ی‍ح‍ی‍ی ب‍ن‌ ع‍دی

یحیی بن عدی
نام کامل	ابو زکریا، یحیی بن عدی بن حمید ابن زکریا التکریتی
لقب	منطقی
نام پدر	عدی بن حمید بن زکریا
ولادت	۸۹۴ میلادی (۲۸۰ هجری قمری)
محل تولد	تکریت
محل زندگی	بغداد
رحلت	۹۷۴ میلادی (۳۶۴ هجری قمری)
مدفن	بغداد، مقبره کلیسای قدیس توما
طول عمر	۸۱ سال
دین	مسیحیت
مذهب	کلیسای سریانی ارتدوکس (یعقوبی)
پیشه	فیلسوف، منطقی، مترجم
منصب	رئیس مدرسه ارسطویی در جهان اسلام
پس از	ابو بشر متی بن یونس
پیش از	ابو سلیمان سجستانی
اطلاعات علمی
اجازه اجتهاد از	ابو بشر متی بن یونس ابو نصر فارابی
علایق پژوهشی	فلسفه، منطق، الهیات، اخلاق، ترجمه
اساتید	ابو بشر متی بن یونس ابو نصر فارابی
شاگردان	ابو سلیمان سجستانی ابو حیان توحیدی ابو علی مسکویه عیسی بن زرعه ابن خمار ابو علی بن سمح ابو القاسم عیسی بن علی بن عیسی ابو علی نظیف بن یمن
برخی آثار	تهذیب الاخلاق مقاله در تبیین فصل بین صناعی المنطق الفلسفی و النحو العربی مقاله در توحید مقاله در وجوب التأنس

ابوزکریا یحیی بن عدی بن حمید بن زکریا تکریتی (۲۸۰-۳۶۴ق)، ملقب به «المنطقی»، فیلسوف، منطقی و مترجم برجسته مسیحی سریانی در عصر طلایی تمدن اسلامی بود. او به عنوان رئیس مدرسه ارسطویی در جهان اسلام پس از استادان خود، ابوبشر متی بن یونس و ابونصر فارابی، شناخته می‌شود و در منطق و فلسفه سرآمد روزگار خود بود. یحیی بن عدی با تألیف و ترجمه‌های متعدد در حوزه‌های منطق، الهیات، اخلاق و فلسفه، نقش مهمی در گسترش و تداوم فلسفه یونانی در جهان اسلام ایفا کرد و شاگردان برجسته‌ای از جمله ابوسلیمان سجستانی، ابوحیان توحیدی و ابوعلی مسکویه را پرورش داد. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به کتاب تهذیب الاخلاق، مقاله در توحید، مقاله در تبیین فصل بین صناعی المنطق الفلسفی و النحو العربی و مقاله در وجوب التأنس اشاره کرد که هر یک در حوزه خود از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند.

ولادت

ابو زکریا، یحیی بن عدی بن حمید بن زکریا تکریتی، در سال ۸۹۴ میلادی (۲۸۰ هجری قمری) در شهر تکریت واقع در عراق امروزی به دنیا آمد. او در خانواده‌ای مسیحی سریانی‌تبار و از پیروان کلیسای سریانی ارتدوکس (یعقوبی) رشد یافت. تکریت در آن زمان یکی از مراکز مهم فرهنگی و فکری منطقه بود و به عنوان مرکز اسقف‌نشین سریانیان شناخته می‌شد.

تحصیلات

یحیی بن عدی برای تکمیل تحصیلات خود راهی بغداد شد، شهری که در آن زمان مهم‌ترین مرکز علمی و فرهنگی جهان اسلام محسوب می‌شد. او ابتدا نزد ابو بشر متی بن یونس، منطقی و مترجم بزرگ، به فراگیری فلسفه و منطق پرداخت. پس از آن، هنگامی که ابو نصر فارابی به بغداد بازگشت، یحیی از محضر او نیز بهره برد و در حلقه درس وی حاضر شد. همچنین او نزد استادان دیگری نیز دانش آموخت و به سرعت در علوم حکمی و منطق به درجه‌ای رسید که پس از وفات استادش، متی بن یونس، ریاست مدرسه ارسطویی در جهان اسلام به او رسید. یحیی بن عدی علاوه بر زبان عربی، به زبان سریانی نیز تسلط کامل داشت و از آن برای ترجمه متون فلسفی استفاده می‌کرد.

فعالیت‌ها

فعالیت‌های علمی و فرهنگی یحیی بن عدی را می‌توان در چند حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

• ریاست مدرسه فلسفی: پس از درگذشت ابو بشر متی بن یونس در سال ۹۴۰ میلادی (۳۲۸ قمری)، ریاست مدرسه ارسطویی در جهان اسلام به یحیی بن عدی منتقل شد. این امر نشان‌دهنده جایگاه والای او در میان فلاسفه و منطقیان آن عصر است. منابع تاریخی، او را "اوحد دهره" و شخصی که "رئاسة اصحابه در زمان ما به او منتهی شد" توصیف کرده‌اند.
• ترجمه و تألیف: یحیی بن عدی یکی از پرکارترین مترجمان و نویسندگان دوره خود بود. او آثار متعددی را از سریانی به عربی ترجمه کرد که شامل ترجمه‌هایی از آثار ارسطو، افلاطون، اسکندر افرودیسی و دیگر فلاسفه یونانی می‌شد. همچنین او تألیفات فراوانی در موضوعات گوناگون از جمله منطق، الهیات، اخلاق، فلسفه، علم کلام و تفسیر کتاب مقدس دارد. تعداد آثار او به بیش از ۱۴۰ اثر می‌رسد که نشان از وسعت دانش و توانایی علمی او دارد.
• پرورش شاگردان: حلقه درسی یحیی بن عدی بسیار پر رونق بود و شاگردان بسیاری از نقاط مختلف جهان اسلام برای استفاده از محضر او گرد می‌آمدند. برخی از برجسته‌ترین شاگردان او عبارتند از: ابوسلیمان سجستانی (صاحب صوان الحکمه)، ابوحیان توحیدی (فیلسوف و ادیب)، ابوعلی مسکویه (فیلسوف اخلاقی)، عیسی بن زرعه (از خواص تلامذه او و تکمیل‌کننده تعلیمات الهیاتی وی)، ابن خمار (که تعالیم منطقی یحیی را به نسل‌های بعد منتقل کرد) و ابو علی بن سمح.
• نسخه‌برداری از کتاب: یحیی بن عدی به دلیل نیاز مالی، به حرفه نسخه‌برداری نیز اشتغال داشت. او با دست خود نسخه‌های متعددی از کتاب‌ها را کتابت می‌کرد و آن‌ها را به فروش می‌رساند. مشهور است که او دو نسخه کامل از تفسیر طبری را با دست خود نوشت و به پادشاهان سرزمین‌های دوردست فرستاد. این فعالیت، علاوه بر تأمین معاش، به حفظ و اشاعه متون علمی نیز کمک شایانی کرد.

وفات

یحیی بن عدی در سال ۹۷۴ میلادی (۳۶۴ هجری قمری) در سن ۸۱ سالگی در بغداد درگذشت و در گورستان کلیسای قدیس توما در این شهر به خاک سپرده شد. بنا به روایت ابن ابی‌اصیبعه، او در بستر مرگ وصیت کرد تا این دو بیت بر سنگ قبرش نوشته شود:

رُبَّ مَيْتٍ قد صار بالعلم حَيَّـا		ومُبَقّى قـد مات جهلًا وعَيَّا
فاقتنوا العلم، كي تنالوا خلودًا		لا تَعُدّوا الحياة في الجهل شيَّا

ترجمه:

چه بسیار مرده‌ای که با دانش، جانی دوباره یافت و چه بسیار زنده‌ای که در بندِ جهل و ناتوانی مُرد. پس دانش بیندوزید تا به جاودانگی برسید، و زندگی در سایه نادانی را هیچ مپندارید.

آثار

یحیی بن عدی میراث مکتوب عظیمی از خود بر جای گذاشته است. فهرست جامعی از آثار او توسط جرهارد اندرس تهیه شده که تعداد آن‌ها را ۱۴۲ اثر اعم از تألیف، ترجمه، رساله و مقاله برآورد کرده است. موضوعات این آثار بسیار گسترده و شامل حوزه‌های زیر است:

• ترجمه‌های فلسفی: شامل ترجمه آثار افلاطون (نوامیس، طیماوس)، ارسطو (قاطیغوریاس، طوبیقا، سوفسطیقا، نفس، مابعدالطبیعه) و مفسران یونانی مانند اسکندر افرودیسی، ثامسطیوس و المپیدوروس. بسیاری از این ترجمه‌ها مفقود شده‌اند.
• تفاسیر بر ارسطو و مفسران او: شامل تفسیر بر منطق ارسطو، کتاب العباره، آنالوطیقا، ایساغوجی، سماع طبیعی و مابعدالطبیعه. برخی از این تفاسیر به صورت کامل یا جزئی به چاپ رسیده‌اند.
• مقالات در منطق: آثاری چون مقاله در تبیین فصل بین صناعی المنطق الفلسفی و النحو العربی (که به چاپ رسیده) و مقالاتی در باب مباحث چهارگانه و پنجگانه.
• مقالات علمی (طبیعت، ریاضیات، طب): شامل آثاری در باب کل و اجزاء، متصل و منفصل، جزء لایتجزی، نامتناهی، و نیز کتابی در منافع و مضار جماع.
• علم کلام و مابعدالطبیعه: آثاری چون مقاله در توحید (که در سال ۹۴۰ میلادی نوشته شده و به چاپ رسیده است)، مقاله در موجودات، و رساله‌هایی در رد بر متکلمان در باب خلق افعال.
• اخلاق: مهم‌ترین اثر در این حوزه، کتاب تهذیب الاخلاق است که شهرت فراوانی دارد و به موضوع کمال انسان و فضایل اخلاقی می‌پردازد.
• الهیات مسیحی (توحید، تثلیث، تأنس): یحیی بن عدی به عنوان یک متکلم مسیحی، آثار متعددی برای دفاع از عقاید مسیحیت و تبیین مفاهیمی چون توحید، تثلیث و تجسد (تأنس) نوشته است. از جمله آن‌ها می‌توان به ردیه او بر کندی و ردیه بر ابوعیسی وراق اشاره کرد.
• تفسیر کتاب مقدس: آثاری در اثبات صدق انجیل، تبیین اختلاف الفاظ اناجیل، و تفسیر آیاتی از انجیل.

بسیاری از این آثار هنوز به صورت نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های ایران، ترکیه، هند و کشورهای اروپایی موجود است و بخش قابل توجهی از آن‌ها همچنان منتظر تحقیق و چاپ است.

منابع مقاله

• يحيى بن عدي - المعرفة
• يحيى بن عدي - الموسوعة العربية
• يحيى بن عدي - مكتبة نور
• انتشار آثار فلسفی مفقود فرض شده «یحیی بن عدی» - مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
• يحيى بن عدي تلميذ الفارابى - جريدة النهار
• يحيى بن عدي - الفيلسوف الإسلامي المسيحي - عشاق الله
• الفلسفة الأخلاقيّة الإنسانيّة في كتاب تهذيب الأخلاق ليحيى بن عدي - دار المشرق
• المسيحيون، رواد العصر الذهبي - كلمة الحياة

وابسته‌ها

• ارسطاطالیس حکیم: نخستین مقاله ما بعد الطبیعه موسوم به مقالة الألف الصغری با تفسیر یحیی بن عدی و تفسیر ابن رشد
• رسالتان في فلسفه الأخلاق
• یحیی بن عدی و تهذیب الاخلاق: دراسة و نص
• نظرية التوحيد و التثليث‌ الفلسفية عند يحيی‌ بن‌ عدي في‌ كتا‌به‌ «الرد علی الوراق»
• تهذيب الأخلاق
• مقالة فی التوحید