ژندهپیل، احمد بن ابوالحسن
احمد جام (۴۴۱-۵۳۶ق)، عارف و صوفی نامدار خراسانی، معروف به ژندهپیل یا شیخ جام. وی در جوانی به میخواری و عشرت گذراند، اما پس از مشاهده کرامتی توبه کرد و هجده سال در کوههای نامق و بیز به عزلت و ریاضت پرداخت. سپس برای ارشاد مردم به میان خلق بازگشت و در منطقۀ معدآباد (تربت جام کنونی) ساکن شد و به تأسیس خانقاه و مسجد و تربیت مریدان پرداخت. احمد جام عمری طولانی داشت و سفرهایی به شهرهای خراسان و نیز مکه انجام داد. او نویسندهای پرکار بود و آثار متعددی به نثر و نظم فارسی در موضوعات عرفانی و اخلاقی از او به جای مانده که از مهمترین آنها میتوان به «کنوز الحکمة»، «مفتاح النجات»، «انس التائبین» و دیوان اشعارش اشاره کرد. آرامگاه او در تربت جام زیارتگاه است.
| احمد جام | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | شیخالاسلام ابونصر احمد بن ابوالحسن نامقی جامی |
| نامهای دیگر | ژندهپیل، پیر جام، احمد جامی، نامقی |
| لقب | شیخالاسلام، شیخ جام |
| نسب | از نسل جریر بن عبدالله بجلی (صحابی پیامبر) |
| نام پدر | ابوالحسن |
| ولادت | ۴۴۱ق |
| محل تولد | روستای نامق، کوهسرخ، خراسان، ایران |
| محل زندگی | نامق، سرخس، معدآباد (تربت جام کنونی) |
| رحلت | ۵۳۶ق |
| مدفن | تربت جام (معدآباد) |
| طول عمر | ۹۶ سال |
| دین | اسلام |
| پیشه | صوفی، عارف، شاعر، نویسنده |
| اطلاعات علمی | |
| علایق پژوهشی | عرفان عملی، ارشاد مردم، تألیف کتب اخلاقی و عرفانی |
| برخی آثار | |
ولادت
شيخالاسلام ابونصر احمد بن ابوالحسن بن احمد بن محمد نامقى جامى در سال 441ق در قريه نامق يا نامه، از توابع شهرستان کوهسرخ، از شهرستانهای استان خراسان رضوی، در خاندانی که از نژاد عرب بودند، ولادت يافت. پدرانش برزگر بودند.جدّ اعلای او جریر بن عبداللّه بجلی از صحابه پیغمبر بود و گویند در تیراندازی در میان عرب مانند نداشت.
دوران کودکی
راجع بدوران کودکى و زندگانى خانواده احمد اطلاعى در دست نیست.والدین و خویشان او مردمى ساده و زراعت پیشه بودند و شیخ احمد مدعى است که حتى خواندن و نوشتن را هم بدو نیاموختهاند. پدر شیخ تا دم مرگ به فرزند خود اعتقادى نداشت، ولى در بستر مرگ توبه کرد و بدو ایمان آورد.
دوران جوانی
جوانی احمد تا هنگام توبه به میخواری و عیش و طرب گذشت. وی با گروهی از همسالان فاسد و تبهکار خود حلقهای داشت که بهنوبت گرد هم میآمدند و بادهگساری میکردند، و این یاران در سالهای پس از توبه نیز گاه مزاحم شیخ بودند و وی را منغّص عیش خود میدانستند.
توبه احمد و توجه او به عبادت و ریاضت و ترک میگساری و هوسرانی هنگامی آغاز شد که کرامتی مشاهده کرد و شبی در حلقه یاران شراب مبدل به شربت گردید. شیخ بیدار و هشیار شد و از گروه دوستان گذشته کنار گرفت و زهد و خلوت پیشه کرد و روی به دینداری و عبادت نهاد. وی بیست و دو ساله بود که به گوشهنشینی و تزکیه نفس پرداخت و به کوهها رفت. ابتدا دوازده سال در کوه نامق و سپس شش سال در کوه بیزدجام یعنی رویهمرفته هجده سال در خلوت و انزوا بسر برد.
پس از آن ترک عزلت گفت و برای ارشاد مردم و توبهدادن میخواران و گناهکاران به میان خلق بازگشت. نخستین میدان او سرخس بود که در آن مرضی شیوع داشت. نخست قدر او بر مردم معلوم نبود ولی پس از ابراز کراماتی چند و شفا دادن بیماران تدریجا شهرت یافت و پیروانی بهم زد.
از سرخس به استاد و زورآباد و سپس به ده معدآباد که ظاهرا همان تربت شیخ جام کنونی است، رفت و در آنجا مقیم شد و به تعلیم شاگردان و تألیف کتب و دعوت مردم پرداخت و یک مسجد جمعه و یک خانقاه بنا نمود. احمد بهرات و نیشابور و بوزجان و مرو و باخرز و بسطام سفر کرد و یک بار هم به مکه رفت، ولی جز در همین یک سفر دیگر از حدود خراسان بیرون نرفت و سراسر عمر طولانی خود را در همان محیط خویش گذرانید.
وفات
وی باتفاق همه روایات نود و شش سال زندگی کرد و در ۵۳۶ق درگذشت و در موضعی بیرون دروازه معدآباد که معین کرده بود به خاک سپرده شد. باید دانست که همه منابع آرامگاه احمد را در جام ذکر میکنند ولی قدیمترین منابع یعنی مقامات غزنوی بهتفصیل حکایتی نقل نموده که چگونه یکی از شاگردان شیخ موضع قبر وی را در خواب دید و خواب خویش بدو باز گفت و شیخ همان نقطه را برای قبر خویش برگزید و همانجا نیز مدفون گشت.
معدآباد در روزگار احمد دهی بوده است در نزدیکی جام که ذکر آن در هیچ منبعی نیست ولی بعدها بر اثر وجود آرامگاه شیخ و نفوذ خاندان و بازماندگانش و تردد زوار و ارادتمندان هر روز بر اهمیت آن افزوده گشت و تدریجا جای جام را گرفت و به اسم جام که در اصل در کنار آن واقع بود شهرت یافت.[۱]
مزار وی هم اکنون در همان ناحیه که امروز تربت خوانده میشود برپاست، و زیارتگاه است و به همین جهت آن محل را تربت جام میخوانند. ساختمان آرامگاه وی را ملک غیاثالدین محمد کرت در سال ۷۱۹ ساخته است.
آثار
آثار چاپی
- سمرقنديه
- انس التائبین و صراط الله المبین
- مفتاحالنجات
- روضة المذنبین و جنة المشتاقین
- كنوز الحكمة
- سراج السائرين
- بحار الحقيقة
- دیوان، مجموعۀ اشعار منسوب به احمد جام در لاهور، لکهنو و کانپور به چاپ رسیده
آثار خطی
- بحارالحقیقة
- ذکر
- نامههای احمد جام
آثار یافتنشده
- اعتقادنامه
- انس المستأنسین
- تذکیرات
- زهدیات
- السرالمکتوم و العقد المنظوم فی الطلسمات
- مثنوی محبتنامه
- مثنوی سوز و گداز
- مثنوی مواهبنامه[۲]