لکنوی، محمد عبدالحی
ابوالحسنات محمد عبدالحی بن محمد عبدالحلیم بن امینالله انصاری لکهنوی (1264-1304ق)، معروف به عبدالحی لکهنوی، از برجستهترین محدثان، فقیهان، اصولیان، مورخان و نویسندگان شبهقاره هند و از مخالفان وهابیت در شبهقاره در قرن سیزدهم هجری بود. نسب وی به ابواَیّوب انصاری (صحابی پیامبر اسلام) میرسد. عبدالحی لکهنوی با وجود عمر کوتاه (حدود ۳۹ سال)، بیش از ۱۱۰ اثر ارزشمند در علوم مختلف اسلامی از خود به جای گذاشت. او در فقه بر مذهب حنفی بود، اما در مسائل اختلافی با استناد به حدیث صحیح، از تقلید صِرف خارج میشد و طریق میانه را برمیگزید. کتابخانه شخصی وی یکی از غنیترین کتابخانههای هند در آن دوره بود.
| عبدالحی لکهنوی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | محمد عبدالحی بن محمد عبدالحلیم بن امینالله انصاری |
| نامهای دیگر | ابوالحسنات، عبدالحی اللكنوي |
| نام پدر | محمد عبدالحلیم |
| ولادت | ۲۶ ذیالقعده ۱۲۶۴ هجری قمری (۲۴ اکتبر ۱۸۴۸ میلادی) |
| محل تولد | باندا، هند، هند (راج بریتانیا) |
| محل زندگی | لکهنو، جونفور، حیدرآباد دکن |
| رحلت | ۱۳۰۴ هجری قمری (۱۸۸۶-۱۸۸۷ میلادی) |
| مدفن | باغ انوار (بستان الأنوار)، لکهنو |
| طول عمر | ۳۹ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | حنفی |
| پیشه | محدث، فقیه، اصولی، منطقی، متکلم، مؤرخ |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | حدیث، فقه، اصول، تراجم، تاریخ، کلام |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار | |
ولادت
عبدالحی لکهنوی در روز سهشنبه ۲۶ ذیالقعده سال ۱۲۶۴ هجری قمری (مطابق ۲۴ اکتبر ۱۸۴۸ میلادی) در شهر باندا (Banda) در هند متولد شد.[۱] پدرش در آن زمان در مدرسه نواب ذوالفقارالدوله در باندا به تدریس اشتغال داشت.[۱]
نسب
نسب عبدالحی لکهنوی از این قرار است: محمد عبدالحی بن محمد عبدالحلیم بن امینالله بن محمد اکبر بن ابی الرحم (ابو الرحم) بن محمد یعقوب بن عبدالعزیز بن محمد سعید بن ملا قطبالدین شهید سِهالوی.[۱] این خاندان در نهایت به ابواَیّوب انصاری، صحابی رسول خدا (ص)، میرسد.[۱] خاندان علمی ایشان به «فرنکی محل» در لکهنو شهرت دارد که توسط سلطان اورنگزیب عالمگیر به اجدادشان واگذار شده بود.[۱]
تحصیلات
حفظ قرآن
عبدالحی لکهنوی از سن پنج سالگی حفظ قرآن را نزد «حافظ قاسم علی لکهنوی» آغاز کرد.[۱] سپس پدرش او را به شهر جونفور برد و در آنجا حفظ قرآن را نزد «حافظ ابراهیم» به پایان رساند. او در سن ده سالگی حفظ قرآن را به اتمام رساند و در همان سال در نماز تراویح امامت میکرد.[۱]
تحصیل علوم مختلف
از ابتدای سال یازدهم زندگی، تحصیل علوم مختلف را نزد پدرش آغاز کرد. او تمام کتب درسی مرسوم در علوم زیر را نزد پدر خواند:[۱] - صرف و نحو - معانی، بیان و بدیع - منطق و حکمت - طب - فقه و اصول فقه - کلام - حدیث و تفسیر
وی در سن هفده سالگی تحصیل این کتب را به پایان رساند.[۱] همچنین علوم ریاضی را پس از وفات پدر، نزد خال خود «محمد نعمتالله» فراگرفت.[۱]
ویژگیهای علمی
عبدالحی لکهنوی از کودکی از حافظهای قوی برخوردار بود.[۱] علاقه به تدریس و تألیف از جوانی در او وجود داشت و هر کتابی را که میخواند، پس از اتمام به تدریس آن میپرداخت.[۱] او حتی کتابهایی را که نزد استادی نخوانده بود، مانند «شرح اشارات» خواجه نصیرالدین طوسی، «قانون» ابن سینا و رسائل عروض را تدریس کرد.[۱]
در علوم ریاضی، نزد دایی خود «محمد نعمتالله» که از ریاضیدانان بزرگ بود، به تکمیل دانش خود پرداخت و به گفتۀ خود، آخرین کسی بود که از او تلمذ کرد.[۱]
اساتید
- محمد عبدالحلیم لکهنوی (پدر) – استاد اصلی در بیشتر علوم
- محمد نعمتالله (دایی) – استاد در علوم ریاضی
شاگردان
- محمد عبدالباقی انصاری لکهنوی مدنی
- احمد انوار الحق
فعالیتهای علمی
تدریس
عبدالحی لکهنوی از جوانی به تدریس اشتغال داشت و طلاب از تدریس او استقبال میکردند. او درباره علاقه خود به تدریس حدیث میگوید: «لذت و شادی که در تدریس حدیث شریف و فقه الحدیث مییابم، در هیچ یک از علوم دیگر نمییابم.»[۲]
کتابخانه شخصی
عبدالحی لکهنوی کتابخانهای بزرگ و غنی داشت که شامل کتب خطی و چاپی نادر در تمام علوم بود. وسعت کتابخانه او از نقلهای فراوانی که در تألیفاتش از کتابهای نادر و مخطوط کرده است، قابل درک است. کتاب «الرفع والتکمیل» با وجود حجم کوچک، از حدود ۱۵۰ کتاب استخراج شده است.[۲]
سفرهای علمی
عبدالحی لکهنوی دو بار به حج سفر کرد.[۳] نخستین بار در سال ۱۲۷۹ قمری همراه با پدرش، و بار دوم در سال ۱۲۹۲ قمری پس از وفات پدر.[۲] در این سفرها از علمای حرمین شریفین بهره برد و کتب نادر خطی و چاپی را گردآوری کرد.
ویژگیهای اخلاقی و علمی
منهج فقهی
عبدالحی لکهنوی در مسائل اختلافی راه میانه را برمیگزید. او درباره منهج خود میگوید: «خداوند مرا به راهی بین افراط و تفریط هدایت کرده است. نه چنان از تقلید صِرف پیروی میکنم که حتی با وجود دلیل شرعی مخالف، قول فقها را رها نکنم، و نه آنچنان بر فقها طعنه میزنم و فقه را یکسره رها میسازم.»[۲]
تواضع
با وجود علم فراوان و تألیفات متعدد، عبدالحی لکهنوی فردی متواضع بود و در آثار خود از اینکه خداوند او را در زمره محدثان قرار دهد، ابراز امیدواری میکرد.[۱]
حافظه قوی
او درباره حافظه خود گفته است: «از دوران کودکی حافظه قوی به من عطا شده است، به طوری که تمام وقایع مربوط به خواندن سوره فاتحه را در پنج سالگی، و حتی کتکی را که در سه سالگی خوردهام، به یاد دارم.»[۱]
وفات
عبدالحی لکهنوی در شب باقیمانده از ماه ربیعالاول سال ۱۳۰۴ هجری قمری (مطابق ۱۸۸۶-۱۸۸۷ میلادی) در شهر لکهنو درگذشت.[۲] سن او در زمان وفات حدود ۳۹ سال بود. پیکر او در «باغ انوار» (بستان الأنوار) در لکهنو، در کنار مسجدی که در آن قرآن تدریس میکرد، و نزدیک قبر ملا نظامالدین سِهالوی (مؤسس درس نظامی هند) به خاک سپرده شد.[۱]
آثار
عبدالحی لکهنوی بیش از ۱۱۰ کتاب و رساله در علوم مختلف تألیف کرد.[۲] بیشتر این آثار در زمان حیاتش به چاپ رسید. برخی از مهمترین آنها عبارتند از:[۱][۲][۴]
- الفوائد البهیة فی تراجم الحنفیة – در تراجم فقیهان حنفی
- التعلیقات السنیة علی الفوائد البهیة – تعلیقات بر الفوائد البهیة
- الرفع والتکمیل فی الجرح والتعدیل – در جرح و تعدیل راویان حدیث
- التعلیق الممجّد علی موطأ الإمام محمد – شرح بر موطأ امام محمد شیبانی
- عمدة الرعایة فی حل شرح الوقایة
- السعایة فی کشف ما فی شرح الوقایة
- الآثار المرفوعة فی الأخبار الموضوعة
- ظفر الأمانی فی شرح مختصر الجرجانی – در مصطلح الحدیث
- نفع المفتی والسائل بجمع متفرقات المسائل – مجموعهای از فتاوا در دو جلد
- إمام الکلام فیما یتعلق بالقراءة خلف الإمام
- إقامة الحجة علی أن الإکثار فی التعبد لیس ببدعة
- تحفة الأخبار فی إحیاء سنة سید الأبرار
- إنباء الخلان بأنباء علماء هندوستان – در تراجم علمای هند
- طرب الأماثل فی تراجم الأفاضل – در تراجم
- نور الهدی لحملة لواء الهدی – در منطق
- سباحة الفکر فی الجهر بالذکر
- الانصاف فی حکم الاعتکاف
- آکام النفائس فی أداء الأذکار بلسان فارس
- مجموعة الفتاوی – در سه جلد بزرگ
- تذکرة الراشد برد تبصرة الناقد
پانویس
منابع مقاله
- لکنوی، محمد عبدالحی، الرفع و التکمیل في الجرح و التعدیل، قاهره: دار السلام، ۲۰۰۹م، ص۱۹-۲۶
- لکنوی، محمد عبدالحی، الأجوبة الفاضلة للأسئلة العشرة الكاملة، قاهره: مکتب المطبوعات الاسلامية، ۱۹۸۴م، ص۱۱-۱۶
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت: دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م، ج۶، ص۱۸۷
- پایگاه الرق المنشور: محمد عبد الحي؛ محمد عبد الحي بن محمد عبد الحليم الأنصاري اللكنوي الهندي، أبو الحسنات
وابستهها
- الرفع و التکمیل في الجرح و التعدیل
- سباحة الفکر في الجهر بالذکر
- الجامع الصغیر مع شرحه النافع الکبیر
- الهدایة شرح بدایة المبتدی
- ظفر الأماني بشرح مختصر السید الشریف الجرجاني في مصطلح الحدیث
- الأجوبة الفاضلة للأسئلة العشرة الكاملة
- اقوال المحدثين و مباحث النسخ و المجتمع و الترجيح مع تجليه دقيقه لمباحث شائکه في...
- تحفة الأخيار في إحياء سنة سيد الأبرار
- القول الأشرف في الفتح عن المصحف
- الفوائد البهية في تراجم الحنفية
- الإنصاف في حكم الإعتكاف
- ردع الإخوان عن محدثات آخر جمعة رمضان
- اللطائف المستحسنة بجمع خطب السنة