مصنفات غیاث‌الدین منصور حسینی دشتکی شیرازی

مصنفات غیاث‌الدین منصور حسینی دشتکی شیرازی، از آثار ادیب و حکیم و جامع معقول و منقول در قرن دهم هجری قمری، غیاث‌الدین منصور حسینی دشتکی شیرازی (متوفای حدود 948ق)، مجموعه 20 رساله است که به بررسی مسائل گوناگون علوم اسلامی می‌پردازد. مدرس، پژوهشگر، کتاب‌شناس، نسخه‌شناس و مصحح متون فلسفی و کلامی شیعه عبدالله نورانی (۱۳۰۸-۱۳۹۰ش)، زیر نظر و اشراف استاد دانشگاه تهران و رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، دکتر مهدی محقق (متولد ۱۳۰۸ش)، کتاب حاضر را تصحیح کرده است.

مصنفات غیاث الدین منصور حسینی دشتکی شیرازی
پدیدآوران	دشتکی، منصور بن محمد (نويسنده) نورانی، عبدالله (گردآورنده)
ناشر	انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ** دانشگاه تهران
مکان نشر	ایران - تهران
سال نشر	1385ش
چاپ	1
شابک	‎978-964-528-108-1
زبان	فارسی
تعداد جلد	2
کد کنگره	آ2 936 BBR
نورلایب	مطالعه و دانلود pdf

ساختار و محتوا

• کتاب حاضر از 2 جلد و هر جلد از 10 رساله به ترتیب ذیل تشکیل شده است:
• جلد اول:

کتاب اول: تجريد مسائل الحكمة

• این رساله در 2 بخش طبیعیات و الهیات تنظیم شده است و از جمله در باب مسئله قضا و قدر، به مسئله عنایت و چگونگی داخل شدن شرور در قضا و قدر الهی و معنای آن و مقصود از «ابتلا» در آیه «ليبلوكم أيّكم أحسن عملاً» می‌پردازد.

کتاب دوم: أصول العقائد

• این رساله به مسائل توحید، عدل و صفات الهی، نبوت، امامت و معاد اختصاص دارد؛ به‌عنوان مثال، نویسنده می‌نویسد: مردگان از دعا و صدقه زندگان بهره می‌برند و در مورد بهره بردن زندگان از مردگان اختلاف وجود دارد و در وقوع آن خلاف است.

کتاب سوم: دليل الهدی

• این رساله درصدد توضیح عقاید صحیح اسلامی است، ولیکن نویسنده روشی نو دارد و سخنش را با اثبات نبوت پیامبران الهی و صادق بودن آنها و حقانیت ادعای آنان شروع می‌کند و همین اصل را پایه برای اثبات سایر اعتقادات قرار می‌دهد.

کتاب چهارم: مرآة الحقائق و مجلی الدقائق

• نگارنده در این رساله عرفانی، به مباحثی مانند تجلی نور حقّ، حرکت در مقوله و حرکت در نفوس و آثار رحمت الهی و اشتیاق به عزّ و کمال، حقیقت ریاضت و آغاز و انجام آن، می‌پردازد و ادعای نوآوری دارد و می‌گوید: من در این کتاب بسیاری از فوائد قوم را مطرح کردم و در بین این فواید، زوایدی افزودم که خودم به‌تنهایی آن را استخراج و استنباط کردم....

کتاب پنجم: الكمال في صفات الله المتعال

• نویسنده در این رساله، به بررسی دیدگاه‌های متقدمان و متأخران درباره صفات جلال و جمال الهی پرداخته و اشارات و توضیحاتی نیز درباره دیدگاه خاصّ خودش، به‌ویژه درباره علم خدای متعال به ذاتش و به ممکنات، ارائه داده است.

کتاب ششم: حجة الكلام لإيضاح محجّة الإسلام في ‌المعاد

• این رساله به این مسئله اختصاص دارد که حشر انسان در قیامت، فقط روحانی نیست، بلکه آدمی با بدنش برانگیخته می‌شود و این مطلب در آیات قرآن کریم نیز آمده است. حکیم دشتکی شیرازی، بعد از آنکه می‌گوید: «معاد جسمانی، واقع و حقّ و از ضروریات دین خاتم‌الانبیاء(ص) است و عدالت و حکمت الهی نیز همین را اقتضا می‌کند»، تفصیل حالات معاد جسمانی را با اختصار بیان می‌کند.

کتاب هفتم: مقامات العارفين

• نویسنده در این رساله که شامل 4 مقاله است، اهداف سالکان را بیان می‌کند و مقدمات، اصول و متمّم‌ها و مکمّل‌های ریاضت و سلوک را شرح می‌دهد و به برخی از شبهات در باب حالات و مصطلحات، پاسخ می‌گوید و نشانه‌هایی را مطرح می‌کند که با آن، عارفان شناخته می‌شوند.

کتاب هشتم: معالم الأدب في دراية لسان العرب

• این رساله به تعریف و خلاصه علوم ادبی زبان عربی و بلاغت و فصاحت (معانی، بیان و بدیع) اختصاص دارد و نگارنده در پایان به معنای معمّا و لغز و اقسام آن می‌پردازد.

کتاب نهم: الكلام في تبيين كلام الله العلّام

• این رساله، معنا و ماهیت کلام خدای متعال و مسئله حدوث و قدم آن و چگونگی نزولش را شرح می‌دهد و فواید خواندن قرآن و آداب روایت، قرائت و تلاوتش را مطرح می‌کند.

کتاب دهم: مطلع العرفان في تفسير القرآن

• حکیم دشتکی شیرازی، در این رساله، به تفسیر سوره انسان، تدبّر در قرآن، حروف مقطعه و معراج پیامبر اکرم(ص) می‌پردازد و معراج جسمانی را از نظر عقل و شرع، ممکن و شدنی می‌داند.

• جلد دوم:

کتاب یازدهم: شفاء القلوب، حاشية الشفاء

• نویسنده در این رساله که توضیح برخی از مطالب کتاب شفاء تألیف ابوعلی سینا است، بعضی از نکته‌ها را بیان می‌کند که در کتاب دیگرش رياض الرضوان ذکر نکرده است و مطالب پیچیده و مشکل از الهیات شفاء را شرح می‌دهد. حکیم دشتکی شیرازی، می‌نویسد: اینکه برخی از توضیحات در رياض الرضوان نیامده و در اینجا آمده، به‌خاطر آن است که یا فایده اندکی داشته و یا با اصل مقصد و محتوای مقصود، ارتباط تنگاتنگی نداشته است.

کتاب دوازدهم: مقاصد الإشارات

• این رساله که تعلیقاتی بر شرح مشهور اشارات ابوعلی سینا است، به بیان مقاصد ابن سینا در باب برخی از مسائل منطق و نگاهی گذرا به حکمت طبیعی و الهی، می‌پردازد.

کتاب سیزدهم: حاشية الإشارات

• حکیم دشتکی شیرازی، در این رساله که به شرح اشاره‌های دقیق اشارات می‌پردازد، به برخی از شروح و حواشی معاصران خودش توجه و نقدهای تخصصی دارد و از جمله مباحث آن، معنای مدرکات عقل و مدرکات وهم است.

کتاب چهاردهم: ضياء العين في حاشية شرح حكمة العين

• نویسنده در آغاز این رساله با اشاره به ارزش شرح حكمة العين نوشته است که این توضیحات را برای عموم طلاب علاقه‌مند و با درخواست برخی از برادران عزیز، در اثنای شرح و بیان، املا کردم و نکته‌های بدیعی در آن مطرح نمودم که متناسب با فهم طلاب است.

کتاب پانزدهم: تعليقات علی الشرح الجديد للتجريد

• نگارنده در این رساله، به دفاع از استادش می‌پردازد و رساله انتقادی «الزوراء» را «العوراء» می‌شمارد و نقد می‌کند و به مباحثی مانند ارتباط نفس و بدن و اتحاد آن دو و تجرّد نفس و وحدت وجود عرفانی می‌پردازد.

کتاب شانزدهم: كشف الحقائق المحمدية

• نویسنده در این رساله که شرحی بر رساله «الحقائق المحمدية» است، مسئله حقیقت محمدیه (از مباحث عرفان نظری) و مسائلی مانند معاد جسمانی را، توضیح می‌دهد.

کتاب هفدهم: معيار العرفان في علم الميزان

• حکیم دشتکی شیرازی، در این رساله، دوره‌ای کامل از مباحث علم منطق ارسطویی، از تقسیم علم به تصور و تصدیق تا صناعات خمس ( برهان، مغالطه، شعر، خطابه و جدل) را بیان می‌کند.

کتاب هیجدهم: مقياس النظر في قوانين الفكر

• این رساله، خلاصه‌ای از دانش منطق را بیان می‌کند. حکیم دشتکی شیرازی نگارش این رساله را در ماه جمادی‌الثانی 942 به پایان رسانده است.

کتاب نوزدهم: الشوارق، فصل: السماء و العالم

• این رساله حکیمانه و بسیار کوتاه، به بحث درباره آسمان و جهان می‌پردازد و از جمله این مسائل را بیان می‌کند که شکل عناصر و افلاک، کروی است و به این پرسش «آیا کروی بودن لازم است؟» پاسخ می‌دهد و سخنی در باب طبقات عناصر و انحصار آن در 4 عنصر مطرح می‌کند.

کتاب بیستم: الحكمة العملية: تهذيب الأخلاق، تدبير المنزل، سياسة المدن

• این رساله به هر سه بخش حکمت عملی (اخلاق، تدبیر منزل و سیاست) می‌پردازد. حکیم دشتکی شیرازی، تأکید دارد که این رساله مختصر و اشاره‌ای است و هرکسی که می‌خواهد در باب اخلاق به تفصیل دست یابد، باید به کتاب دیگر او به نام رياض الرضوان مراجعه کند و بحث کامل‌تر در کتاب الأخلاق المنصوري ذکر شده است. نویسنده، مباحث مهمّ و متعددی را مطرح می‌کند؛ از جمله: حکمت (کمال و اعتدال قوه عقلی)، عدالت (کمال و اعتدال قوه عملی)، شجاعت (کمال و اعتدال قوه غضبی)، عفّت (کمال و اعتدال قوه شهوی)، قانون تزکیه نفس و آراستن آن با فضائل و پیراستن از رذائل. نگارنده می‌گوید: گاهی اموالی بدون اختیار به انسان می‌رسد (مانند ارث و هبه و صله سلاطین) و گاهی با اختیار (مانند تجارت و زراعت و حرفه). بر کسی که می‌خواهد مالی را با اختیار به دست بیاورد، لازم است که 4 امر مهمّ را مراعات کند؛ اول آنکه در مورد آن، قوانین شرعی را مراعات کند تا همراهی با عدالت، حاصل شود؛ زیرا عقل قاصر است و نمی‌تواند چگونگی معاملات عادلانه را تشخیص بدهد تا حقّی ضایع نگردد....

منابع مقاله

متن کتاب.