مقالاتی درباره مفهوم علم در تمدن اسلامی
| مقالاتی درباره مفهوم علم در تمدن اسلامی(جعفریان، رسول) | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | جعفریان، رسول (نويسنده) |
| ناشر | نشر علم |
| مکان نشر | ایران - تهران |
| سال نشر | 1394ش |
| چاپ | 2 |
| شابک | 978-964-224-649-6 |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | /ج73 م7 ۲۲۹/۲ BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
مقالاتی دربارۀ مفهوم علم در تمدن اسلامی تألیف رسول جعفریان (متولد 1323ش)؛ این کتاب دربردارندۀ مجموعهای از مقالات در یافتن راهی به سوی شناخت علم از شبه علم و جهل و خرافات از دانش است و به بررسی مفهوم علم در تمدن اسلامی با نگاهی انتقادی میپردازد.
ساختار
این کتاب شامل مجموعهای از شانزده مقاله میباشد.
گزارش کتاب
کتاب «مقالاتی دربارۀ مفهوم علم در تمدن اسلامی» اثر رسول جعفریان، مجموعهای ارزشمند از مقالات است که به بررسی مفهوم علم در تمدن اسلامی با نگاهی انتقادی میپردازد. نویسنده در این اثر به دنبال یافتن راهی برای شناخت علم از شبه علم و تمایز بین جهل و خرافات از دانش است.
در مقدمه کتاب، نویسنده به تعریف علم میپردازد و اشاره میکند که وقتی از مفهوم علم در تمدن اسلامی صحبت میکنیم، باید آن را به معنای فراگیر آن که دربردارندۀ نوع فهم و درک حاکم بر این تمدن است، در نظر بگیریم. در تمدن اسلامی، از تمامی شقوق علم و آگاهی اعم از فلسفی، تجربی، دینی و عرفانی استفاده شده است.
در فصل اول با عنوان «مفهوم دانش در تمدن اسلامی (مورد عجائب المخلوقات طوسی)»، نویسنده به بررسی علل انحطاط علم در تمدن اسلامی در حوزههای مختلف علوم اعم از فیزیک، شیمی، پزشکی، نجوم و علوم انسانی مانند تاریخ و جغرافیا میپردازد. او برای پاسخ به این سؤال به معرفی و نقد کتاب «عجائب المخلوقات» نوشته محمد بن محمود بن احمد طوسی، نویسنده قرن ششم هجری میپردازد. از دیدگاه جعفریان، نفوذ افکار یونانی به عنوان نظرات حکما یا منجمان و تاثیر بیش از حد آن در تفکر جهان اسلام، نفوذ بنیادهای منطقی ارسطویی و بیتوجهی آن به استقراء، و اخبار دینی از جمله اخبار یهودی از دلایل انحطاط تمدن اسلامی در علوم تجربی، استدلالی و انسانی است.
کتاب به معرفی شخصیتهای برجسته علمی دوره میانه میپردازد که بار تولید علم و دانایی را بر دوش داشتهاند. از جمله این چهرهها میتوان به عمر بن بحر جاحظ از دانشمندان معتزلی مذهب (قرن 3)، علی بن حزم اندلسی از مردان چنددانشی و نویسندگان عقلگرا (قرون 4 و 5)، ابوالحسن عامری از دانشمندان و وزیران (قرن 4)، محمد بن زکریای رازی از دانشمندان عقلگرا (قرون 3-4)، ابوحاتم رازی دانشمند اسماعیلی مذهب (قرون 3-4)، سید مرتضی از اندیشمندان شیعی (قرن 4)، غزالی (قرون چهار و پنج)، ابن ساعد اندلسی (قرن 5) و ابن حزم اندلسی (قرن 5) اشاره کرد.
برخی از مقالات به بررسی کتابهای چنددانشی میپردازد که چشمانداز کلی وضعیت علمی و معرفتی عصر میانه را نشان میدهند. از جمله این کتابها میتوان به «نفائس الفنون فی عرایس العیون» از شمسالدین محمد بن محمود آملی (قرن 8)، «البدء و التاریخ» مقدسی و رساله «انوار مشرقه» از آثار دوره صفوی اشاره کرد.
نویسنده افزون بر نقد آثار دوره میانه، به نوشتههایی میپردازد که امروزه با نگاهی مطلقگرایانه از جایگاه برخی از علوم در دوره میانه ستایش میکند. از جمله این مقالات میتوان به نقدی بر رساله «دفاع از طب سنتی» حداد عادل اشاره کرد.
این کتاب با طرح سؤالات جدید دربارۀ مسئلۀ علم در تمدن اسلامی و نسبت آن با مفاهیم دیگر از جمله خرد، شبه علم و خرافات، گامی بلند در راه نقد درونی فرهنگ علم و تمدن اسلامی در قرون میانه برمیدارد.[۱]
- مفهوم دانش در تمدن اسلامی (عجایب المخلوقات): این بخش به بررسی مفهوم "علم" در تمدن اسلامی میپردازد و اولین پرسش را درباره معنای این واژه مطرح میکند که آیا یک تعریف روشن و واحد داشته یا تفاسیر گوناگونی را در بر میگرفته است[۲].
- عمرو بن بحر جاحظ و نظام معرفتی علوم در قرن سوم هجری: این بخش به بررسی اندیشههای ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ (متوفی ۲۵۵ق) میپردازد که یکی از برجستهترین دانشمندان قرن سوم هجری است[۳].
- همه علوم برای یک علم (مروری بر دیدگاههای ابن حزم): این بخش دیدگاه ابن حزم اندلسی (۳۸۴-۴۵۶ق) را در مورد دستهبندی و ارزش علوم بررسی میکند. ابن حزم، که شخصیتی برجسته در فلسفه اسلامی است، علوم را بر اساس هدف و منفعت آنها تقسیم میکند و بر اهمیت علومی تأکید دارد که به فهم و عمل صحیح منجر شوند[۴].
- مفهوم علم در طب سنتی (نقد مقاله دفاع از طب سنتی): این بخش به مفهوم علم در حوزه طب سنتی میپردازد و این موضوع را از طریق نقد مقالهای با عنوان «دفاع از طب سنتی» بررسی میکند[۵].
- ابوالحسن عامری و مراتب علوم: این بخش به دیدگاههای ابوالحسن عامری، فیلسوف برجسته قرن چهارم هجری، در مورد مراتب و دستهبندی علوم اختصاص دارد. عامری تلاش میکند تا فلسفه یونانی را با آموزههای اسلامی سازگار کند و بر هماهنگی عقل و وحی تأکید میورزد[۶].
- نفائس الفنون و مفهوم علم و تقسیمات آن: این بخش کتاب «نفائس الفنون» نوشته شمسالدین محمد آملی (متوفی ۷۵۳ق) را مورد بررسی قرار میدهد که اثری مهم در دستهبندی علوم در قرن هشتم هجری است[۷].
- تجربه عقلگرایی و نقلگرایی میان ابوحاتم رازی و زکریای رازی: این بخش به مناظرات فکری میان عقلگرایان و نقلگرایان، با تمرکز بر ابوحاتم رازی و محمد بن زکریای رازی میپردازد[۸].
- مفهوم خرافه در ادبیات اسلامی قرون میانه: این بخش به مفهوم «خرافه» در ادبیات اسلامی قرون میانه میپردازد و ریشهشناسی و کاربردهای مختلف آن را بررسی میکند[۹].
- سید مرتضی و نقد احادیث مربوط به حیوانات و پرندگان: این بخش به سید مرتضی، عالم برجسته شیعه، و رویکرد نقادانه او نسبت به احادیث، به ویژه آنهایی که به حیوانات و پرندگان مربوط میشوند، اختصاص دارد. سید مرتضی بر استفاده از عقل و استدلال منطقی در ارزیابی متون دینی تأکید میکند و احادیثی را که با فهم علمی یا اصول منطقی در تعارض بودهاند، نقد میکند. او روایتهای مربوط به صحبت کردن حیوانات، تواناییهای فراطبیعی آنها، یا نقش آنها در رویدادهای خارقالعاده را مورد بررسی قرار میدهد و اغلب آنها را به صورت تمثیلی تفسیر کرده یا بیاعتبار میداند. این روش او نشاندهنده موضع عقلگرایانه در برابر تفسیرهای تحتاللفظی احادیث است[۱۰].
- احکام نجومی و اغتشاش فکری- عقلی در تمدن اسلامی: این بخش به احکام نجومی و تلاطمهای فکری و عقلی مرتبط با آن در تمدن اسلامی میپردازد [۱۱].
- دیدگاه علمای عصر صفوی درباره احکام نجومی و سعد و نحس ایام: این بخش دیدگاه علمای عصر صفوی را در خصوص احکام نجومی و مفاهیم سعد و نحس ایام بررسی میکند. با وجود نقدهای فلسفی و دینی به نجوم، این باورها در میان عموم مردم همچنان رواج داشت. این بخش، نحوه برخورد علمای صفوی با این باورها را نشان میدهد که آیا آنها را رد کرده، تأیید کرده، یا رویکردی دقیقتری اتخاذ کردهاند[۱۲].
- علوم شرعی و غیر شرعی از دیدگاه غزالی: این بخش به دستهبندی علوم توسط ابوحامد غزالی (متوفی ۵۰۵ق) به دو دسته «علوم شرعی» و «علوم غیر شرعی» میپردازد[۱۳].
- رابطه هدف از آموختن دانش با پیشرفت آن: این بخش به رابطه میان هدف از کسب دانش و پیشرفت آن میپردازد. این موضوع به طور ضمنی چگونگی تأثیر انگیزههای مختلف– اعم از منافع دنیوی، رستگاری معنوی، یا کنجکاوی فکری– بر جهتگیری و کیفیت تلاشهای علمی در تمدن اسلامی را بررسی میکند[۱۴].
- علم فریضه عمومی است یا خصوصی: این بخش به این پرسش میپردازد که آیا کسب دانش یک «فریضه عمومی» (فرض کفایه) است یا یک «فریضه شخصی» (فرض عین). این مفهوم پیامدهای مهمی برای سازماندهی آموزش و فعالیتهای علمی در جوامع اسلامی داشته استref>همان، ص254- 259</ref>.
- ابن صاعد اندلسی و مفهوم علم در تمدن اسلامی: این بخش به معرفی ابن صاعد اندلسی و درک او از مفهوم «علم» در تمدن اسلامی میپردازد[۱۵].
- ابن حزم اندلسی و روش نقد تاریخی: این بخش به روششناسی ابن حزم اندلسی در نقد تاریخی میپردازد. ابن حزم به دلیل رویکرد سختگیرانه خود در بررسی حدیث و گزارشهای تاریخی شناخته شده است[۱۶].
- کیمیا: علم یا عرفان: این بخش به بررسی کیمیا میپردازد و این پرسش را مطرح میکند که آیا در تمدن اسلامی کیمیا یک علم معتبر محسوب میشد یا نوعی خرافه[۱۷].
- جابلقا و جابلسا: جغرافیای افسانهای: این بخش به «جابلقا و جابلسا» میپردازد، که اشاره به شهرهای افسانهای یا مناطق اساطیری در ادبیات جغرافیایی اسلامی دارد[۱۸].
- تجربه منفی از اسلامی کردن علم نجوم: این بخش به تلاشها برای ادغام نجوم (علم النجوم) در چارچوب اسلامی میپردازد و آن را «اسلامیسازی» میداند[۱۹].
- ناصر خسرو و نظریه فیلسوف متدین: این بخش به ناصر خسرو، شاعر، فیلسوف و جهانگرد برجسته فارسی، و بررسی مفهوم او از «فیلسوف متدین» میپردازد[۲۰].
- فرات: از رودخانه بهشتی تا گنج طلایی داعش: در این بخش، نگاهی به تصور جغرافیایی مسلمانان از رود فرات افکنده شده و موضوعات مربوط به این رودخانه، مورد بحث قرار گرفته است[۲۱].
- علوم خفیه از کجا پیدا شد؟: این بخش به ریشهها و توسعه علوم خفیه (علوم غریبه) در تمدن اسلامی میپردازد. علوم خفیه، مانند سحر، طالعبینی و دانشهای پنهان، اغلب در کنار رشتههای علمی و دینی رایج وجود داشتند[۲۲].
- دلایل القبله اثری نجومی- جغرافیایی از قرن چهارم هجری: نویسنده در این بخش، به دنبال بررسی این موضوع است که معرفت جغرافیایی مسلمانان در چهارچوب مجموعه معارف آنان، چگونه بوده و از اینرو، کتاب «دلائل القبلة في معرفة أحوال الأرض» نوشته شده توسط ابوالعباس احمد بن احدی احمد طبری بغدادی (متوفی 335ق) را مورد بررسی قرار داده است[۲۳].
- سفر اکتشافی: در جستجوی سد یأجوج و مأجوج: این بخش به «سفرهای اکتشافی» تاریخی مرتبط با دیوار افسانهای یأجوج و مأجوج (سد یأجوج و مأجوج) میپردازد[۲۴].
- یاقوت حموی و نقادی اطلاعات جغرافیایی: این بخش بر یاقوت حموی، جغرافیدان مشهور، و چالشهایی که او با اطلاعات جغرافیایی متناقض روبرو بوده است، تمرکز دارد[۲۵].
- جدال بر سر طب در تمدن اسلامی (گزارش کتاب مفتاح الطب): این بخش به بحثها پیرامون طب در تمدن اسلامی میپردازد، که از طریق بررسی یا گزارشی از کتاب «مفتاح الطب» انجام میشود[۲۶].
- مروری بر دیدگاه رشیدالدین فضل الله همدانی درباره یقین: این بخش به بررسی دیدگاههای رشیدالدین فضلالله همدانی درباره «یقین» میپردازد و بینشهای فلسفی و کلامی او را در مورد ماهیت یقین، منابع دانش معتبر (مانند عقل، وحی، تجربه)، و نحوه تمایز میان باورهای محتمل و حقایق مطلق در رشتههای مختلف را بررسی میکند[۲۷].
- تقابل اهل شرع و حکما در مسائل علمی در قرون میانه اسلامی: این بخش به تنش و «تقابل» بین علمای دین (اهل شرع) و فلاسفه (حکما) در مسائل علمی در دوران میانه اسلامی میپردازد[۲۸].
مفهوم و جایگاه عوام در ادبیات دینی ما[۲۹]، آثار البلاد قزوینی نمونه ای از تفکرات جغرافیایی[۳۰]، دستنوشته دوانی درباره نظام آموزشی ایران پیش از صفوی[۳۱] و ماهیت طاعون از نگاه معرفتی در تمدن اسلامی[۳۲] عنوان سایر بخشهای کتاب میباشد.
پانويس
- ↑ ر.ک.پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات
- ↑ همان، ص17- 47
- ↑ همان، ص49- 67
- ↑ همان، ص69- 91
- ↑ همان، ص93- 132
- ↑ همان، ص135- 145
- ↑ همان، ص147- 155
- ↑ همان، ص157- 163
- ↑ همان، ص165- 175
- ↑ همان، ص177- 183
- ↑ همان، ص185- 210
- ↑ همان، ص213- 233
- ↑ همان، ص235- 247
- ↑ همان، ص249- 252
- ↑ همان، ص261- 287
- ↑ همان، ص289- 341
- ↑ همان، ص343- 369
- ↑ همان، ص371- 397
- ↑ همان، ص399- 415
- ↑ همان، ص417- 427
- ↑ همان، ص429- 450
- ↑ همان، ص451- 466
- ↑ همان، ص467- 479
- ↑ همان، ص481- 501
- ↑ همان، ص503- 517
- ↑ همان، ص519- 555
- ↑ همان، ص557- 575
- ↑ همان، ص577- 597
- ↑ همان، ص597- 613
- ↑ همان، ص615- 623
- ↑ همان، ص625- 661
- ↑ همان، ص623- 642
منابع مقاله
- پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات
- مقدمه و متن کتاب