امام جواد علیهالسلام
| امام جواد(ع) | |
|---|---|
 | |
| نامهای دیگر | محمد بن علی بن موسی الرضا |
| نام پدر | علی بن موسی الرضا(ع) |
| نام مادر | سبیکه (خيزران، درّه) |
| ولادت | ۱۰ رجب یا ۱۵ رمضان ۱۹۵ ق، مدینه |
| شهادت | آخر ذیالقعده ۲۲۰ ق، بغداد |
| کنیهها | ابوجعفر ثانی |
| القاب | جواد، تقی، مرتضی، منتجب، نقّی |
| مدت امامت | ۱۷ سال (۲۰۳-۲۲۰ ق) |
| همسر(ان) | امالفضل دختر مأمون عباسی، سمانه مغربیه |
| فرزندان | امام علی النقی الهادی(ع)، موسی، حکیمه، خدیجه، فاطمه، امامه |
| مدفن | کاظمین (مقابر قریش) در بغداد |
| آثار | رسالة ابو جعفر الجواد(ع) (نامه به اهل بصره)، مسند امام جواد(ع) |
امام محمد بن علی بن موسی بن جعفر(ع) (195-220ق)، معروف به امام جواد و تقی، نهمین امام شیعیان اثناعشری است که در رمضان یا رجب سال ۱۹۵ق در مدینه متولد شد. پدرش امام رضا(ع) و مادرش خیزران (سبیکه) بود. در هشت سالگی پس از شهادت پدر به امامت رسید و دوران ۱۷ ساله امامتش مصادف با حکومت مأمون و معتصم عباسی بود. با وجود سن کم، در علم و فضایل اخلاقی سرآمد بود و مناظرات علمی مهمی با علمای زمان داشت. در آخر ذیالقعده سال ۲۲۰ق در سن ۲۵ سالگی در بغداد به دستور معتصم و توسط همسرش امالفضل (دختر مأمون) مسموم و به شهادت رسید و در کاظمین مدفون شد. از او چهار فرزند به نامهای امام علی النقی(امام هادی)(ع)، موسی، فاطمه و امامه به جای ماند.
ولادت
امام محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب علیهمالسلام، معروف به امام جواد(ع)، در شهر مدینه متولد شد.[۱]
پدر بزرگوار ایشان امام علی بن موسی الرضا(ع) و مادر گرامی ایشان بانویی به نام خیزران (که با نامهای سبیکه و درّه نیز شناخته میشود) بود.[۲]
در مورد تاریخ دقیق ولادت اختلاف نظر وجود دارد: برخی منابع نوزدهم رمضان سال ۱۹۵ هجری قمری و برخی دیگر دهم رجب همان سال را ذکر کردهاند.[۳]
امام رضا(ع) پس از تولد این نوزاد، نام او را محمد و کنیهاش را ابوجعفر قرار داد و به جهت علاقه و احترامی که برایش قائل بود، از همان اوان کودکی همواره او را ابوجعفر مینامید.[۴]
تولد امام جواد(ع) برای شیعه برکتی افزون داشت. پدر بزرگوار امام جواد(ع) همواره از او به عنوان مولودی پر خیر و برکت یاد میکرد و این موضوع نزد شیعیان نیز معروف بود.[۵]
شیخ مفید ولادت امام جواد(ع) را در ماه رمضان سال 195 هجری میداند[۶]، در حالی که برخی منابع دیگر مانند سید بن طاووس در اقبال الاعمال تولد حضرت را در دهم رجب ذکر کردهاند[۷]. علامه مجلسی در بحار الانوار روایات مختلفی را نقل کرده که برخی ولادت را در نوزدهم رمضان و برخی در دهم رجب ذکر کردهاند[۸].
عصر امام جواد(ع)
دوران امامت امام جواد(ع) مصادف با حکومت دو خلیفه عباسی بود: مأمون (۱۹۸-۲۱۸ق) و معتصم (۲۱۸-۲۲۷ق).[۹]
این دوره از تاریخ اسلام، دورهای پرتنش و چالشبرانگیز بود. از یک سو قدرت معتزله افزایش یافته بود و مکتب اعتزال به مرحله رواج و رونق گام نهاده بود و حکومت وقت از آنان حمایت و پشتیبانی میکرد. از طرف دیگر، امام جواد(ع) نخستین امامی بود که در خردسالی به منصب امامت رسید و این موضوع برای بسیاری از شیعیان و حتی دشمنان، مسئلهساز بود.[۱۰]
در این دوره، فقه برجستهترین دانشی بود که در آن روزگار و دیگر دورانهای اسلامی گستردگی فوقالعادهای یافت.[۱۱]
ویژگیهای اخلاقی و فضایل
امام جواد(ع) با وجود کمی سن در علم و بردباری و فصاحت بیان و عبادت خالصانه و سایر فضائل اخلاقی بینظیر بودند. استعدادی شگرف و زبانی بلیغ و رسا داشتند و مسائل علمی را بالبداهه پاسخ میفرمودند و به نظافت تن و لباس چون اجداد طاهرینش توجه بسیار میفرمودند.[۱۲]
دریای فضایل امام جواد(ع) بیکرانه است. او برگزیده خداوند، قرآن ناطق، حقیقت مجسم و هدایتگر توحید است.[۱۳]
کمالالدین شافعی از علمای بزرگ اهل سنت درباره امام جواد(ع) مینویسد: این امام محمد جواد ارزش و مرتبه بلندی را دارا است، نامش در افواه مشهور است، سعه صدر و وسعت نظر، شیرینی سخن او همه را جلب کرد... هر کس به وی میرسید بیاختیار سر تعظیم خم میکرد، از اشعۀ انوار افاضات علمی او بهرهمند میگردید[۱۴]. ابن صباغ مالکی نیز مینویسد: چه بگویم در جلالت و مقام امام جواد(ع)، و فضیلت و کمال و عظمت و جلال او. حضرتش در میان طبقات ائمه، سنش کمتر از همه و قدر و شأنش اعظم است[۱۵].
فعالیتهای علمی و فرهنگی
امام جواد(ع) از دو سو مواجه با مناظرات علمی بود: یکی به درخواست شیعیان که با توجه به سن کم امام طالب آن بودند، تا علم الهی امام را دریابند و لذا مجالس گفتگو برپا میکردند، و دیگری از سوی برخی از حاکمان به ویژه مأمون و معتصم، دو خلیفه همعصر وی.[۱۶]
مهمترین خبری که برای این مناظرات در دست است، روایتی است که مفید از «ریان بن شبیب» آورده است.[۱۷]
در مناظره معروف با یحیی بن اکثم (قاضی القضات خلیفه عباسی)، وقتی یحیی از امام پرسید: «محرمی که حیوانی را کشته، وظیفهاش چیست؟» امام در جواب از وی پرسید: «آیا فرد محرم، صید را در حرم کشته یا در بیرون از آن؟ آیا محرم جاهل به حکم بوده یا عالم به حکم؟ آیا عمداً آن را کشته یا به خطا؟ آیا محرم آزاد بوده یا برده؟ آیا بالغ بوده یا نابالغ؟ هنگام رفتن به مکه آن را کشته یا در موقع بازگشت؟ صید از پرندگان بوده یا غیر آن؟ صید کوچک بوده یا بزرگ؟ محرم اصرار بر عمل خود دارد یا از کرده خود پشیمان است؟ در شب صید را کشته یا در روز؟ محرم در حال عمره بوده یا حج؟»[۱۸]
با این فروضی که امام جواد(ع) برای مسئله مطرح کرد، یحیی حیرت زده و درمانده شد تا جایی که همه حاضران از رنگ باختن چهرهاش، شکست او را به وضوح دریافتند.
مناظرهها و برخوردهای امام جواد(ع) با فرقهها و مذاهبی چون اهل حدیث، واقفیه، زیدیه و به ویژه غلات و معتزله بهترین حافظ اندیشهها و مبانی برحق تشیع بود.[۱۹]
این مناظره تاریخی در واقع نتیجه شرطبندی و مسابقهای بین مأمون و نزدیکانش در مورد میزان علم امام جواد(ع) بود[۲۰]. پس از این مناظره، مأمون دخترش امالفضل را به عقد امام درآورد و مهریه را همان مهریه حضرت زهرا(س) قرار داد[۲۱].
مناظره دیگری در حضور معتصم اتفاق افتاد که منجر به شهادت امام شد. در این مجلس درباره حد قطع دست دزد بحث میشد. ابن ابیداود و دیگر فقها معتقد بودند دست از مچ قطع شود، اما امام جواد(ع) فرمود: "قطع تنها شامل انگشتان میشود، چرا که کف دست محل سجده است"[۲۲]. این پاسخ باعث خجالت ابن ابیداود شد و او معتصم را تحریک کرد تا امام را به شهادت برساند.
شهادت
امام جواد(ع) در آخر ذیالقعده سال ۲۲۰ هجری قمری در سن ۲۵ سالگی در بغداد به شهادت رسید.[۲۳][۲۴]
علت عزیمت آن حضرت به بغداد، این بود که معتصم ایشان را از مدینه به بغداد احضار کرد. تاریخ ورود ایشان به بغداد بیست و هشتم محرم سال 220 هجری بود و در ماه ذیقعده[۲۵] یا ذیالحجه[۲۶] همان سال در بغداد به شهادت رسید.
درباره چگونگی شهادت ایشان گفته شده، مسمومیت به دستور معتصم عباسی توسط همسرشان امالفضل (دختر مأمون)بود.[۲۷] پیکر ایشان در مقبره قریش پشت قبر جدش امام کاظم(ع) مدفون شد.[۲۸]
برخی منابع اهل سنت مانند زرندی در معارج الوصول شهادت امام را انکار کرده و میگویند: برخی معتقدند معتصم عباسی آن حضرت را مسموم کرده است، این طبق نظر شیعه است[۲۹].
فرزندان
امام جواد(ع) به روایتی دارای چهار فرزند بود: دو پسر، یکی به نام علی - که همان امام علی النقی امام هادی(ع) است که پس از پدر بزرگوار خود، رهبری معنوی مردم را به دست گرفت و دیگری موسی و دخترانشان فاطمه و امامه که مادر ارجمند آنها سمانه است.[۳۰]
آثار
فقیهان شیعه امامیه، احادیثی که از امام جواد(ع) صادر شده، به عنوان منبعی پربار و سرشار برای استنباط احکام شرعی پذیرفتهاند، چرا که این احادیث، تبلور سنت معصومان(ع) و همان «قول»، «فعل» و «تقریر» آنان است.
بیش از دویست و بیست حدیث پیرامون مسائل مختلف اسلامی از آن حضرت در دسترس ما قرار دارد.[۳۱]
مهمترین راویان امام جواد(ع) عبارتند از: علی بن مهزیار، احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی، احمد بن محمد بن خالد برقی، حسین بن سعید اهوازی و... میباشند. 26 نفر از راویان امام جواد(ع)، 78 اصل نوشتهاند[۳۲].
امام جواد(ع) شاگردان خود را به کتابت علم تشویق مینمودند. محمد بن حسن بن ابی خالد شینوله میگوید: به امام عرض کردم مشایخ ما از امام باقر و امام صادق(ع) روایت میکنند در حالی که دورانشان دوران تقیه شدید بود و کتابهایشان را پنهان میکردند. امام فرمودند: "حدثوا بها، فانّها حق" (آنها را نقل کنید که حق هستند)[۳۳].
مجموعههای مختلفی از احادیث امام جواد(ع) گردآوری شده است:
- کتاب تحف العقول بخشی از احادیث ایشان را آورده است.
- مسند امام جواد(ع) توسط عزیزالله عطاردی منتشر شده که حدود 130 روایت دارد.
- موسوعة کلمات الإمام جواد(ع) حدود 434 حدیث نقل کرده
- مؤسسه ولی عصر(عج) در دو مجلد قطور احادیث امام را سامان داده است[۳۴].
- رسالة ابوجعفر الجواد(ع): نامهای است از آن امام به اهل بصره که نزد محمد بن سنان بوده و شیخ طوسی سند خود را به آن گفته است.[۳۵]
پانويس
- ↑ ر.ک: دهقان، اکبر، ص257
- ↑ ر.ک: دهقان، اکبر، ص157
- ↑ ر.ک: پیشوایی، مهدی، ص559
- ↑ ر.ک: جزایری، نعمتالله بن عبدالله، ج1، ص820
- ↑ ر.ک: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ص10
- ↑ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد، ج2، ص263، لینک
- ↑ تقیزاده داوری، محمود، تصوير إمامان شيعه در دایرة المعارف إسلام، ص377، لینک
- ↑ مجلسی، محمدباقر، الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج50، ص1-3، لینک
- ↑ ر.ک: دهقان، اکبر، ص257
- ↑ ر.ک: پیشوایی، مهدی، ص571
- ↑ ر.ک: حکیم، منذر، ج11، ص126
- ↑ ر.ک: انصاریان، حسین، ص498
- ↑ ر.ک: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ص57
- ↑ انصاریان، حسین، ص494
- ↑ صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، دریای سخاوت، ص46
- ↑ ر.ک: جعفریان، رسول، ص482
- ↑ ر.ک: جعفریان، رسول، ص483
- ↑ ر.ک: جعفریان، رسول، ص484
- ↑ ر.ک: نصیری، محمد، ص230
- ↑ تسخیری، محمدعلی، ص35
- ↑ جعفریان، رسول، ص483
- ↑ جعفریان، رسول، ص485
- ↑ ر.ک: مفید، محمد بن محمد، ج2، ص264
- ↑ ر.ک: دهقان، اکبر، ص257
- ↑ ر.ک: مفید، محمد بن محمد، ص556
- ↑ ر.ک: ابن ابیالثلج، محمد بن احمد، ص13
- ↑ ر.ک: الهیزاده، محمدحسن، ص119
- ↑ ر.ک: مفید، محمد بن محمد، ص566
- ↑ زرندی، محمد بن یوسف، ص188
- ↑ ر.ک: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ص12
- ↑ ر.ک: جعفریان، رسول، ص488
- ↑ مؤدب، رضا، ص73
- ↑ غروی نایینی، نهله، ص272
- ↑ طباطبایی، محمدکاظم، ص325
- ↑ ر.ک: غروی نایینی، نهله، ص276
منابع مقاله
- ابن ابیالثلج، محمد بن احمد، مجموعة نفيسة في تاريخ الأئمة، قم - ایران: مکتبة آیةالله العظمی المرعشي النجفي(ره)، 1406 هجری قمری
- انصاریان، حسین، اهل بیت علیهمالسلام عرشیان فرش نشین، قم - ایران: دار العرفان، 1397 هجری شمسی
- تسخیری، محمدعلی، مرجعیت شیعه از آغاز تاکنون، مترجم: محمدمهدی رضایی، تهران - ایران: مجمع جهانی تقريب مذاهب اسلامی. معاونت فرهنگی، 1392 هجری شمسی
- دهقان، اکبر،آینه کمال، قم - ایران: آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعليها. انتشارات زائر، 1386 هجری شمسی
- زرندی، محمد بن یوسف، فضیلتهای آل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از دیدگاه عالمان اهل سنت، مترجم: مهدی کرباسی، قم - ایران: نشر حبيب، 1393 هجری شمسی
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم - ایران: مؤسسه امام صادق علیهالسلام، 1397 هجری شمسی
- جزایری، نعمتالله بن عبدالله، النور المبين فی قصص الأنبياء و المرسلين (قصص قرآن)، تهران - ایران: فرحان، 1381 هجری شمسی
- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهمالسلام، قم - ایران: انصاريان، 1381 هجری شمسی
- حکیم، منذر، پیشوایان هدایت، قم - ایران: مجمع جهانی اهل بيت(ع)، 1385 هجری شمسی|1427 هجری قمری
- صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، دریای سخاوت؛ بسته مناسبتی ويژه امام جواد علیهالسلام، قم - ایران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. اداره کل پژوهشهاي اسلامي. مرکز پژوهش و سنجش افکار، 1394 هجری شمسی
- طباطبایی، محمدکاظم، تاریخ حدیث شیعه (1) (عصر حضور)، تهران - ایران: دانشکده علوم حديث، 1388 هجری شمسی
- مفید، محمد بن محمد، الإرشاد في معرفة حجج الله علی العباد، مترجم هاشم رسولی، تهران - ایران: اسلامیه
- مؤدب، رضا، تاریخ حدیث، قم - ایران: جامعة المصطفی(ص) العالمية، 1388 هجری شمسی
- نصیری، محمد، تحلیلی از تاریخ تشیع و امامان علیهمالسلام، قم - ایران: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها. دفتر نشر معارف، 1386 هجری شمسی
- غروی نایینی، نهله، تاریخ حدیث شیعه (تا قرن پنجم)، قم - ایران: شيعهشناسی، 1386 هجری شمسی