ج‍ن‍دی‌، خ‍ل‍ی‍ل ‌‌ب‍ن‌ اس‍ح‍اق‌

خلیل بن اسحاق بن موسی مالکی
خلیل بن اسحاق بن موسی مالکی
نام کامل	خلیل بن إسحاق بن موسى بن شعيب المالكي الجندي
نام‌های دیگر	محمد
لقب	ضياء الدين الجندي، أبو المودة
نسب	ترک‌تبار، حنفی‌تبار (پدرش حنفی بود)
نام پدر	إسحاق بن موسى
ولادت	نامشخص
محل تولد	مصر، مصر
محل زندگی	قاهره، مصر
رحلت	767 قمری (برخی منابع 776 قمری)
مدفن	قاهره، مصر
دین	اسلام
مذهب	مالکی
پیشه	فقیه، استاد دانشگاه، نویسنده
منصب	استاد فقه مالکی در خانقاه شیخونیه، مفتی مذهب مالکی
اطلاعات علمی
درجه علمی	پیشوا، علامه، پرچم‌دار مذهب مالکی در زمان خود
دانشگاه	المدرسة الشيخونية قاهره
علایق پژوهشی	فقه مالکی، اصول فقه، علوم عربی
سبک نوشتاری	بسیار کوتاه اما رسا، بیان نظریه‌های مشهور مذهب بدون اشاره به اختلاف نظرها
اساتید	عبد الله المنوفي; برهان الدين الرشيدي; ابن عبد الهادي المقدسي;
برخی آثار	جواهر الإكليل؛ شرح مختصر العلامة الشيخ خليل في مذهب الإمام مالك إمام دار التنزيل; الدرر في شرح المختصر: الشرح الصغير علی مختصر خليل في الفقه المالكي; شرح الزرقاني على مختصر سیدي خليل; شرح الخرشي علي مختصر سيدي خليل; التوضيح شرح مختصر ابن الحاجب;
	v; t; e;

خلیل بن اسحاق بن موسی مالکی (متوفای 767 یا 776 قمری)، فقیه بزرگ مذهب مالکی در سده هشتم هجری بود که به «جندی» شهرت داشت. او در مصر زندگی می‌کرد و در قاهره تحصیل کرد. مهمترین اثر او «مختصر خلیل» است که یکی از اساسی‌ترین کتاب‌های فقه مالکی به شمار می‌رود و حدود چهارصد هزار مسئله فقهی در آن گردآوری شده است. این کتاب به زبان فرانسوی ترجمه شده و بیش از شصت شرح بر آن نوشته شده است.

ولادت

خلیل بن إسحاق بن موسى بن شعيب مالکی، معروف به جندی، در مصر به دنیا آمد و در قاهره بزرگ شد. تاریخ دقیق تولد او در منابع ذکر نشده است.^[۱] پدرش إسحاق بن موسى پیرو مذهب حنفی بود و به شیخ أبو عبدالله ابن حاج ارادت داشت. به همین دلیل خلیل ابتدا با مذهب حنفی آشنا شد، اما بعدها به مذهب مالکی گرایش پیدا کرد.^[۲] نسب او به قبیله «جند» در مصر یا منطقه «الجند» در یمن می‌رسید و به همین خاطر به «الجندی» شهرت یافت.

تحصیلات

خلیل بن اسحاق درس خواندن را در قاهره آغاز کرد و نزد استادان بزرگی دانش آموخت:

فقه مالکی: مدت زیادی نزد شیخ عبدالله منوفی ماند و فقه مالکی را از او فراگرفت.^[۳]
علوم عربی و اصول فقه: این دانش‌ها را نزد برهان‌الدین رشیدی آموخت.^[۴]
حدیث: از ابن عبدالهادی مقدسی حدیث شنید و اجازه نقل حدیث گرفت.^[۵]

او همچنین نزد استادان دیگری تحصیل کرد و در دانش‌هایی چون فقه، حدیث، زبان عربی، اصول فقه و علم ارث (فرائض) توانا شد.

فعالیت‌ها

خلیل بن اسحاق پس از پایان تحصیلات، به کارهای علمی و آموزشی روی آورد:

پس از درگذشت استادش عبدالله منوفی، بر جای او نشست و به تدریس به دانشجویان پرداخت.^[۶]
به عنوان استاد فقه مالکی در المدرسة الشيخونية (بزرگترین مدرسه مصر در آن زمان) گماشته شد.^[۷]
مفتی مذهب مالکی بود و مردم از او فتوا می‌خواستند.^[۸]

ویژگی‌های اخلاقی و علمی او:

- همواره لباس نظامی می‌پوشید و هرگز آن را تغییر نداد.^[۹]

- به پرهیزگاری، درستکاری، پاکدامنی و بی‌آلایشی شهرت داشت.^[۱۰]

- در تحقیق و پژوهش بسیار کوشا بود؛ تا جایی که گاهی تنها اندکی پس از طلوع صبح می‌خوابید تا از خستگی مطالعه و نوشتن کمی استراحت کند.^[۱۱]

وفات

خلیل بن اسحاق بن موسی مالکی سرانجام در سال 767 قمری (بر پایه برخی منابع 776 قمری) در قاهره از دنیا رفت. ابن حجر عسقلانی مرگ او را شب جمعه سیزدهم ماه ربیع‌الأول سال 767 قمری ثبت کرده است.^[۱۲] پیکر او در قاهره به خاک سپرده شد.

آثار

خلیل بن اسحاق آثار گوناگونی از خود به جای گذاشت که مهمترین آنها اینهاست:

مختصر خليل: مشهورترین اثر او و یکی از مهمترین کتاب‌های فقه مالکی. این کتاب حدود چهارصد هزار مسئله فقهی را با بیانی بسیار کوتاه اما رسا دربردارد. در آن تنها نظریه‌های مشهور مذهب بدون اشاره به اختلافات بیان شده است. بیش از شصت شرح بر این کتاب نوشته شده و به زبان فرانسوی نیز ترجمه گردیده است.^[۱۳]

التوضيح (شرح مختصر ابن الحاجب): شرحی است بر کتاب «مختصر ابن الحاجب» در زمینه اصول فقه که در شش جلد نوشته شده است. این شرح مورد استقبال دانشمندان قرار گرفت و مردم به فراگیری آن روی آوردند.^[۱۴]

المناسك: کتابی درباره مناسک حج و آداب آن.

مخدرات الفهوم في ما يتعلق بالتراجم والعلوم

ترجمه شيخه عبد الله المنوفي: کتابی در شرح حال استادش عبدالله منوفی.

شرح على المدونة: این شرح ناتمام ماند و تنها تا بخش «کتاب الحج» نوشته شد.

پانویس

منابع مقاله

سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، جلد 8، قم: مؤسسه امام صادق، 1418 قمری.
ملطی، عبد الباسط بن خلیل، نيل الأمل في ذيل الدول، جلد 1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
عراقی، احمد بن عبد الرحیم، الذيل علی العبر في خبر من عبر، جلد 1، بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن مریم تلمسانی، محمد بن محمد، البستان في ذکر الأؤلياء و العلماء بتلمسان، جلد 1، الجزائر: الشركة الوطنیة للنشر والتوزیر.
شلبی، حمدی عبد المنعم، دليل السالک للمصطلحات و الأسماء في فقه الإمام مالک، جلد 1، قاهره: دار السلام.

وابسته‌ها

[1] زرقانی، عبدالباقی بن یوسف، ج 1، ص 3

[2] ملطی، عبد الباسط بن خلیل، ج 1، ص 376-377

[3] سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج 8، ص 91

[4] عراقی، احمد بن عبدالرحیم، الذیل علی العبر، ج 1، ص 197

[5] سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، ج 8، ص 91

[6] ملطی، عبد الباسط بن خلیل، نيل الأمل، ج 1، ص 376

[7] ابن مریم تلمسانی، محمد بن محمد، البستان، ج 1، ص 127

[8] ابن مریم تلمسانی، البستان، ج 1، ص 127

[9] عراقی، الذیل علی العبر، ج 1، ص 196

[10] ملطی، نيل الأمل، ج 1، ص 376

[11] ابن مریم، البستان، ج 1، ص 127

[12] عراقی، الذیل علی العبر، ج 1، ص 196

[13] شلبی، حمدی عبد المنعم، ج 1، ص 87-89

[14] ابن مریم، البستان، ج 1، ص 127

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]