أبكار الأفكار في أصول‌الدين: تفاوت میان نسخه‌ها

    از ویکی‌نور
    جز (جایگزینی متن - '}} '''' به '}} '''')
    جز (جایگزینی متن - 'دائرة المعارف' به 'دائرةالمعارف')
     
    (۳۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
    خط ۱: خط ۱:
    {{جعبه اطلاعات کتاب
    {{جعبه اطلاعات کتاب
    | تصویر =NUR01047J1.jpg
    | تصویر =NUR01047J1.jpg
    | عنوان =أبکار الأفکار في أصول الدین
    | عنوان =أبكار الأفكار في أصول‌الدين
    | پدیدآوران =  
    | پدیدآوران =
    [[مهدی، احمد محمد]] (محقق)
    [[مهدی، احمد محمد]] (محقق)
     
    [[آمدی، علی بن محمد]] (نویسنده)
    [[آمدی، علی بن محمد]] (نويسنده)
    | زبان =عربی
    | زبان =عربی
    | کد کنگره =‏BP‎‏ ‎‏205‎‏/‎‏3‎‏ ‎‏/‎‏آ‎‏8‎‏الف‎‏3
    | کد کنگره =‏BP‎‏ ‎‏205‎‏/‎‏3‎‏ ‎‏/‎‏آ‎‏8‎‏الف‎‏3
    | موضوع =
    | موضوع =
    اهل سنت - اصول دین
    اهل سنت - اصول دین
    کلام اهل سنت - قرن 7ق.
    کلام اهل سنت - قرن 7ق.
    | ناشر =  
    | ناشر =
    دار الکتب و الوثائق القومية
    دار الکتب و الوثائق القومیة
    | مکان نشر =قاهره - مصر
    | مکان نشر =قاهره - مصر
    | سال نشر = 1423 ق یا 2002 م
    | سال نشر =1423 ق یا 2002 م
     
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE01047AUTOMATIONCODE
    | کد اتوماسیون =AUTOMATIONCODE1047AUTOMATIONCODE
    | چاپ =1
    | چاپ =1
    | تعداد جلد =5
    | تعداد جلد =5
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =10539
    | کتابخانۀ دیجیتال نور =01047
    | کتابخوان همراه نور =01047
    | کد پدیدآور =
    | کد پدیدآور =
    | پس از =
    | پس از =
    | پیش از =
    | پیش از =
    }}
    }}
    '''أبكار الأفكار في أصول‌الدين'''، تأليف [[آمدی، علی بن محمد|ابوالحسن على بن ابى على بن محمد بن سالم]]، معروف به [[آمدی، علی بن محمد|سيف‌الدين آمدى]](551-631 ق)، متكلم بزرگ اشعرى است. این اثر دائرةالمعارفى كلامى است، كه با قلمى شيوا، رسا و به دور از اغلاق در بيان مطالب و نقل و نقد اقوال و نظم فصول و ابواب به شكلى روشمند نگارش يافته است. «ابكار الافكار»، مهم‌ترين اثر كلامى آمدى و بلكه از مهم‌ترين آثار كلامى اشعريان و حتى جهان اسلام به شمار مى‌آيد و بر آثار كلامى اشعرى پس از خود تأثير قابل توجهى داشته است.اين کتاب، به یک اثر مرجع و بنيادين برای دورۀ پس از خود بدل گشت كه به دورۀ كلام متأخران شناخته مى‌شود.
    ==ساختار ==
    کتاب در پنج جلد، با مقدمه‌ای از محقق(احمد محمد مهدی) آغاز گردیده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=9&viewType=html ر.ک: مقدمه محقق، ج1، ص9]</ref>، که در آن به شرح زندگانی [[آمدی، علی بن محمد|سيف‌الدين آمدى]](551-631 ق)<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=15&viewType=html ر.ک: همان، ص15]</ref>، و جایگاه کتاب أبكار الأفكار في أصول‌الدين و روش تحقیق آن پرداخته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=42&viewType=html ر.ک: همان، ص42]</ref>، سپس مقدمه مؤلف کتاب ذکر گردیده<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=67&viewType=html ر.ک: همان، ص67]</ref> و در ادامه بخشهای مختلف کتاب در هشت قاعده تنظيم شده است. در پایان هر جلدی فهرست موضوعات آن جلد آورده شده است.


    '''أبكار الأفكار في أصول‌ الدين'''، تأليف [[آمدی، علی بن محمد|ابوالحسن على بن ابى على بن محمد بن سالم]]، معروف به [[آمدی، علی بن محمد|سيف‌الدين آمدى]](551-631 ق)، متكلم بزرگ اشعرى است. اين اثر دائرةالمعارفى كلامى است، كه با قلمى شيوا، رسا و به دور از اغلاق در بيان مطالب و نقل و نقد اقوال و نظم فصول و ابواب به شكلى روشمند نگارش يافته است. «ابكار الافكار»، مهم‌ترين اثر كلامى آمدى و بلكه از مهم‌ترين آثار كلامى اشعريان و حتى جهان اسلام به شمار مى‌آيد و بر آثار كلامى اشعرى پس از خود تأثير قابل توجهى داشته است.اين کتاب، به يك اثر مرجع و بنيادين براى دورۀ پس از خود بدل گشت كه به دورۀ كلام متأخران شناخته مى‌شود.
    ==گزارش محتوا==
     
    کتاب أبكار الأفكار في أصول‌الدين در هشت قاعده تنظیم گردیده است.
    ==ساختار و گزارش محتوا==
    قاعده اول: در علم و اقسام آن<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=71&viewType=html ر.ک: متن کتاب، ج1، ص71]</ref>.
     
    اقسام عقل نيز منحصر در چهارند:
     
    کتاب در پنج جلد و هشت قاعده تنظيم شده است:
     
    # در علم و اقسام آن. اقسام عقل نيز منحصر در چهارند:
     
    الف: در تعريف علم و حقيقت آن.
    الف: در تعريف علم و حقيقت آن.
    ب: در علم ضرورى و اختلاف علما در آن.
    ب: در علم ضرورى و اختلاف علما در آن.
    ج: در علم كسبى.
    ج: در علم كسبى.
    د: در احكام علم.
    د: در احكام علم.
    اين قسم اخير خود داراى نه فصل است كه به مباحث مختلفى؛ همچون مراتب علوم، اختلاف علوم و تماثل آنها و غيره پرداخته است.
    اين قسم اخير خود داراى نه فصل است كه به مباحث مختلفى؛ همچون مراتب علوم، اختلاف علوم و تماثل آنها و غيره پرداخته است.
     
    قاعده دوم: در نظر و استدلال و آنچه بدان مربوط است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=123&viewType=html ر.ک: همان، ص123]</ref>. این قاعده شامل هشت فصل است. در این فصول افزون بر پرداختن به مباحثى؛ همانند حقيقت نظر، شرايط و وجوب آن و... به پاره‌اى از اشكالات با عنوان شبه الحضوم يا اشكالات الحضوم نيز پرداخته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=137&viewType=html ر.ک: همان، ص137]</ref>.
    # در نظر و استدلال و آنچه بدان مربوط است. اين قاعده شامل هشت فصل است. در اين فصول افزون بر پرداختن به مباحثى؛ همانند حقيقت نظر، شرايط و وجوب آن و... به پاره‌اى از اشكالات با عنوان شبه الحضوم يا اشكالات الحضوم نيز پرداخته است.
    قاعده سوم: راه‌هاى رسيدن به مطلوبات نظرى<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=173&viewType=html ر.ک: همان، ص173]</ref>. از این قاعده به دست مى‌آيد كه آمدى منطق صورى را به عنوان راه و روش رسيدن به يقين برگزيده است.
    # راه‌هاى رسيدن به مطلوبات نظرى. از اين قاعده به دست مى‌آيد كه آمدى منطق صورى را به عنوان راه و روش رسيدن به يقين برگزيده است.
    قاعده چهارم: در انقسام معلوم به موجود و معدوم و لا موجود - لا معدوم<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=215&viewType=html ر.ک: همان، ص215]</ref> این قاعده مشتمل بر سه باب است كه در آنها مباحثى؛ چون اثبات واجب، حقيقت او، اشتراك لفظى يا معنوى وجود، صفات نفسانى؛ همچون قدرت، اراده، علم، كلام و...، آنچه كه استنادش به خداوند رواست.
    # در انقسام معلوم به موجود و معدوم و لا موجود - لا معدوم اين قاعده مشتمل بر سه باب است كه در آنها مباحثى؛ چون اثبات واجب، حقيقت او، اشتراك لفظى يا معنوى وجود، صفات نفسانى؛ همچون قدرت، اراده، علم، كلام و...، آنچه كه استنادش به خداوند رواست.
    مثل رؤيت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?pageNumber=484&viewType=html ر.ک: همان، ص484]</ref> و آنچه انتسابش به خداوند روا نيست؛ مانند جوهريت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=2&pageNumber=7&viewType=html ر.ک: همان، ج2، ص7]</ref> و جسمیّت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=2&pageNumber=12&viewType=html ر.ک: همان، ص12]</ref>، وحدت و توحيد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=2&pageNumber=87&viewType=html ر.ک: همان، ص87]</ref>، افعال خداوند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=2&pageNumber=113&viewType=html ر.ک: همان، ص113]</ref>، ممكن الوجود و مباحث فلسفى مربوط به آن، مباحث معدوم و احكام آن<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=3&pageNumber=377&viewType=html ر.ک: همان، ج3، ص377]</ref> و...
    #:مثل رؤيت و آنچه انتسابش به خداوند روا نيست؛ مانند جوهريت و جسميّت، وحدت و توحيد، افعال خداوند، ممكن الوجود و مباحث فلسفى مربوط به آن، مباحث معدوم و احكام آن و...
    قاعده پنجم: در نبوّات<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=4&pageNumber=5&viewType=html ر.ک: همان، ج4، ص5]</ref>، كه مشتمل بر شش فصل است و به مباحثى؛ همچون معناى نبوت و نبى<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=4&pageNumber=7&viewType=html ر.ک: همان، ص7]</ref>، معناى معجزه و شرايط آن<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=4&pageNumber=15&viewType=html ر.ک: همان، ص15]</ref>، جواز عقلى بعثت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=4&pageNumber=27&viewType=html ر.ک: همان، ص27]</ref>، اثبات رسالت حضرت محمد(ص)<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=4&pageNumber=67&viewType=html ر.ک: همان، ص67]</ref>، عصمت پيامبران<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=4&pageNumber=143&viewType=html ر.ک: همان، ص143]</ref> و...اختصاص يافته است.
    # در نبوّات، كه مشتمل بر شش فصل است و به مباحثى؛ همچون معناى نبوت و نبى، معناى معجزه و شرايط آن، جواز عقلى بعثت، اثبات رسالت حضرت محمد(ص)، عصمت پيامبران و...اختصاص يافته است.
    قاعده ششم: به معاد، سمعيات، ثواب و عقاب اختصاص يافته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=4&pageNumber=245&viewType=html ر.ک: همان، ص245]</ref>. در این قاعده مباحثى؛ مانند جواز عقلى اعادۀ معدوم، معاد جسمانى، معاد نفسانى و... مطرح شده است.
     
    قاعده هفتم، به مباحث اسماء و احكام ضمن شش فصل مى‌پردازد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=5&pageNumber=5&viewType=html ر.ک: همان، ج5، ص5]</ref>. مباحث مهم و مفصّل ايمان و كفر و توبه، از جمله این مباحث است. در این قاعده آمدى فرقۀ اشاعره، سلفيان، اهل حديث و اهل سنت و جماعت را فرقۀ ناجيه مى‌نامد و دربارۀ حكم ساير فرق، ضمن اختلافى دانستن مسأله گفته است كه [[اشعری، علی بن اسماعیل|ابوالحسن اشعرى]] و بسيارى از اصحاب و فقهایى؛ چون شافعى و [[ابن حیون، نعمان بن محمد|ابوحنيفه]] برآنند كه همۀ مخالفان حق كه اهل قبله‌اند مسلمانند؛ اما خود وى قائل به تفصيل شده است. از نظر وى اقوال يا بدعت‌هایى كه بازگشت آنها به اعتقاد به وجود خداى ديگرى غير از اللّه و يا حلول خدا در اشخاص باشد، كفر و قائل آنها كافر است. وى این امر را اجماعى دانسته است.
    قاعده ششم به معاد، سمعيات، ثواب و عقاب اختصاص يافته است. در اين قاعده مباحثى؛ مانند جواز عقلى اعادۀ معدوم، معاد جسمانى، معاد نفسانى و... مطرح شده است.
    همچنين كسانى كه قولشان به انكار رسالت حضرت محمد(ص) يا مذمت او يا به حلال كردن محرّمات و يا اسقاط واجبات شرعى و يا انكار آنچه پيامبر(ص) آورده بى‌نجامد، نيز مشمول این حكمند از نظر آمدى فرقه‌هایى كه اقوال و عقايدشان چنين لوازمى نداشته باشد، معنى ندارد كه مسلمان به شمار نيايند، هرچند اهل بدعت هستند. وى در برابر تكفير معتزله، شيعه، روافض، خوارج و مشبّه ايستادگى كرد، و چنين حكمى را در مورد آنان روا ندانسته است.
     
    قاعده هشتم، به مباحث امامت و امر به معروف و نهى از منكر اختصاص يافته<ref>[https://noorlib.ir/book/view/1047?volumeNumber=5&pageNumber=117&viewType=html ر.ک: همان، ص117]</ref> و از موضوعاتى؛ چون وجوب امامت يا عدم آن، شرايط امام و...و نيز از وجوب امر به معروف و نهى از منكر و... سخن گفته شده است.
    قاعده هفتم، به مباحث اسماء و احكام ضمن شش فصل مى‌پردازد. مباحث مهم و مفصّل ايمان و كفر و توبه، از جمله اين مباحث است. در اين قاعده آمدى فرقۀ اشاعره، سلفيان، اهل حديث و اهل سنت و جماعت را فرقۀ ناجيه مى‌نامد و دربارۀ حكم ساير فرق، ضمن اختلافى دانستن مسأله گفته است كه [[اشعری، علی بن اسماعیل|ابوالحسن اشعرى]] و بسيارى از اصحاب و فقهايى؛ چون شافعى و [[ابن حیون، نعمان بن محمد|ابوحنيفه]] برآنند كه همۀ مخالفان حق كه اهل قبله‌اند مسلمانند؛ اما خود وى قائل به تفصيل شده است. از نظر وى اقوال يا بدعت‌هايى كه بازگشت آنها به اعتقاد به وجود خداى ديگرى غير از اللّه و يا حلول خدا در اشخاص باشد، كفر و قائل آنها كافر است. وى اين امر را اجماعى دانسته است.
    شيوۀ تحقيق آرا و تقرير مطالب و اخذ موضع آمدى در این کتاب جالب و خاص اوست.
     
    وى بيش از اسلاف اشعرى و مشرب خود، جانب عقل را پاس مى‌دارد و این روى‌آورد در کتاب «غاية المرام» وى بارزتر است. در ابكار الافكار نيز اولا: توجه مدامى به آراى معتزليان دارد.
    همچنين كسانى كه قولشان به انكار رسالت حضرت محمد(ص) يا مذمت او يا به حلال كردن محرّمات و يا اسقاط واجبات شرعى و يا انكار آنچه پيامبر(ص) آورده بى‌نجامد، نيز مشمول اين حكمند از نظر آمدى فرقه‌هايى كه اقوال و عقايدشان چنين لوازمى نداشته باشد، معنى ندارد كه مسلمان به شمار نيايند، هرچند اهل بدعت هستند. وى در برابر تكفير معتزله، شيعه، روافض، خوارج و مشبّه ايستادگى كرد، و چنين حكمى را در مورد آنان روا ندانسته است.
     
    قاعده هشتم، به مباحث امامت و امر به معروف و نهى از منكر اختصاص يافته و از موضوعاتى؛ چون وجوب امامت يا عدم آن، شرايط امام و...و نيز از وجوب امر به معروف و نهى از منكر و... سخن گفته شده است.
     
    شيوۀ تحقيق آرا و تقرير مطالب و اخذ موضع آمدى در اين کتاب جالب و خاص اوست.
     
    وى بيش از اسلاف اشعرى و مشرب خود، جانب عقل را پاس مى‌دارد و اين روى‌آورد در کتاب «غاية المرام» وى بارزتر است. در ابكار الافكار نيز اولا: توجه مدامى به آراى معتزليان دارد.
     
    ثانيا: در بسيارى از مباحث جانب معتزليان را گرفته، ديدگاه اصحاب اشعرى خود را وا مى‌نهد.
    ثانيا: در بسيارى از مباحث جانب معتزليان را گرفته، ديدگاه اصحاب اشعرى خود را وا مى‌نهد.
     
    ثالثا: مواجهۀ وى با معتزليان همانند صوفيان روادارانه است، حال آنكه با باطنيّه و حشویه برخوردى خصومت‌آمیز دارد. توجه فوق‌العاده آمدى به منطق از یک سو و مخالفت تندش با باطنيه و در مقابل تمايلش به صوفيه از سوى ديگر، يادآور سلف بزرگ او [[غزالی، محمد بن محمد|امام محمد غزالى]] (م504ق) است. با این همه به نظر مى‌رسد، توجه به عقل و استدلال عقلانى از سوى آمدى و بسيارى از متكلمان جهان اسلام، و بلكه فيلسوفان به طرز كم‌رنگ‌ترى، كاملا مشروط است؛ يعنى به عقل مادامى كه با داده‌هاى نقل سازگار آيد، بها داده مى‌شود.
    ثالثا: مواجهۀ وى با معتزليان همانند صوفيان روادارانه است، حال آنكه با باطنيّه و حشويه برخوردى خصومت‌آميز دارد. توجه فوق‌العاده آمدى به منطق از يك سو و مخالفت تندش با باطنيه و در مقابل تمايلش به صوفيه از سوى ديگر، يادآور سلف بزرگ او [[غزالی، محمد بن محمد|امام محمد غزالى]] (م504ق) است. با اين همه به نظر مى‌رسد، توجه به عقل و استدلال عقلانى از سوى آمدى و بسيارى از متكلمان جهان اسلام، و بلكه فيلسوفان به طرز كم‌رنگ‌ترى، كاملا مشروط است؛ يعنى به عقل مادامى كه با داده‌هاى نقل سازگار آيد، بها داده مى‌شود.
    به هر حال ترديدى وجود ندارد كه آمدى رویكرد عقلى بارزترى نسبت به اسلاف اشعرى خود در پيش گرفت و از این جهت بر اخلاف خود تأثير شايانى برجاى نهاد.
     
    آمدى در أبكار الأفكار مى‌كوشد، تا ديدگاه‌هاى نحله‌هاى كلامى مختلف اسلامى و گاهى آراى اديان آسمانى ديگر را نقل كند كه از آنها با عبارت ملّيّون ياد مى‌كند. در جايى كه اجماع میان همۀ ملل و نحل را گزارش مى‌كند، تعبير قد اجمع العقلاء را به كار مى‌گیرد. گاهى برای نشان دادن رأى فرق اسلامى در برابر ملل غير اسلامى مى‌گوید، رأى اسلامیان چنين است. تقريبا در اكثر قريب به اتفاق موارد، ديدگاه معتزله یک سوى مهم بحث است. گاهى تمام متكلمان در برابر فلاسفه قرار داده مى‌شوند. در بسيارى موارد برای اشاره به رأى مورد پسند خود، كه موافق اسلاف اشعرى وى است، تعبير مذهب أهل حق را به خدمت مى‌گیرد. همیشه ديدگاه‌ها را به صورت منظم و دسته‌بندى شده و در چندين مسلك و تقريبا به ترتيب تاريخى گزارش مى‌كند. از ديگر ویژگى‌هاى روش آمدى در این کتاب آن است كه پس از نقل آراء و اقوال وارد نقض و ابرام شده، از جهات متعددى؛ همچون جهت لغوى، معنايى، نص و عقل، اجماع و عقل به نقد و بررسى آنها مى‌پردازد. پس از تحرير محل نزاع و نقد و بررسى اقوال يا همه را ردّ مى‌كند و رأى تازه‌اى مى‌آورد يا در آن توقف كرده و فروتنانه اعتراف مى‌كند كه این همۀ آن چيزى است كه بدان دست يافته است<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/110285/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%A7%D8%A8%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%A6 ر.ک: جاودان محمّد، هفت آسمان، ش18، ص236]</ref>.  
    به هر حال ترديدى وجود ندارد كه آمدى رويكرد عقلى بارزترى نسبت به اسلاف اشعرى خود در پيش گرفت و از اين جهت بر اخلاف خود تأثير شايانى برجاى نهاد.
     
    آمدى در أبكار الأفكار مى‌كوشد، تا ديدگاه‌هاى نحله‌هاى كلامى مختلف اسلامى و گاهى آراى اديان آسمانى ديگر را نقل كند كه از آنها با عبارت ملّيّون ياد مى‌كند. در جايى كه اجماع ميان همۀ ملل و نحل را گزارش مى‌كند، تعبير قد اجمع العقلاء را به كار مى‌گيرد. گاهى براى نشان دادن رأى فرق اسلامى در برابر ملل غير اسلامى مى‌گويد، رأى اسلامیان چنين است. تقريبا در اكثر قريب به اتفاق موارد، ديدگاه معتزله يك سوى مهم بحث است. گاهى تمام متكلمان در برابر فلاسفه قرار داده مى‌شوند. در بسيارى موارد براى اشاره به رأى مورد پسند خود، كه موافق اسلاف اشعرى وى است، تعبير مذهب أهل حق را به خدمت مى‌گيرد. هميشه ديدگاه‌ها را به صورت منظم و دسته‌بندى شده و در چندين مسلك و تقريبا به ترتيب تاريخى گزارش مى‌كند. از ديگر ويژگى‌هاى روش آمدى در اين کتاب آن است كه پس از نقل آراء و اقوال وارد نقض و ابرام شده، از جهات متعددى؛ همچون جهت لغوى، معنايى، نص و عقل، اجماع و عقل به نقد و بررسى آنها مى‌پردازد. پس از تحرير محل نزاع و نقد و بررسى اقوال يا همه را ردّ مى‌كند و رأى تازه‌اى مى‌آورد يا در آن توقف كرده و فروتنانه اعتراف مى‌كند كه اين همۀ آن چيزى است كه بدان دست يافته است.
     
    ==نسخه شناسى==
    ==نسخه شناسى==
     
    «ابكار الافكار» داراى نسخ خطى متعددى است كه در این جا تنها به معرفى چهار نسخه پرداخته مى‌شود:
     
    «ابكار الافكار» داراى نسخ خطى متعددى است كه در اين جا تنها به معرفى چهار نسخه پرداخته مى‌شود:
     
    #نسخه کتابخانه أياصوفيا، استانبول در دو بخش: بخش اول:به شمارۀ 2165، تاريخ کتابت 797ق. بخش دوم به شماره 2166، تاريخ کتابت 612ق.
    #نسخه کتابخانه أياصوفيا، استانبول در دو بخش: بخش اول:به شمارۀ 2165، تاريخ کتابت 797ق. بخش دوم به شماره 2166، تاريخ کتابت 612ق.
    #نسخۀ دار الكتب المصرية، به شماره 1603 علم الكلام، تاريخ کتابت 1254ق.
    #نسخۀ دار الكتب المصرية، به شماره 1603 علم الكلام، تاريخ کتابت 1254ق.
    #نسخه ديگر دار الكتب المصرية به شماره 1954 علم الكلام، تاريخ کتابت 1352ق.
    #نسخه ديگر دار الكتب المصرية به شماره 1954 علم الكلام، تاريخ کتابت 1352ق.
    #نسخه کتابخانه طلعت در دار الكتب المصرية به شماره 534 توحيد، تاريخ کتابت 612ق.
    #نسخه کتابخانه طلعت در دار الكتب المصرية به شماره 534 توحيد، تاريخ کتابت 612ق.
     
    نسخه حاضر در برنامه با تحقيق آقاى دكتر احمد محمد المهدى در پنج جلد(جلد اول 552 صفحه، جلد دوم 532 صفحه، جلد سوم 471 صفحه، جلد چهارم 398 صفحه و جلد پنجم 318 صفحه) در قطع رحلى با جلد گالينگور در سال 1423ق2002/م توسط مؤسسۀ «دارالكتب و الوثائق القومیه بالقاهرة» مصر منتشر شده است.
    نسخه حاضر در برنامه با تحقيق آقاى دكتر احمد محمد المهدى در پنج جلد(جلد اول 552 صفحه، جلد دوم 532 صفحه، جلد سوم 471 صفحه، جلد چهارم 398 صفحه و جلد پنجم 318 صفحه) در قطع رحلى با جلد گالينگور در سال 1423ق2002/م توسط موسسۀ «دارالكتب و الوثائق القوميه بالقاهرة» مصر منتشر شده است.
     
    نوبت چاپ نامعلوم است.
    نوبت چاپ نامعلوم است.
    ==پانويس ==
    <references />


    ==منابع مقاله==
    ==منابع مقاله==
    #مقدمه محقق دكتر احمد محمد المهدى.
    #مقدمه محقق دكتر احمد محمد المهدى.
    #جاودان محمّد، هفت آسمان، ش18، معرفى أبكار الافكار آمدى.
    #[[:noormags:110285|جاودان، محمد؛ کتاب‌شناسی: معرفی ابکار الافکار آمدی دائرةالمعارف بزرگ کلامی، پایگاه مجلات تخصصی نور، هفت آسمان تابستان 1382، سال پنجم - شماره 18 (‎14 صفحه - از 231 تا 244)]].
     
    ==وابسته‌ها==
    {{وابسته‌ها}}
    [[المحصل]]
    [[تلخیص المحصل]]
    [[شرح العقيدة الإصفهانية]]
    [[شرح المقاصد]]
    [[الأربعين في أصول‌الدين (رازی)]]
    [[الرسالة الكمالية في الحقائق الإلهية]]
    [[شرح كتاب الفقه الأكبر]]
    [[الإشارة في أصول الكلام للإمام فخرالدين محمد بن عمر بن الحسين الرازي]]
    [[شرح النسفیة فی العقیدة الإسلامیة (شرح عقاید اهل سنت و جماعت)]]
    [[شرح العقائد النسفية (شرح)]]
    [[الأربعين في أصول‌الدين (رازی)]]
    [[المطالب العالية من العلم الإلهي]]
    [[المواقف]]
    [[شرح العقائد النسفية]]
    [[شرح جوهرة التوحيد]]
    [[أساس التقديس]]
    [[طوالع الأنوار من مطالع الأنظار]]
    [[شرح جوهرة التوحيد المسماة إتحاف المريد بجوهرة التوحيد]]
    [[غاية المرام في علم الكلام]]
    [[المواقف في علم الكلام]]
    [[القول السديد في شرح جوهرة التوحيد]]
    [[شرح العلامة الخيالي علی النونية]]
    [[مقدمات المراشد إلی علم العقائد في دفع شبهات المطلين و الملحدين]]
    [[المسائل الخمسون في أصول‌الدين]]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:کتاب‌شناسی]]
    [[رده:اسلام، عرفان، غیره]]
    [[رده:اسلام، عرفان، غیره]]
    [[رده:کلام و عقاید]]
    [[رده:کلام و عقاید]]
    [[رده:آثار کلی (مناظرات کلامی، مذاهب کلامی)]]
    [[رده:آثار کلی (مناظرات کلامی، مذاهب کلامی)]]
    [[رده:قدیم تیرماه]]
    [[رده:بهمن (1400)]]

    نسخهٔ کنونی تا ‏۸ آوریل ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۴۳

    أبكار الأفكار في أصول‌الدين
    أبكار الأفكار في أصول‌الدين
    پدیدآورانمهدی، احمد محمد (محقق) آمدی، علی بن محمد (نویسنده)
    ناشردار الکتب و الوثائق القومیة
    مکان نشرقاهره - مصر
    سال نشر1423 ق یا 2002 م
    چاپ1
    موضوعاهل سنت - اصول دین کلام اهل سنت - قرن 7ق.
    زبانعربی
    تعداد جلد5
    کد کنگره
    ‏BP‎‏ ‎‏205‎‏/‎‏3‎‏ ‎‏/‎‏آ‎‏8‎‏الف‎‏3
    نورلایبمطالعه و دانلود pdf

    أبكار الأفكار في أصول‌الدين، تأليف ابوالحسن على بن ابى على بن محمد بن سالم، معروف به سيف‌الدين آمدى(551-631 ق)، متكلم بزرگ اشعرى است. این اثر دائرةالمعارفى كلامى است، كه با قلمى شيوا، رسا و به دور از اغلاق در بيان مطالب و نقل و نقد اقوال و نظم فصول و ابواب به شكلى روشمند نگارش يافته است. «ابكار الافكار»، مهم‌ترين اثر كلامى آمدى و بلكه از مهم‌ترين آثار كلامى اشعريان و حتى جهان اسلام به شمار مى‌آيد و بر آثار كلامى اشعرى پس از خود تأثير قابل توجهى داشته است.اين کتاب، به یک اثر مرجع و بنيادين برای دورۀ پس از خود بدل گشت كه به دورۀ كلام متأخران شناخته مى‌شود.

    ساختار

    کتاب در پنج جلد، با مقدمه‌ای از محقق(احمد محمد مهدی) آغاز گردیده[۱]، که در آن به شرح زندگانی سيف‌الدين آمدى(551-631 ق)[۲]، و جایگاه کتاب أبكار الأفكار في أصول‌الدين و روش تحقیق آن پرداخته است[۳]، سپس مقدمه مؤلف کتاب ذکر گردیده[۴] و در ادامه بخشهای مختلف کتاب در هشت قاعده تنظيم شده است. در پایان هر جلدی فهرست موضوعات آن جلد آورده شده است.

    گزارش محتوا

    کتاب أبكار الأفكار في أصول‌الدين در هشت قاعده تنظیم گردیده است. قاعده اول: در علم و اقسام آن[۵]. اقسام عقل نيز منحصر در چهارند: الف: در تعريف علم و حقيقت آن. ب: در علم ضرورى و اختلاف علما در آن. ج: در علم كسبى. د: در احكام علم. اين قسم اخير خود داراى نه فصل است كه به مباحث مختلفى؛ همچون مراتب علوم، اختلاف علوم و تماثل آنها و غيره پرداخته است. قاعده دوم: در نظر و استدلال و آنچه بدان مربوط است[۶]. این قاعده شامل هشت فصل است. در این فصول افزون بر پرداختن به مباحثى؛ همانند حقيقت نظر، شرايط و وجوب آن و... به پاره‌اى از اشكالات با عنوان شبه الحضوم يا اشكالات الحضوم نيز پرداخته است[۷]. قاعده سوم: راه‌هاى رسيدن به مطلوبات نظرى[۸]. از این قاعده به دست مى‌آيد كه آمدى منطق صورى را به عنوان راه و روش رسيدن به يقين برگزيده است. قاعده چهارم: در انقسام معلوم به موجود و معدوم و لا موجود - لا معدوم[۹] این قاعده مشتمل بر سه باب است كه در آنها مباحثى؛ چون اثبات واجب، حقيقت او، اشتراك لفظى يا معنوى وجود، صفات نفسانى؛ همچون قدرت، اراده، علم، كلام و...، آنچه كه استنادش به خداوند رواست. مثل رؤيت[۱۰] و آنچه انتسابش به خداوند روا نيست؛ مانند جوهريت[۱۱] و جسمیّت[۱۲]، وحدت و توحيد[۱۳]، افعال خداوند[۱۴]، ممكن الوجود و مباحث فلسفى مربوط به آن، مباحث معدوم و احكام آن[۱۵] و... قاعده پنجم: در نبوّات[۱۶]، كه مشتمل بر شش فصل است و به مباحثى؛ همچون معناى نبوت و نبى[۱۷]، معناى معجزه و شرايط آن[۱۸]، جواز عقلى بعثت[۱۹]، اثبات رسالت حضرت محمد(ص)[۲۰]، عصمت پيامبران[۲۱] و...اختصاص يافته است. قاعده ششم: به معاد، سمعيات، ثواب و عقاب اختصاص يافته است[۲۲]. در این قاعده مباحثى؛ مانند جواز عقلى اعادۀ معدوم، معاد جسمانى، معاد نفسانى و... مطرح شده است. قاعده هفتم، به مباحث اسماء و احكام ضمن شش فصل مى‌پردازد[۲۳]. مباحث مهم و مفصّل ايمان و كفر و توبه، از جمله این مباحث است. در این قاعده آمدى فرقۀ اشاعره، سلفيان، اهل حديث و اهل سنت و جماعت را فرقۀ ناجيه مى‌نامد و دربارۀ حكم ساير فرق، ضمن اختلافى دانستن مسأله گفته است كه ابوالحسن اشعرى و بسيارى از اصحاب و فقهایى؛ چون شافعى و ابوحنيفه برآنند كه همۀ مخالفان حق كه اهل قبله‌اند مسلمانند؛ اما خود وى قائل به تفصيل شده است. از نظر وى اقوال يا بدعت‌هایى كه بازگشت آنها به اعتقاد به وجود خداى ديگرى غير از اللّه و يا حلول خدا در اشخاص باشد، كفر و قائل آنها كافر است. وى این امر را اجماعى دانسته است. همچنين كسانى كه قولشان به انكار رسالت حضرت محمد(ص) يا مذمت او يا به حلال كردن محرّمات و يا اسقاط واجبات شرعى و يا انكار آنچه پيامبر(ص) آورده بى‌نجامد، نيز مشمول این حكمند از نظر آمدى فرقه‌هایى كه اقوال و عقايدشان چنين لوازمى نداشته باشد، معنى ندارد كه مسلمان به شمار نيايند، هرچند اهل بدعت هستند. وى در برابر تكفير معتزله، شيعه، روافض، خوارج و مشبّه ايستادگى كرد، و چنين حكمى را در مورد آنان روا ندانسته است. قاعده هشتم، به مباحث امامت و امر به معروف و نهى از منكر اختصاص يافته[۲۴] و از موضوعاتى؛ چون وجوب امامت يا عدم آن، شرايط امام و...و نيز از وجوب امر به معروف و نهى از منكر و... سخن گفته شده است. شيوۀ تحقيق آرا و تقرير مطالب و اخذ موضع آمدى در این کتاب جالب و خاص اوست. وى بيش از اسلاف اشعرى و مشرب خود، جانب عقل را پاس مى‌دارد و این روى‌آورد در کتاب «غاية المرام» وى بارزتر است. در ابكار الافكار نيز اولا: توجه مدامى به آراى معتزليان دارد. ثانيا: در بسيارى از مباحث جانب معتزليان را گرفته، ديدگاه اصحاب اشعرى خود را وا مى‌نهد. ثالثا: مواجهۀ وى با معتزليان همانند صوفيان روادارانه است، حال آنكه با باطنيّه و حشویه برخوردى خصومت‌آمیز دارد. توجه فوق‌العاده آمدى به منطق از یک سو و مخالفت تندش با باطنيه و در مقابل تمايلش به صوفيه از سوى ديگر، يادآور سلف بزرگ او امام محمد غزالى (م504ق) است. با این همه به نظر مى‌رسد، توجه به عقل و استدلال عقلانى از سوى آمدى و بسيارى از متكلمان جهان اسلام، و بلكه فيلسوفان به طرز كم‌رنگ‌ترى، كاملا مشروط است؛ يعنى به عقل مادامى كه با داده‌هاى نقل سازگار آيد، بها داده مى‌شود. به هر حال ترديدى وجود ندارد كه آمدى رویكرد عقلى بارزترى نسبت به اسلاف اشعرى خود در پيش گرفت و از این جهت بر اخلاف خود تأثير شايانى برجاى نهاد. آمدى در أبكار الأفكار مى‌كوشد، تا ديدگاه‌هاى نحله‌هاى كلامى مختلف اسلامى و گاهى آراى اديان آسمانى ديگر را نقل كند كه از آنها با عبارت ملّيّون ياد مى‌كند. در جايى كه اجماع میان همۀ ملل و نحل را گزارش مى‌كند، تعبير قد اجمع العقلاء را به كار مى‌گیرد. گاهى برای نشان دادن رأى فرق اسلامى در برابر ملل غير اسلامى مى‌گوید، رأى اسلامیان چنين است. تقريبا در اكثر قريب به اتفاق موارد، ديدگاه معتزله یک سوى مهم بحث است. گاهى تمام متكلمان در برابر فلاسفه قرار داده مى‌شوند. در بسيارى موارد برای اشاره به رأى مورد پسند خود، كه موافق اسلاف اشعرى وى است، تعبير مذهب أهل حق را به خدمت مى‌گیرد. همیشه ديدگاه‌ها را به صورت منظم و دسته‌بندى شده و در چندين مسلك و تقريبا به ترتيب تاريخى گزارش مى‌كند. از ديگر ویژگى‌هاى روش آمدى در این کتاب آن است كه پس از نقل آراء و اقوال وارد نقض و ابرام شده، از جهات متعددى؛ همچون جهت لغوى، معنايى، نص و عقل، اجماع و عقل به نقد و بررسى آنها مى‌پردازد. پس از تحرير محل نزاع و نقد و بررسى اقوال يا همه را ردّ مى‌كند و رأى تازه‌اى مى‌آورد يا در آن توقف كرده و فروتنانه اعتراف مى‌كند كه این همۀ آن چيزى است كه بدان دست يافته است[۲۵].

    نسخه شناسى

    «ابكار الافكار» داراى نسخ خطى متعددى است كه در این جا تنها به معرفى چهار نسخه پرداخته مى‌شود:

    1. نسخه کتابخانه أياصوفيا، استانبول در دو بخش: بخش اول:به شمارۀ 2165، تاريخ کتابت 797ق. بخش دوم به شماره 2166، تاريخ کتابت 612ق.
    2. نسخۀ دار الكتب المصرية، به شماره 1603 علم الكلام، تاريخ کتابت 1254ق.
    3. نسخه ديگر دار الكتب المصرية به شماره 1954 علم الكلام، تاريخ کتابت 1352ق.
    4. نسخه کتابخانه طلعت در دار الكتب المصرية به شماره 534 توحيد، تاريخ کتابت 612ق.

    نسخه حاضر در برنامه با تحقيق آقاى دكتر احمد محمد المهدى در پنج جلد(جلد اول 552 صفحه، جلد دوم 532 صفحه، جلد سوم 471 صفحه، جلد چهارم 398 صفحه و جلد پنجم 318 صفحه) در قطع رحلى با جلد گالينگور در سال 1423ق2002/م توسط مؤسسۀ «دارالكتب و الوثائق القومیه بالقاهرة» مصر منتشر شده است. نوبت چاپ نامعلوم است.

    پانويس

    منابع مقاله

    1. مقدمه محقق دكتر احمد محمد المهدى.
    2. جاودان، محمد؛ کتاب‌شناسی: معرفی ابکار الافکار آمدی دائرةالمعارف بزرگ کلامی، پایگاه مجلات تخصصی نور، هفت آسمان تابستان 1382، سال پنجم - شماره 18 (‎14 صفحه - از 231 تا 244).

    وابسته‌ها