درچه‌ای، محمدباقر بن مرتضی

سید محمدباقر درچه‌ای (۱۲۶۴-۱۳۴۲ق)، فقیه، اصولی و مرجع تقلید شیعه در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری قمری بود. او که با ۳۱ واسطه به امام موسی کاظم(ع) می‌رسید، پس از تحصیل در اصفهان و نجف و بهره‌مندی از محضر میرزای شیرازی و میرزا حبیب‌الله رشتی، به اصفهان بازگشت و حدود چهار دهه به تدریس فقه و اصول پرداخت. شاگردان برجسته‌ای چون سید حسین بروجردی، سید ابوالحسن اصفهانی و سید حسن مدرس در محضر او پرورش یافتند. او به زهد، ساده‌زیستی، نظم شدید در تدریس، مبارزه با خرافات و مخالفت با رضاخان شهرت داشت. درگذشت او در ۲۸ ربیع‌الثانی ۱۳۴۲ق در حمام روستای درچه به طرز مشکوکی رخ داد و برخی منابع آن را شهادت به دست عوامل حکومت پهلوی می‌دانند. پیکرش در تکیه کازرونی تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.

سید محمدباقر درچه‌ای
نام کامل	سید محمدباقر بن سید مرتضی بن سید احمد بن سید مرتضی درچه‌ای
نام‌های دیگر	موسوی
لقب	استاد المراجع، علامه درچه‌ای
نسب	نوادهٔ میرلوحی سبزواری
نام پدر	سید مرتضی
ولادت	۱۲۶۴ هجری قمری (حدود ۱۲۲۶ هجری شمسی)
محل تولد	درچه (از توابع لنجان اصفهان)، ایران
محل زندگی	اصفهان، نجف
رحلت	۲۸ ربیع‌الثانی ۱۳۴۲ هجری قمری (۱۶ آذر ۱۳۰۲ شمسی)
شهادت	مشکوک (برخی معتقدند به دست عوامل رضاخان به شهادت رسید)
مدفن	تکیه کازرونی، قبرستان تخت فولاد، اصفهان
طول عمر	حدود ۷۸ سال
خویشاوندان	سید محمدحسین درچه‌ای (برادر)، سید مهدی درچه‌ای (برادر)
دین	اسلام
مذهب	شیعه اثنا عشری
منصب	مرجع تقلید
پس از	سید اسماعیل صدر
اطلاعات علمی
درجه علمی	اجتهاد مطلق
دانشگاه	حوزه علمیه اصفهان، حوزه علمیه نجف
علایق پژوهشی	فقه، اصول، کلام، تفسیر
اساتید	میرزای شیرازی میرزا حبیب‌الله رشتی سید حسین کوه‌کمری محمدباقر خوانساری (صاحب روضات) محمدحسن نجفی اصفهانی میرزا ابوالمعالی کلباسی
شاگردان	سید حسین بروجردی سید ابوالحسن اصفهانی سید حسن مدرس آقا ضیاء عراقی سید جمال‌الدین گلپایگانی میرزا علی آقا شیرازی آقا نجفی قوچانی حاج آقا رحیم ارباب سید عبدالحسین طیب جلال‌الدین همایی
برخی آثار	میزان الفقاهه (۲۶ جلد) یک دوره فقه و اصول (۱۶ جلد) حاشیه بر مکاسب رساله عملیه تخت پولاد

ولادت و خاندان

سید محمدباقر درچه‌ای در سال ۱۲۶۴ هجری قمری (حدود ۱۲۲۶ هجری شمسی) در روستای «درچه» از توابع لنجان اصفهان به دنیا آمد. نسب او با ۳۱ واسطه به امام موسی کاظم(ع) می‌رسد و از اولاد «موسی الثانی» (معروف به ابی سبحه) است؛ به همین جهت او را «موسوی» لقب داده‌اند. جد اعلاى او محمد میر لوحی سبزواری از عالمان بزرگ اصفهان در دوره صفویه و معاصر با محمدتقی مجلسی بود.

پدرش سید مرتضی (متوفای ۱۲۸۸ق) و برادرانش سید محمدحسین و سید مهدی نیز از عالمان دین بودند. او پنجمین فرزند از خانواده پرجمعیت سید مرتضی بود و گل سرسبد آنان به شمار می‌رفت.

دوران کودکی و آغاز تحصیل

در هفت سالگی وارد مکتبخانه شد و در کمترین زمان قرآن را آموخت. هنوز دو سال از تحصیل او در مکتب نمی‌گذشت که به پیشنهاد مکتب‌دار و موافقت پدر، در محضر پدر خود زانو زد و مقدمات علوم دینی را نزد او فراگرفت.

در سیزده سالگی وارد حوزه علمیه اصفهان شد. استعداد فطری و پشتکار او چنان بود که به سرعت در میان طلاب شناخته شد.

تحصیلات و اساتید

در اصفهان

در اصفهان از محضر اساتید زیر بهره برد:

1. میرزا ابوالمعالی کلباسی (۱۲۴۷-۱۳۱۵ق)

2. محمدباقر خوانساری (صاحب روضات الجنات)

3. محمدحسن نجفی اصفهانی (متوفی ۱۳۰۱ق)

برخی از اساتید بارها به خاطر هوش و تیزبینی او، وی را مورد تفقد قرار می‌دادند و پس از بیان درس، نظر او را می‌پرسیدند.

در نجف

در حدود سال ۱۲۹۱ قمری (در سن حدود ۲۵ سالگی) برای تکمیل تحصیلات به نجف اشرف مهاجرت کرد و حدود ۱۴ سال در آنجا ماند. اساتید او در نجف عبارت بودند از:

1. میرزا محمدحسن شیرازی (میرزای بزرگ، ۱۲۳۰-۱۳۱۲ق)

2. میرزا حبیب‌الله رشتی

3. سید حسین کوه‌کمری (متوفی ۱۲۹۱ق)

نقل است که در نجف، ملاک و معیار علمی طلاب این بود که بگویند فلانی از شاگردان سید محمدباقر درچه‌ای یا آخوند خراسانی است.

بازگشت به اصفهان و تدریس

درچه‌ای در سال ۱۳۰۳ قمری به اصفهان بازگشت و تا پایان عمر به تألیف، تدریس و فعالیت‌های علمی و اجتماعی پرداخت. محل تدریس او مدرسه «نیم‌آورد» و مسجد نو بود و محل اقامه نماز جماعتش مسجد بازارچه وزیر.

او حدود ۴۰ سال استاد بلامنازع درس خارج فقه و اصول در حوزه اصفهان بود. گفته شده که وی سه درس در هر روز داشت و هر درس را سه بار تقریر می‌کرد.

شیوه تدریس

درچه‌ای مباحث درس خود را که عمدتاً برگرفته از تقریرات درس میرزا حبیب‌الله رشتی بود، با تفصیل فراوان و همراه با طرح اشکال‌های متعدد و پاسخ دادن بدان‌ها مطرح می‌کرد. به همین دلیل، فقط طلاب فاضل و اهل تحقیق قادر به استفاده از مباحث درس او بودند.

اگر مطلبی را نمی‌دانست، با صدای بلند می‌گفت: «نمی‌دانم» تا شاگردان یاد بگیرند از ندانستن عارشان نیاید.

نظم و جدیت در تدریس

آیت‌الله سید عبدالحسین طیب می‌گوید: «یازده سال در درس خارج آقا سید محمدباقر درچه‌ای شرکت کردم، در تمام این مدت فقط یک بار درس ایشان تعطیل شد که آن هم به خاطر نماز بر پیکر برادرشان بود.»

حاج میرزا حسن خان انصاری (ادیب) می‌نویسد: «۳۸ سال به افاضت و ریاضت به یک منوال مشغول بود و هیچ‌گاه درس را دقیقه‌ای تعطیل و تأخیر روا نداشته است.»

شاگردان برجسته

برخی از مشهورترین شاگردان درچه‌ای عبارتند از:

1. سید ابوالحسن اصفهانی (مرجع تقلید)

2. سید حسین بروجردی (زعیم حوزه‌های علمیه)

3. سید حسن مدرس (شهید)

4. میرزا محمدحسین نائینی

5. آقا ضیاء عراقی

6. سید جمال‌الدین گلپایگانی

7. میرزا علی آقا شیرازی

8. آقا نجفی قوچانی

9. حاج آقا رحیم ارباب

10. سید عبدالحسین طیب

11. جلال‌الدین همایی

آیت‌الله بروجردی درباره استاد خود می‌گوید: «ما تا پایان عمر مرهون زحمات و تلاش‌های استادمان سید محمدباقر درچه‌ای هستیم.» همچنین فرمود: «مبانی علمی خود را در اصفهان آن‌چنان محکم کرده بودم که توقف در نجف و اساتید بزرگ آنجا نتوانست اکثر مبانی مرا عوض کند.»

سید حسن مدرس می‌گوید: «هرچه دارم از سید محمدباقر درچه‌ای و آخوند خراسانی است.»

مرجعیت تقلید

پس از درگذشت سید اسماعیل صدر (متوفی ۱۳۳۸ق)، بسیاری از مردم اصفهان و شهرهای دیگر، درچه‌ای را به عنوان مرجع تقلید خود برگزیدند. به همین سبب به او لقب «استاد المراجع» داده بودند.

در زمان مرجعیت او، با حکم وی در اکثر شهرهای ایران به ویژه اصفهان حدود شرعی اجرا می‌شد.

ویژگی‌های اخلاقی و زهد

ساده‌زیستی

درچه‌ای به ساده‌زیستی و پرهیزکاری شهرت داشت. آیت‌الله بروجردی می‌فرماید: «استاد ما، مرحوم درچه‌ای مرد عجیبی بود، دوران طلبگی و دوران مرجعیتش هیچ فرقی باهم نکرد؛ زمان فقر طلبگی که دستش تهی بود با دوران مرجعیت که مردم وجوه شرعیه می‌آوردند، هر دو یکسان بود.»

آقا نجفی قوچانی می‌نویسد: «در مدرسه نیم‌آورد حجره داشت و منزلش در درچه بود... پنجشنبه و جمعه‌ها به ده می‌رفت. عصر جمعه نان و ماست تا آخر هفته را به مدرسه می‌آورد. مثل سایر طلبه‌ها می‌گذراند... شب‌زنده‌دار بود و بسیار در درس و بحث زحمت می‌کشید.»

عدم پذیرش هدایا و سهم امام

استاد جلال‌الدین همایی می‌گوید: «مکرر دیدم که سهم امام‌های کلان برای او آوردند و دیناری نپذیرفت با اینکه می‌دانستم بیش از چهار پنج شاهی پول سیاه نداشت. وقتی سبب می‌پرسیدم می‌فرمود: من فعلاً مقروض نیستم و خرجی فردای خود را هم دارم... اگر سهم امام را بپذیرم ممکن است حقوق فقرا تضییع شود.»

داستان نرفتن به مهمانی بازرگان

نقل است که بازرگانی متمول او را به مهمانی دعوت کرد. در پایان مهمانی، قباله‌ای را برای امضاء پیش کشید که حاوی مطلب خلاف شرع بود. درچه‌ای برآشفت و گفت: «چرا مرا دعوت کردید؟ چرا زقّوم به گلوی من ریختید؟ چرا می‌خواهید مرا به جهنم بفرستید؟» سپس انگشت در گلوی خود کرد و آنچه خورده بود بیرون آورد.

پرهیز از شهرت

آیت‌الله مظاهری نقل می‌کند: «شبی پدرم ایشان را برای شام دعوت کردند. برای رفتن به منزل پدر باید از بازار رد می‌شدیم. آقا گفتند: از داخل بازار نمی‌آیم چون در آن مسیر مردم می‌خواهند مرتب صلوات بفرستند، از کوچه‌های فرعی برویم.»

مبارزه با خرافات و عقاید ناروا

درچه‌ای با خرافات و عقاید ناروا، مانند اظهارات غلوآمیز درباره امامان(ع)، مبارزه می‌کرد.

نقل است که واعظی در منبر مطلبی بی‌اساس درباره امام حسین(ع) گفت. درچه‌ای در همان جلسه فریاد زد: «تو از کجا می‌دانی چنین است؟ این حرف‌ها را از کجا می‌گویی؟» واعظ بعداً علیه او شایعه پراکنی کرد.

موضع سیاسی در قبال مشروطه و رضاخان

درچه‌ای در عملکرد سیاسی بسیار محتاط و غیرفعال بود. در ماجرای نهضت مشروطه، او برخلاف بیشتر عالمان اصفهان که از مشروطه حمایت می‌کردند، با آن همراه نبود و حتی همفکری او با شیخ فضل‌الله نوری گزارش شده است.

مخالفت با رضاخان

هنگامی که رضاخان (سردار سپه) به اصفهان آمد، درخواست ملاقات با درچه‌ای را فرستاد. درچه‌ای نپذیرفت. فرستادگان رضاخان با هدایایی (قرآن نفیس، انگشتر و پول) به حجره او در مدرسه نیم‌آورد آمدند. درچه‌ای گفت: «من وقتی برای این قبیل کارها ندارم و شبانه‌روزم به دقت تنظیم شده است.» هدایا را نیز نپذیرفت.

این امتناع به گفته برخی منابع، زمینه‌ساز شهادت او شد.

وفات یا شهادت

درچه‌ای در صبحگاه روز جمعه ۲۸ ربیع‌الثانی ۱۳۴۲ قمری (مطابق ۱۶ آذر ۱۳۰۲ شمسی) در سن ۷۸ سالگی در حمام روستای درچه درگذشت. نحوه درگذشت او مشکوک است:

- برخی منابع مرگ او را بر اثر سکته گزارش کرده‌اند.

- برخی دیگر معتقدند او توسط عوامل رضاخان به شهادت رسیده است.

نوه او، سید تقی درچه‌ای، معتقد است که سید محمدباقر درچه‌ای توسط عوامل رضاخان کشته شده است.

شواهد مطرح شده برای شهادت:

- حضور افراد ناشناس در روزهای قبل از وفات در درچه و ارتباط آن‌ها با مسؤول حمام

- حضور سریع پزشکان دولتی از اصفهان (چهار ساعت راه) در عرض ده دقیقه پس از حادثه

- امتناع قبلی درچه‌ای از ملاقات با رضاخان و نپذیرفتن هدایای او

آیت‌الله سید حسین بهشتی اصفهانی نقل کرده است که از آیت‌الله جمال سحری شنید که بر منبر قسم می‌خورد: «آیت الله درچه‌ای را شهید کردند.»

تشییع و تدفین

پیکر درچه‌ای با شکوه فراوان و جمعیت بی‌سابقه (حدود ۲۰۰ هزار نفر) تشییع شد. پیکر از درچه به اصفهان منتقل و در تکیه کازرونی در قبرستان تخت فولاد، در جوار مزار آخوند عبدالکریم گزی، به خاک سپرده شد.

بازار و حوزه علمیه اصفهان تا سه روز تعطیل بود.

آثار و تألیفات

برخی از آثار درچه‌ای عبارتند از:

• مجموعه میزان الفقاهه (۲۶ جلد) شامل یک دوره فقه و برخی مباحث کلامی
• یک دوره فقه و اصول در ۱۶ جلد (موجود) و ۲ جلد مفقود شده
• حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری
• حاشیه بر فرائد الاصول (رسائل) شیخ انصاری
• حاشیه بر مجمع الرسائل شیخ محمدحسن گزی
• حاشیه بر الحدائق فی اصول الدین شیخ جعفر شوشتری
• رساله عملیه** (فتواهای شرعی)
• رساله‌ای در جبر و تفویض
• تقریرات اصولیه (تقریر درس اصول ایشان به قلم یکی از شاگردان)

منابع

منابع کتابی

• مهدوی، مصلح‌الدین، اعلام اصفهان، اصفهان: شهرداری اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی، ۱۳۸۶ش. [۱]
• مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامی، فرهنگ أعلام علوم عقلی اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۸۹ش.
• جمعی از پژوهشگران، فرهنگ مفاخر مسلمان، قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۷ش. [۲]
• نجفی محمدزاهد، «دانشنامه جهان اسلام»، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش. [۳]

پایگاه‌های اینترنتی

• خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): زندگی و زمانه آیت‌الله سید محمدباقر درچه‌ای
• خبرگزاری دفاع مقدس: آیت‌الله درچه‌ای؛ مرجعی که مبارزه با خرافات را فریاد می‌زد
• اندیشه قم: زندگینامه آیت الله درچه ای (تلخیص از گلشن ابرار)
• پایگاه خبری صاحب نیوز: علامه سید محمدباقر درچه ای که بود؟
• شفقنا (خبرگزاری شیعیان): ویژه نامه نکوداشت آیت الله سید محمدباقر درچه ای
• خبرگزاری رسا: برخی معتقد به شهادت آیت الله درچه‌ای هستند

وابسته‌ها

تخت پولاد