زبیدی، محمد بن‌ حسن

ابوبکر محمد بن حسن زبیدی (۳۱۶-۳۷۹ قمری)، ادیب، لغت‌شناس، نحوی و شاعر برجسته اندلسی در سده چهارم هجری بود. او را «امام نحو و لغت در اندلس» و «رائد تيسير العربية» (پیشگام آسان‌سازی زبان عربی) خوانده‌اند. زبیدی به دستور خلیفه مستنصر بالله، کتاب «طبقات النحویین و اللغویین» را تألیف کرد و نیز کتاب «الواضح» را در تیسیر قواعد نحو برای مبتدیان نگاشت. او استاد و مؤدب هشام مؤید بالله (ولیعهد و خلیفه اموی اندلس) بود و پس از آن به قضاوت و سپس صاحب‌الشرطه اشبیلیه منصوب شد. ابن حزم جایگاه او را در مغرب همانند جایگاه ابن درید در شرق دانسته است.

ابوبکر محمد بن حسن زبیدی
نام کامل	محمد بن حسن بن عبدالله بن مذحج بن محمد بن عبدالله بن بشر
نام‌های دیگر	ابوبکر زبیدی، زبیدی اشبیلی
لقب	رائد تيسير العربية (پیشگام آسان‌سازی زبان عربی)، أبو بكر
نسب	از قبیله زبید (منسوب به زبید بن صعب بن سعد العشیره)
نام پدر	حسن بن عبدالله
ولادت	حدود ۳۱۶ قمری (۹۲۸ میلادی)
محل تولد	اشبیلیه (سویا، اسپانیا)، اندلس (اموی)
محل زندگی	اشبیلیه، قرطبه
رحلت	۳۷۹ قمری (۹۸۹ میلادی)
مدفن	اشبیلیه
طول عمر	۶۳ سال
فرزندان	ابوالولید محمد، ابوالقاسم احمد
دین	اسلام
پیشه	ادیب، لغت‌شناس، نحوی، شاعر، قاضی
منصب	قاضی اشبیلیه، صاحب‌الشرطه (رئیس نیروی انتظامی) اشبیلیه، مؤدب (معلم) ولیعهد هشام مؤید بالله
اطلاعات علمی
درجه علمی	امام نحو و لغت در اندلس
علایق پژوهشی	نحو، لغت، عروض، شعر، تاریخ ادبا
اساتید	ابوعلی قالی بغدادی قاسم بن اصبغ بیانی سعید بن فحلون احمد بن سعید صدفی ابوعبدالله رباحی
شاگردان	ابوالولید محمد بن زبیدی (پسر) ابن افلیلی ابوعمر طلمنکی عبادة بن ماءالسماء
برخی آثار	طبقات النحویین و اللغویین الواضح فی علم العربیة لحن العامة مختصر العین الاستدراک علی سيبويه فی کتاب الأبنية هتك ستور الملحدین

ولادت و نسب

ابوبکر محمد بن حسن بن عبدالله بن مذحج بن محمد بن عبدالله بن بشر زبیدی، در حدود سال ۳۱۶ قمری (۹۲۸ میلادی) در شهر اشبیلیه (سویا) در اندلس به دنیا آمد. نسب او به «زبید بن صعب بن سعد العشیره» (از قبایل یمنی) می‌رسد. جد چهارم او «بشر الداخل» با سپاه امویان از حمص (شام) به اندلس آمد. از این رو برخی منابع او را شامی حمصی نیز دانسته‌اند.

پدرش حسن بن عبدالله (متوفی ۳۱۸ ق) از عالمان مذهب مالکی و مفتی و امام جماعت در اندلس بود. ابوبکر به دلیل خردسالی (حدود چهار سالگی) هنگام فوت پدر، از دانش او بهره‌ای نبرد، اما بعدها در کتاب‌های خود به نوشته‌های پدر با عبارت «وجدت بخط ابی» استناد کرده است.

تحصیلات

زبیدی ابتدا به فراگیری فقه روی آورد و آن را نزد محمد بن احمد اموی (معروف به لؤلؤی) و ابن قوطیه (متوفی ۳۶۷ ق) آموخت و در شمار حافظان و راویان حدیث درآمد. سپس به ادب روی آورد و علوم زبان عربی را نزد استادانی چون قاسم بن اصبغ بیانی (متوفی ۳۴۰ ق)، سعید بن فحلون، احمد بن سعید صدفی (متوفی ۳۵۰ ق) و ابوعبدالله رباحی (متوفی ۳۵۸ ق) فراگرفت.

تأثیرگذارترین استاد او، ابوعلی قالی بغدادی (متوفی ۳۵۶ ق) بود که در سال ۳۳۰ ق به قرطبه آمد. زبیدی که در آن زمان ۱۴ سال داشت، به خدمت او درآمد و سال‌ها از او دانش آموخت. او را سبب انتقال بسیاری از کتاب‌ها و روایات ابوعلی قالی از شرق به اندلس دانسته‌اند.

فعالیت‌ها

جایگاه علمی

زبیدی در نحو، لغت و علوم گوناگون چون اعراب، معانی، نوادر، سیر و اخبار سرآمد روزگار خود شد. معاصرانش همچون ابن حیان قرطبی، ابن زرب، ابن فرضی، ثعالبی و قاضی ابوعمر بن حذاء دانش او را ستوده‌اند. مقری جایگاه او را در غرب چون جایگاه ابن درید در شرق دانسته است. ثعالبی درباره او گفت: «کان أحفظ أهل زمانه للإعراب و الفقه و اللغة و المعانی و النوادر.»

خدمت به خلفای اموی

خلیفه مستنصر بالله (حک ۳۵۰-۳۶۶ ق) از دانش بسیار زبیدی آگاه شد و او را به قرطبه فراخواند و به عنوان مؤدب (معلم) پسرش هشام (ولیعهد) برگزید. زبیدی در دربار خلیفه به مال و منزلت بسیار رسید و از نزدیکان و ملازمان خلیفه شد. قصیده‌ای که در فراق کنیزکی به نام سلمی سروده و در آن از خلیفه درخواست اجازه سفر به اشبیلیه کرده است، گویای نزدیکی او به خلیفه است.

پس از مرگ مستنصر، زبیدی همچنان در دربار خلیفه هشام مؤید بالله (حک ۳۶۶-۳۹۹ ق) ماند. ابتدا به مقام قضای اشبیلیه منصوب شد و سپس به «صاحب‌الشرطه» (رئیس نیروی انتظامی) اشبیلیه رسید.

تألیفات به دستور خلفا

بسیاری از آثار زبیدی به دستور خلفای وقت نوشته شده است. کتاب «طبقات النحویین و اللغویین» را به فرمان خلیفه مستنصر تألیف کرد و کوشید آن را بر اساس نظر او نظم دهد. کتاب «لحن العامة» نیز به درخواست خلیفه حکم نگاشته شد.

مکاتبات ادبی با وزیر مصحفی

زبیدی با وزیر خلیفه، ابوالحسن جعفر مصحفی (متوفی ۳۷۲ ق) که خود ادیب و شاعری توانا بود، مکاتبات شعری داشت. آورده‌اند که در نامه‌ای که مصحفی برای زبیدی نوشته بود، به سهو اشتباهی املایی رخ داد و زبیدی با زیرکی ادیبانه خود این اشتباه را از طریق شعر به او یادآور شد.

شاعری

زبیدی شاعری توانا بود که شعر بسیار می‌سرود و منابع از او با عنوان «کثیرالشعر» یاد کرده‌اند. بیشترین اشعار باقی‌مانده از او، مکاتبات شعری با معاصرانش است. از جمله آنها می‌توان به مکاتبه با ابومسلم بن فهد، ابن وافد و رباحی اشاره کرد. یاقوت حموی در معجم الادباء، اشعار او را به نقل از حمیدی نقل کرده است.

شاگردان

از کسانی که نزد زبیدی دانش آموخته و از او روایت کرده‌اند، می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:

• ابوالولید محمد بن زبیدی (پسرش)
• ابن افلیلی (ابوالقاسم ابراهیم بن محمد بن زکریا زهری)
• ابوعمر طلمنکی
• عبادة بن ماءالسماء
• ابوعمر ابن حذاء

وفات

ابوبکر زبیدی در روز پنج‌شنبه، غره جمادی‌الآخره سال ۳۷۹ قمری (۹ سپتامبر ۹۸۹ میلادی) در اشبیلیه درگذشت. عامری حرضی در کتاب «غربال الزمان» نیز وفات او را در این سال ثبت کرده است. نماز بر پیکر او توسط پسر بزرگش احمد اقامه شد. برخی منابع به اشتباه سال وفات او را ۳۲۰ یا ۳۳۰ ق ذکر کرده‌اند که با سال وفات پدرش خلط شده است. محمدعلی مدرس در کتاب «ریحانة الأدب» نیز وفات او را در سال ۳۷۹ ق ثبت کرده و او را «ادیبى است نحوى لغوى مورّخ حافظ شاعر كثير الشعر» توصیف نموده است.

آثار

از ابوبکر زبیدی آثار متعددی بر جای مانده است:

کتاب‌های چاپی

• طبقات النحویین و اللغویین – تألیف به دستور خلیفه مستنصر. شامل شرح حال ۲۹۴ نحوی و لغت‌شناس از عصر ابوالاسود دوئلی تا عصر استادش رباحی. نخستین بار توسط محمد ابوالفضل ابراهیم در مصر (۱۳۷۳ ق/۱۹۵۴ م) به چاپ رسید.
• الاستدراک علی سيبويه فی کتاب الأبنية و الزیادات – شامل افزوده‌ها و تصحیحاتی بر کتاب الابنیه سیبویه. زبیدی ۸۰ ابنیه بر کتاب افزوده است. این کتاب به کوشش گویدی در رم (۱۸۹۰ م) و سپس توسط حنا جمیل حداد در ریاض (۱۹۸۷ م) چاپ شده است.
• لحن العامة (لحن العوام) – تألیف به درخواست خلیفه حکم. در سه بخش: کلماتی که عوام در جای اشتباه به کار می‌برند، کلماتی که در جای خود به کار نمی‌روند، و کلمات عامی که در معنای خاص به کار می‌روند. حاوی حدود ۵۰ واژه فارسی و معرب. به کوشش دکتر عبدالعزیز مطر (قاهره، ۱۹۸۱ م) چاپ شده است.
• الواضح فی علم العربیة – کتابی آموزشی در نحو به زبان ساده برای مبتدیان. ابن حزم این کتاب را برای آشنایی با قواعد ضروری زبان کافی دانسته است. نسخه‌هایی از آن در قاهره، صنعا و اسکوریال موجود است. به کوشش عبدالکریم خلیفه (عمان، ۱۳۹۶ ق/۱۹۷۶ م) چاپ شده است.

کتاب‌های خطی و مفقود

• مختصر کتاب العین – تلخیصی از کتاب العین خلیل بن احمد فراهیدی. به گفته ثعالبی «مختصر العین» او «معدوم النظیر و المثیل» است. نسخه‌هایی از آن در قاهره، برلین، پاریس و مادرید موجود است.
• هتك ستور الملحدین – در رد بر ابن مسره و پیروانش (کتابی کلامی و مفقود).
• استدراك الغلط الواقع في كتاب العين (یا «الانتصار للخلیل») – در دفاع از خلیل بن احمد (مفقود).
• أبنية الأسماء و الأفعال – نسخه‌هایی در واتیکان و گادیت موجود است.

منابع مقاله

• مساح، رضوان، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج۲۶، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۱-۲۵۶
• زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملايين، ۱۹۸۹م، ج۶، ص۸۲
• ابن فرضی، عبدالله بن محمد، تاریخ علماء الأندلس، تونس: دار الغرب الإسلامي، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م، ج۲، ص۱۲۰-۱۲۱
• یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الأدباء، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، انتشارات سروش، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۰۹۰
• مدرس، محمدعلی، ریحانة الأدب فی تراجم المعروفین بالکنیة أو اللقب، تهران: خیام، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص۳۶۳
• عامری حرضی، یحیی بن ابی‌بکر، غربال الزمان في وفيات الأعيان، دمشق: دار الخير، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م، ص۳۲۳
• حلبی، سمیر، أبو بكر الزبيدي .. نجم في سماء اللغة، إسلام أون لاين
• خلیفه، عبدالکریم، أبو بكر الزبيدي الإشبيلي رائد تيسير العربية، شبكة الألوكة، ۱۱ فوریه ۲۰۰۹
• علماء العالم الإسلامي: أبو بكر الزبيدي

وابسته‌ها

• استدراک الغلط الواقع في کتاب العين
• طبقات النحويين و اللغويين
• معجم إيراد اللآل من إنشاد الضوال و إرشاد السؤال
• لحن العوام
• أمثلة الأبنية في كتاب سيبويه
• الإستدراك على سيبويه في كتاب الأبنية و الزيادات علی ما أورده فیه مهذبا
• الأسماء و الأفعال و الحروف (أبنية کتاب سيبويه)