ابن مرزبان محولی، محمد بن خلف
ابوبکر محمد بن خلف بن مرزبان بن بسام آجری محولی (وفات ۳۰۹ق)، مشهور به ابن مرزبان مورخ، ادیب، مترجم و اخباری برجسته نیمه دوم سده سوم و اوایل سده چهارم هجری بود. او از خاندانی فارسیتبار بود و بیش از پنجاه کتاب از زبان فارسی به عربی ترجمه کرد. ابن مرزبان با تألیف دهها اثر ارزشمند در زمینه تاریخ، ادب، شعر و اخبار، از چهرههای شاخص علمی عصر خود به شمار میرفت. کتاب «تفضیل الکلاب علی کثیر ممن لبس الثیاب» از مشهورترین آثار اوست که شهرت خاصی یافت.
| محمد بن خلف بن مرزبان محولی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | ابوبکر محمد بن خلف بن مرزبان بن بسام آجری محولی |
| نامهای دیگر | ابن مرزبان |
| نام پدر | خلف بن مرزبان |
| ولادت | حدود ۲۲۵-۲۳۰ق |
| محل تولد | بغداد (محله مُحَوَّل) |
| محل زندگی | بغداد |
| رحلت | ۳۰۹ق (۹۲۱م) |
| طول عمر | حدود ۸۰ سال |
| دین | اسلام |
| پیشه | مورخ، ادیب، مترجم، اخباری |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | از اخباریان و مترجمان برجسته سده سوم |
| علایق پژوهشی | تاریخ، ادب، ترجمه، شعر، اخبار |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
نام و نسب
نام کامل او ابوبکر محمد بن خلف بن مرزبان بن بسام آجری محولی است.[۱] نسبت «محولی» به محله «مُحَوَّل» در غرب بغداد بازمیگردد که در آن سکونت داشت.[۲] برخی منابع او را به «آجر» (محلهای در بغداد) نیز نسبت دادهاند.[۳]
ولادت
تاریخ دقیق ولادت او در منابع ذکر نشده است، اما با توجه به وفات او در سال ۳۰۹ق و سن حدود هشتاد سالگی، احتمالاً در حدود سال ۲۲۵-۲۳۰ هجری قمری متولد شده است.[۴]
تحصیلات و اساتید
ابن مرزبان از خاندانی اهل ادب و اخبار بود. برادرش احمد نیز از راویان و اخباریان به شمار میرفت.[۵] او نزد اساتید برجسته عصر خود به فراگیری علوم پرداخت. از جمله مهمترین اساتید او:[۱][۶][۷]
- ابن ابی الدنیا (عبدالله بن محمد، متوفای ۲۸۱ق)
- زبیر بن بکار (متوفای ۲۵۶ق)
- احمد بن منصور رمادی (متوفای ۲۶۵ق)
- محمد بن ابی السری ازدی
- احمد بن ابی خیثمه (متوفای ۲۷۹ق)
- ابن طاهر کاتب (ابن طیفور، متوفای ۲۸۰ق)
- حارث بن ابی اسامه (متوفای ۲۸۲ق)
- مبرد (محمد بن یزید، متوفای ۲۸۶ق)
- ابوهفان (متوفای ۲۵۰ق)
شاگردان
از جمله کسانی که از او روایت کرده و نزد او دانش آموختهاند:[۱][۶][۸]
- ابن انباری (ابوبکر، متوفای ۳۲۸ق)
- ابن حیویه (ابوعمرو، متوفای ۳۸۲ق)
- ابوالفرج اصفهانی (متوفای ۳۵۶ق)
- ابن عدی جرجانی (متوفای ۳۶۵ق)
- عتبة بن عبید (ابو السائب)
- زبیی (ابوالحسین عبدالله بن ابراهیم)
ویژگیهای علمی
ابن مرزبان به عنوان «اخباری صاحب تصانیف» و «صدوق ثقه» توصیف شده است.[۹] او از مترجمان برجسته بود و بیش از پنجاه کتاب از فارسی به عربی ترجمه کرد.[۲] دارقطنی او را «اخباری لین» (نرم) توصیف کرده است.[۹]
وفات
ابوبکر محمد بن خلف بن مرزبان در سال ۳۰۹ هجری قمری (۹۲۱ میلادی) در بغداد درگذشت.[۱][۶]
آثار
ابن مرزبان آثار ارزشمندی در زمینه تاریخ، ادب و اخبار از خود به جای گذاشته است. مهمترین آنها:[۱][۶][۲][۱۰]
- تفضیل الکلاب علی کثیر ممن لبس الثیاب – مشهورترین اثر او که به چاپ رسیده است
- ذم الثقلاء – درباره افراد سنگین و ناخوشایند (چاپ شده)[۳]
- الحاوی فی علوم القرآن – در ۲۷ جزء
- الحماسة
- اخبار عبدالله بن جعفر بن ابی طالب
- اخبار عبیدالله بن قیس الرقّیات
- کتاب الشعر والشعراء
- ألقاب الشعراء
- الجلساء والندماء
- السودان وفضلهم علی البیضان
- النساء والغزل
- ذم الحجاب والعتب علی المحتجب
- کتاب الشراب
- المتیمین
- المعصومین
- المتباعدین
- الروض والزهر
- الهدایا
- الشتاء والصیف
- من غدر وخان
- وصف السیف
- وصف القلم
- وصف الفارس والفرس
شعر
ابن مرزبان شعر نیز میسرود. از جمله اشعار او که در منابع نقل شده است:[۶]
| أجمیل بالمرء یخلف وعدا | ویجازی المحب بالقرب بعدا | |
| ما مللناك إذ مللت ولم نن | فك نزداد مذ عرفناك ودا | |
| أدرك الحاسد الشمات وقد كا | ن قدیما لهجرنا یتصدى |
ترجمه:
«ای زیبا! آیا سزاوار است که انسان در وعده خود خلف وعده کند و دوستدار خود را در برابر دوریاش، با نزدیکی پاداش دهد؟ (یعنی آیا زیبایی و کمال انسان به این است که با دوستش چنین کند؟!)
ما از تو خسته و دلگیر نشدیم، در حالی که تو از ما دلگیری و روی گرداندی، و نه تنها خسته نشدیم، بلکه از وقتی که تو را شناختیم، عشق و دوستیمان نسبت به تو روزافزون گردید.
حسود، فرصت شماتت و سرزنش را درک کرد و به آن دست یافت؛ در حالی که از دیرباز خود را برای جدایی و دوری ما آماده میکرد و در کمین بود.»
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ابن ساعی، علی بن انجب، الدر الثمین في أسماء المصنفین، ص211-212
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ زرکلی، خیرالدین، الأعلام، ج6، ص115
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ابن مرزبان محولی، محمد بن خلف، ذم الثقلاء، ص10-35
- ↑ ابن مرزبان محولی، ذم الثقلاء، ص35
- ↑ ابن مرزبان محولی، ذم الثقلاء، ص13
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ ۶٫۴ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، ج3، ص44
- ↑ ابن مرزبان محولی، ذم الثقلاء، ص14-28
- ↑ ابن مرزبان محولی، ذم الثقلاء، ص30-31
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ذهبی، محمد بن احمد، میزان الإعتدال في نقد الرجال، ج6، ص136
- ↑ گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، ج2، ص331
منابع مقاله
- ابن ساعی، علی بن انجب، الدر الثمین في أسماء المصنفین، تونس: دار الغرب الإسلامي، ۱۴۳۰ق
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافي بالوفيات، ج3، بیروت: دار النشر فرانز شتاينر، ۱۳۸۱ق،
- ذهبی، محمد بن احمد، میزان الإعتدال في نقد الرجال، ج6، بیروت: دار الکتب العلمية، ۱۴۱۶ق،
- ابن مرزبان محولی، محمد بن خلف، ذم الثقلاء، آلمان: الجمل، ۱۹۹۹م
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، ج6، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م
- گروهی از پژوهشگران، فرهنگنامه مؤلفان اسلامی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، ۱۳۹۷ش، ج2