اخلاق علایی
اخلاق علایی تألیف هبة الله بن عطاءالله حسینی شیرازی معروف به شاهمیر (قرن نهم هجری)، از دانشمندان فارس؛ کتابی است در حکمت و اخلاق عملی و سیاست مدن که در سدۀ نهم هجری و با هدف تلفیق حکمت و شریعت تألیف شده است.
| اخلاق علایی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | شاهمیر، هبةالله بن عطاءالله (نویسنده) |
| ناشر | متن |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1389 ش. |
| چاپ | چاپ اول |
| شابک | 978-964-232-085-1 |
| موضوع | اخلاق اسلامی -- متون قدیمی تا قرن ۱۴؛ اخلاق -- متون قدیمی تا قرن ۱۴؛ نثر فارسی -- قرن ۹ق |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | BP۲۴۷/۵۵/ش۲الف۳ ۱۳۸۹ |
ساختار
این کتاب مشتمل بر یک مقدمه و چهار باب است. چهار باب کتاب عبارتند از: حکمت، عفت، شجاعت و عدالت که هر باب دربردارندۀ یک مقدمه و دو فصل است.
گزارش کتاب
«اخلاق علایی» نوشته هبة الله بن عطاءالله حسینی شیرازی، معروف به شاهمیر، از دانشمندان فارس در سدۀ نهم هجری، نمونهای از آثار در حوزۀ سیاست مدن و اخلاق پادشاهی در فرهنگ ایرانی-اسلامی است. این سنت که ریشه در اندرزنامهنویسی ایران باستان داشت، در دورۀ اسلامی با عنوانهای «سیر الملوک» و «نصیحت الملوک» ادامه یافت و شاهمیر نیز با تألیف این کتاب به آن سنت پیوست.
کتاب عمدتاً بر مبنای بخشهایی از «اخلاق ناصری» خواجه نصیرالدین طوسی تنظیم شده است. در مقدمه به تعریف خلق، اقسام آن و معنای سلطنت و احتیاج خلایق به سلاطین پرداخته شده. چهار باب کتاب (حکمت، عفت، شجاعت و عدالت) هر یک دارای یک مقدمه و دو فصل است. در مقدمۀ هر باب، تعریف آن فضیلت و دلایل نیاز سلاطین بدان آمده. فصلهای نخست به فروع و انواع موضوع آن باب و فصلهای دوم به امراض مربوط به هر یک و راههای علاج آنها اختصاص دارد.
غرض اصلی مؤلف از تألیف این کتاب، آشتی میان عقل و نقل، یا به عبارت دیگر تلفیق حکمت و شریعت بوده است. او بر این نکته تأکید دارد که تألیفات حکمای پیشین در حوزۀ علم اخلاق و سیاست مدنی عموماً بر آراء حکما و اهل نظر بنا شده و از «مؤیدات سمعی» (شواهد نقلی) خالی بوده است. از اینرو و نیز برای نزدیکتر کردن مطالب به فهم عموم، آراء حکما را با آیات قرآن، اخبار و احادیث (عمدتاً نبوی و اندکی از امام علی علیهالسلام)، امثال و حکم و اشعار عربی و فارسی آراسته است.
اشعار عربی کتاب غالباً بدون ذکر نام شاعر آمده، اما برخی از آنها منسوب به حضرت علی(ع) و برخی از آنِ شاعرانی چون شافعی، عمران السدوسی، ابن نباته، ابو تمام و بشار بن برد است. اشعار فارسی از مشهورانی چون انوری، سعدی، نظامی، احمد غزالی، مولوی، اوحدی و حافظ انتخاب شده و مؤلف به نام شاعران اشاره کرده است.
شگرد دیگر مؤلف، طرح و معرفی جنبههای افراط و تفریط هر خلق و صفت و نقد آنهاست. همچنین یک بار در بحث از جهل مرکب، به مسامحهای که در مورد به شمار آوردن جهل مرکب در زمرۀ علم از سوی برخی حکما رفته، اشاره کرده است.
زبان کتاب از عرف نویسندگی قرن نهم تبعیت کرده و از متوسط آن نیز پایینتر است. مؤلف خود به این نکته اذعان دارد که نوشتن به فارسی شیوۀ مألوف او نبوده و عمده آثار خود را به عربی نوشته است. این عدم تمرین در نویسندگی فارسی، کیفیت نثر او را پایین آورده است.
این تصحیح بر اساس کهنترین و معتبرترین دستنویس کتاب، یعنی نسخۀ کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی که با عنوان «آداب سلطنت» ثبت شده، انجام گرفته است.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات