در علم منطق: شامل معرفی و بررسی اندیشههای منطقی فیلسوفان بزرگی چون فارابی (۳۲۹ق)، ابن سینا (۴۲۸ق)، شیخ اشراق (سهروردی) (متوفای ۵۸۷ق)، نصیرالدین طوسی (۶۷۲ق)، علامه حلی (۷۲۶ق)، صدرالدین دشتکی (۹۰۸ق)، غیاثالدین منصور حسینی دشتکی (متوفای ۹۴۴ق)، میرداماد (۱۰۴۱ق)، ملاصدرا (۱۰۵۰ق)، ملا هادی سبزواری (متوفای ۱۲۸۹ق) و آقا علی مدرس زنوزی (۱۳۳۳ق)[۷].
- منطق در عصر حاضر: در این قسمت، از کتابهای رهبر خرد، المنطق، آثار علامه طباطبایی در منطق، نقد الآراء المنطقية و الأسس المنطقية یاد میشود[۸].
- «جایگاه علامه حلی در تاریخ دانش منطق» (محمد غفورینژاد و احد فرامرز قراملکی)[۹].
این مقاله، بهطور خاص به بررسی جایگاه و سهم علامه حلی در علم منطق میپردازد و از آثار منطقی وی، روش منطقنگاری او، تبیین اهتمام ویژه او به دانش منطق، آرای منطقی او و شرح و تحلیل یک نوآوری منطقی علامه (قضیه عامه) یاد میکند[۱۰].
- بخش دوم (حکمت اسلامی و مکاتب حکمی شیعه): این بخش، سه مقاله را در خود جای داده است به شرح زیر:
- «مکتب فلسفی – منطقی قم و تأثیر آن در گسترش فلسفه» (مرتضی رضایی)[۱۱].
این مقاله، شامل تبیین این مکتب، عوامل شکلگیری و رشد آن و نقش آن در تدریس و ترویج فلسفه، طرح مسائل جدید فلسفی، نگارش متون فلسفی، خروج فلسفه از انزوا، فراگیر شدن مباحث فلسفی، نقد مکاتب فلسفی غربی و... است[۱۲].
- «مکتب فلسفی اصفهان و نوآوریهای آن» (علی کرباسیزاده اصفهانی)[۱۳].
این مقاله، مشتمل است بر: بحث از اصطلاح «مکتب فلسفی اصفهان»، حوزههای علمیه شیعی، حوزه علمیه اصفهان، پیشینه حوزه علمیه اصفهان، اصفهان پایتخت و بزرگترین مرکز علمی شیعی، مبانی، آموزهها و اوصاف مکتب فلسفی اصفهان (بهرهگیری از آیات و روایات، جامعیت عقل و نقل علمای اصفهان، بههمپیوستگی مشربهای مختلف، تضارب آرا و گفتگوی جریانهای مختلف، وجود مکاتب فلسفی مختلف شیعی و...)، ابتکارات و نوآوریهای فیلسوفان مکتب اصفهان و...[۱۴].
- «نوآوریهای حوزه فلسفی نجف با نگاه به آثار محقق اصفهانی» (روحالله فروغی)[۱۵].
این مقاله، به خلاصه زندگی محقق اصفهانی، نوآوریهای فلسفی محقق اصفهانی، از جمله نظریه اعتبار، اختصاص قاعده الواحد به واحد شخصی، تفسیر خاص از کلام نفسی و اتحاد ذات و صفات، میپردازد[۱۶].
- بخش سوم (نوآوریهای برخی فیلسوفان شیعی)[۱۷]: این بخش، دارای هفت مقاله است، به شرح زیر:
- «ابونصر فارابی و نوآوریهای فلسفی و منطقی» (فاطمه شهیدی). این مقاله، به مباحثی همچون زندگینامه فارابی، تأثیر فارابی بر منطق و فلسفه، واجب و ممکن (شامل: واجب و ممکن نزد ارسطو، مواجهه فارابی با وجوب و امکان ارسطویی، تقسیم موجودات به واجب و ممکن در دیگر آثار فارابی و ملاک تمایز موجود ممکن از واجب نزد فارابی)، خدا و تقسیم موجودات به واجب و ممکن، میپردازد[۱۸].
- «مکتب فلسفی شیعی تهران و تأثیر آن در گسترش فلسفه» (منوچهر صدوقی سها). این مقاله، مباحث زیر را در بر دارد:
- تاریخ تأسیس.
- طبقات حکمای شیعه:
- طبقه اول (مؤسسین)، شامل: ملا عبدالله زنوزی، ملا اسماعیل واحدالعین اصفهانی و سید رضی لاریجانی.
- طبقه دوم (حکمای اربعه): شامل علی مدرس زنوزی تهرانی، میرزا ابوالحسن جلوه اصفهانی، محمدرضا قمشهای و میرزا حسین ریاضی سبزواری. لازم به ذکر است که عنوان «حکمای اربعه»، دو مورد کاربرد دارد؛ گاهی به همین چهار تن مذکور اطلاق میشود که در آن صورت، واژه تهران نیز به آن افزوده شده، گفته میشود: «حکمای اربعه تهران»، اما گاهی بر سه نفر نخستین از این چهار نفر بههمراه حاج ملا هادی سبزواری، اطلاق میشود؛ یعنی حاج ملا هادی سبزواری، علی مدرس زنوزی تهرانی، میرزا ابوالحسن جلوه اصفهانی و محمدرضا قمشهای.
اگر چنین کنند، کلمه «ناصری: و گاه عنوان «عصر ناصری»، اضافه میکنند و میگویند: «حکمای اربعه ناصری» یا «حکمای اربعه عصر ناصری»[۱۹].
- طبقه سوم (شاگردان حکمای اربعه): شامل میرزا هاشم اشکوری، میر شهاب حکیم نیریزی، میرزا حسن کرمانشاهی، شیخ علی نوری مشهور به شوارق، آقابزرگ ساوجی و...[۲۰].
- طبقه چهارم: شامل شیخ ابراهیم امامزاده زیدی تهرانی، شیخ یدالله نظرپاک کجوری، ضیاءالدین دری اصفهانی، شیخ محمدحسین فاضل تونی و...[۲۱].
- طبقه پنجم: شامل آقا یحیی عبادی طالقانی، شیخ حسینعلی راشد تربتی، میرزا محمود شهابی تربتی، شیخ مرتضی مطهری، استاد جلالالدین همایی و...[۲۲].
- طبقه ششم: آن دسته از حکمایی که فعلا در قید حیات بوده و با تربیت شاگردان، ادامهدهنده این راهند[۲۳].
- مؤلفه های حوزه تهران: شامل جامعیت، جاذبیت، تدریس و تألیف، تصحیح و طبع متون، ترجمه متون، تفکیک عرفان و تصوف، تفسیر عرفانی و فلسفی قرآن کریم، شرح احادیث معارفی، اقبال به مثنوی، آشنایی با فلسفه غرب، وقوع گفتگوها، اقبال به مبادی فلسفی، تاریخ فلسفه و فارسینگاری[۲۴].
- احیای علوم عقلی و...[۲۵].
عناوین بقیه مقالاتی که در این بخش آمده، همراه با نام نویسندگان آنها، عبارت است از:
- «نوآوریهای فلسفی و منطقی ابن سینا فیلسوف شیعی» (یارعلی کرد فیروزجایی)؛
- «خواجه نصیرالدین طوسی شیعی و نوآوریهای منطقی و فلسفی وی» (ابوالقاسم رحمانی)؛
- «آیین و باورهای سهروردی در آینه آثار و افکار» (محمد (جلالالدین) ملکی)؛
- «ملاصدرا فیلسوف شیعه و نوآوریهای منطقی و فلسفی او» (حسن پناهی آزاد)؛
- «شخصیت فلسفی میرزا مهدی آشتیانی» (محمد زندی): میرزای آشتیانی از شخصیتهای مهم فلسفی معاصر در میان شیعیان است که از سه جهت لازم است محققان به شخصیت او توجه داشته باشند:
نخست از جهت آثارش که در موضوعات متنوع نوشته شده و افزون بر توجه به میراث گذشتگان در قالب حاشیه و تعلیقه، رسالههای مستقل نیز در میان آنها وجود دارد و واجد نوآوریهایی است. دوم از جهت روش فلسفی او که دارای شاخصههایی همچون نگاه تحلیلی و انتقادی، توجه به جایگاه معرفتی مسئله، توجه به شقوق مختلف مسئله است. در نهایت به جهت ویژگیهایی که عصر میرزا داشته است: گستردگی جغرافیایی حوزه درسی میرزا و تنوع شاگردان وی، تأسیس دانشگاه، توجه به فلسفه در حوزههای علمیه، احیای آثار گذشتگان و ارتباط با خارج[۲۶].
پانویس
- ↑ ر.ک: مقدمه سید احمد غفاری، ص24
- ↑ ر.ک: متن کتاب، ص27-88
- ↑ ر.ک: همان، ص93-203
- ↑ ر.ک: همان، ص207-419
- ↑ ر.ک: همان، ص27
- ↑ ر.ک: همان، ص29-32
- ↑ ر.ک: همان، ص32-56
- ↑ ر.ک: همان، ص56-58
- ↑ ر.ک: همان، ص63
- ↑ ر.ک: ص65-84
- ↑ ر.ک: همان، ص93
- ↑ ر.ک: همان، ص96-112
- ↑ ر.ک: همان، ص123
- ↑ ر.ک: همان، ص126-168
- ↑ ر.ک: همان، ص175
- ↑ ر.ک: همان، ص177-203
- ↑ ر.ک: همان، ص207
- ↑ ر.ک: همان، ص209-239
- ↑ ر.ک: همان، ص248
- ↑ ر.ک: همان
- ↑ ر.ک: همان، ص249
- ↑ ر.ک: همان
- ↑ ر.ک: همان
- ↑ ر.ک: همان، ص249-256
- ↑ ر.ک: همان، ص256-260
- ↑ ر.ک: همان، ص419
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.