مصنفات غیاثالدین منصور حسینی دشتکی شیرازی
| مصنفات غیاث الدین منصور حسینی دشتکی شیرازی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | دشتکی، منصور بن محمد (نويسنده) نورانی، عبدالله (گردآورنده) |
| ناشر | انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ** دانشگاه تهران |
| مکان نشر | ایران - تهران |
| سال نشر | 1385ش |
| چاپ | 1 |
| شابک | 978-964-528-108-1 |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 2 |
| کد کنگره | آ2 936 BBR |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
مصنفات غیاثالدین منصور حسینی دشتکی شیرازی، از آثار ادیب و حکیم و جامع معقول و منقول در قرن دهم هجری قمری، غیاثالدین منصور حسینی دشتکی شیرازی (متوفای حدود 948ق)، مجموعه 20 رساله است که به بررسی مسائل گوناگون علوم اسلامی میپردازد. مدرس، پژوهشگر، کتابشناس، نسخهشناس و مصحح متون فلسفی و کلامی شیعه عبدالله نورانی (۱۳۰۸-۱۳۹۰ش)، زیر نظر و اشراف استاد دانشگاه تهران و رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، دکتر مهدی محقق (متولد ۱۳۰۸ش)، کتاب حاضر را تصحیح کرده است.
ساختار و محتوا
- کتاب حاضر از 2 جلد و هر جلد از 10 رساله به ترتیب ذیل تشکیل شده است:
- جلد اول:
کتاب اول: تجريد مسائل الحكمة
- این رساله در 2 بخش طبیعیات و الهیات تنظیم شده است و از جمله در باب مسئله قضا و قدر، به مسئله عنایت و چگونگی داخل شدن شرور در قضا و قدر الهی و معنای آن و مقصود از «ابتلا» در آیه «ليبلوكم أيّكم أحسن عملاً» میپردازد[۱].
کتاب دوم: أصول العقائد
- این رساله به مسائل توحید، عدل و صفات الهی، نبوت، امامت و معاد اختصاص دارد؛ بهعنوان مثال، نویسنده مینویسد: مردگان از دعا و صدقه زندگان بهره میبرند و در مورد بهره بردن زندگان از مردگان اختلاف وجود دارد و در وقوع آن خلاف است[۲].
کتاب سوم: دليل الهدی
- این رساله درصدد توضیح عقاید صحیح اسلامی است، ولیکن نویسنده روشی نو دارد و سخنش را با اثبات نبوت پیامبران الهی و صادق بودن آنها و حقانیت ادعای آنان شروع میکند و همین اصل را پایه برای اثبات سایر اعتقادات قرار میدهد[۳].
کتاب چهارم: مرآة الحقائق و مجلی الدقائق
- نگارنده در این رساله عرفانی، به مباحثی مانند تجلی نور حقّ، حرکت در مقوله و حرکت در نفوس و آثار رحمت الهی و اشتیاق به عزّ و کمال، حقیقت ریاضت و آغاز و انجام آن، میپردازد و ادعای نوآوری دارد و میگوید: من در این کتاب بسیاری از فوائد قوم را مطرح کردم و در بین این فواید، زوایدی افزودم که خودم بهتنهایی آن را استخراج و استنباط کردم...[۴].
کتاب پنجم: الكمال في صفات الله المتعال
- نویسنده در این رساله، به بررسی دیدگاههای متقدمان و متأخران درباره صفات جلال و جمال الهی پرداخته و اشارات و توضیحاتی نیز درباره دیدگاه خاصّ خودش، بهویژه درباره علم خدای متعال به ذاتش و به ممکنات، ارائه داده است[۵].
کتاب ششم: حجة الكلام لإيضاح محجّة الإسلام في المعاد
- این رساله به این مسئله اختصاص دارد که حشر انسان در قیامت، فقط روحانی نیست، بلکه آدمی با بدنش برانگیخته میشود و این مطلب در آیات قرآن کریم نیز آمده است[۶]. حکیم دشتکی شیرازی، بعد از آنکه میگوید: «معاد جسمانی، واقع و حقّ و از ضروریات دین خاتمالانبیاء(ص) است و عدالت و حکمت الهی نیز همین را اقتضا میکند»، تفصیل حالات معاد جسمانی را با اختصار بیان میکند[۷].
کتاب هفتم: مقامات العارفين
- نویسنده در این رساله که شامل 4 مقاله است، اهداف سالکان را بیان میکند و مقدمات، اصول و متمّمها و مکمّلهای ریاضت و سلوک را شرح میدهد و به برخی از شبهات در باب حالات و مصطلحات، پاسخ میگوید و نشانههایی را مطرح میکند که با آن، عارفان شناخته میشوند[۸].
کتاب هشتم: معالم الأدب في دراية لسان العرب
- این رساله به تعریف و خلاصه علوم ادبی زبان عربی و بلاغت و فصاحت (معانی، بیان و بدیع) اختصاص دارد و نگارنده در پایان به معنای معمّا و لغز و اقسام آن میپردازد[۹].
کتاب نهم: الكلام في تبيين كلام الله العلّام
- این رساله، معنا و ماهیت کلام خدای متعال و مسئله حدوث و قدم آن و چگونگی نزولش را شرح میدهد و فواید خواندن قرآن و آداب روایت، قرائت و تلاوتش را مطرح میکند[۱۰].
کتاب دهم: مطلع العرفان في تفسير القرآن
- حکیم دشتکی شیرازی، در این رساله، به تفسیر سوره انسان، تدبّر در قرآن، حروف مقطعه و معراج پیامبر اکرم(ص) میپردازد و معراج جسمانی را از نظر عقل و شرع، ممکن و شدنی میداند[۱۱].
- جلد دوم:
کتاب یازدهم: شفاء القلوب، حاشية الشفاء
- نویسنده در این رساله که توضیح برخی از مطالب کتاب شفاء تألیف ابوعلی سینا است، بعضی از نکتهها را بیان میکند که در کتاب دیگرش رياض الرضوان ذکر نکرده است و مطالب پیچیده و مشکل از الهیات شفاء را شرح میدهد. حکیم دشتکی شیرازی، مینویسد: اینکه برخی از توضیحات در رياض الرضوان نیامده و در اینجا آمده، بهخاطر آن است که یا فایده اندکی داشته و یا با اصل مقصد و محتوای مقصود، ارتباط تنگاتنگی نداشته است[۱۲].
کتاب دوازدهم: مقاصد الإشارات
- این رساله که تعلیقاتی بر شرح مشهور اشارات ابوعلی سینا است، به بیان مقاصد ابن سینا در باب برخی از مسائل منطق و نگاهی گذرا به حکمت طبیعی و الهی، میپردازد[۱۳].
کتاب سیزدهم: حاشية الإشارات
- حکیم دشتکی شیرازی، در این رساله که به شرح اشارههای دقیق اشارات میپردازد، به برخی از شروح و حواشی معاصران خودش توجه و نقدهای تخصصی دارد و از جمله مباحث آن، معنای مدرکات عقل و مدرکات وهم است[۱۴].
کتاب چهاردهم: ضياء العين في حاشية شرح حكمة العين
- نویسنده در آغاز این رساله با اشاره به ارزش شرح حكمة العين نوشته است که این توضیحات را برای عموم طلاب علاقهمند و با درخواست برخی از برادران عزیز، در اثنای شرح و بیان، املا کردم و نکتههای بدیعی در آن مطرح نمودم که متناسب با فهم طلاب است[۱۵].
کتاب پانزدهم: تعليقات علی الشرح الجديد للتجريد
- نگارنده در این رساله، به دفاع از استادش میپردازد و رساله انتقادی «الزوراء» را «العوراء» میشمارد و نقد میکند و به مباحثی مانند ارتباط نفس و بدن و اتحاد آن دو و تجرّد نفس و وحدت وجود عرفانی میپردازد[۱۶].
کتاب شانزدهم: كشف الحقائق المحمدية
- نویسنده در این رساله که شرحی بر رساله «الحقائق المحمدية» است، مسئله حقیقت محمدیه (از مباحث عرفان نظری) و مسائلی مانند معاد جسمانی را، توضیح میدهد[۱۷].
کتاب هفدهم: معيار العرفان في علم الميزان
- حکیم دشتکی شیرازی، در این رساله، دورهای کامل از مباحث علم منطق ارسطویی، از تقسیم علم به تصور و تصدیق تا صناعات خمس ( برهان، مغالطه، شعر، خطابه و جدل) را بیان میکند[۱۸].
کتاب هیجدهم: مقياس النظر في قوانين الفكر
- این رساله، خلاصهای از دانش منطق را بیان میکند[۱۹]. حکیم دشتکی شیرازی نگارش این رساله را در ماه جمادیالثانی 942 به پایان رسانده است[۲۰].
کتاب نوزدهم: الشوارق، فصل: السماء و العالم
- این رساله حکیمانه و بسیار کوتاه، به بحث درباره آسمان و جهان میپردازد و از جمله این مسائل را بیان میکند که شکل عناصر و افلاک، کروی است و به این پرسش «آیا کروی بودن لازم است؟» پاسخ میدهد و سخنی در باب طبقات عناصر و انحصار آن در 4 عنصر مطرح میکند[۲۱].
کتاب بیستم: الحكمة العملية: تهذيب الأخلاق، تدبير المنزل، سياسة المدن
- این رساله به هر سه بخش حکمت عملی (اخلاق، تدبیر منزل و سیاست) میپردازد[۲۲]. حکیم دشتکی شیرازی، تأکید دارد که این رساله مختصر و اشارهای است و هرکسی که میخواهد در باب اخلاق به تفصیل دست یابد، باید به کتاب دیگر او به نام رياض الرضوان مراجعه کند و بحث کاملتر در کتاب الأخلاق المنصوري ذکر شده است[۲۳]. نویسنده، مباحث مهمّ و متعددی را مطرح میکند؛ از جمله: حکمت (کمال و اعتدال قوه عقلی)، عدالت (کمال و اعتدال قوه عملی)، شجاعت (کمال و اعتدال قوه غضبی)، عفّت (کمال و اعتدال قوه شهوی)، قانون تزکیه نفس و آراستن آن با فضائل و پیراستن از رذائل. نگارنده میگوید: گاهی اموالی بدون اختیار به انسان میرسد (مانند ارث و هبه و صله سلاطین) و گاهی با اختیار (مانند تجارت و زراعت و حرفه). بر کسی که میخواهد مالی را با اختیار به دست بیاورد، لازم است که 4 امر مهمّ را مراعات کند؛ اول آنکه در مورد آن، قوانین شرعی را مراعات کند تا همراهی با عدالت، حاصل شود؛ زیرا عقل قاصر است و نمیتواند چگونگی معاملات عادلانه را تشخیص بدهد تا حقّی ضایع نگردد...[۲۴].
پانویس
- ↑ ر.ک: متن کتاب، ج1، ص29-30
- ↑ ر.ک: همان، ص58
- ↑ ر.ک: همان، ص62-63
- ↑ ر.ک: همان، ص76
- ↑ ر.ک: همان، ص135-150
- ↑ ر.ک: همان، ص153
- ↑ ر.ک: همان، ص185
- ↑ ر.ک: همان، ص205-237
- ↑ ر.ک: همان، ص241-266
- ↑ ر.ک: همان، ص271-296
- ↑ ر.ک: همان، ص299-374
- ↑ ر.ک: همان، ج2، ص377-378
- ↑ ر.ک: همان، ص491-518
- ↑ ر.ک: همان، ص521-527
- ↑ ر.ک: همان، ص593
- ↑ ر.ک: همان، ص629-731
- ↑ ر.ک: همان، ص735-977
- ↑ ر.ک: همان، ص991-1068
- ↑ ر.ک: همان، ص1071-1096
- ↑ ر.ک: همان، ص1096
- ↑ ر.ک: همان، ص1099-1102
- ↑ ر.ک: همان، ص1103-1132
- ↑ ر.ک: همان، ص1105
- ↑ ر.ک: همان، ص1114
منابع مقاله
متن کتاب.