ابوعبید، قاسم بن سلام
| ابوعبید قاسم بن سلام | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | قاسم بن سلام بن مسکین بن زید خزاعی ازدی |
| نامهای دیگر | ابن سلام، ابوعبید ازدی، ابوعبید بغدادی، ابوعبید هروی |
| نسب | از قبیله خزاعه (از شاخههای ازد) |
| نام پدر | سلام بن مسکین |
| ولادت | حدود ۱۵۰-۱۵۷ق (۷۶۷-۷۷۴م) |
| محل تولد | هرات (خراسان) |
| محل زندگی | هرات، بغداد، طرسوس، مصر، مکه |
| رحلت | ۲۲۴ق (۸۳۹م) |
| مدفن | مکه |
| طول عمر | حدود ۶۷-۷۴ سال |
| دین | اسلام |
| مذهب | اهل سنت (اصحاب حدیث) |
| پیشه | لغوی، ادیب، فقیه، محدث، قاری، مورخ |
| منصب | قاضی طرسوس |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | از برجستهترین لغویان و محدثان سده سوم |
| علایق پژوهشی | لغت، حدیث، فقه، قرائات، تاریخ |
| اساتید |
|
| شاگردان |
|
| برخی آثار |
|
ابوعبید قاسم بن سلام بن مسکین بن زید خزاعی ازدی هروی (حدود ۱۵۰ – ۲۲۴ق)، لغوی، ادیب، فقیه، محدث، قاری و مورخ برجسته ایرانیتبار در سده دوم و سوم هجری بود. او که در هرات به دنیا آمد و بیشتر عمر خود را در بغداد گذراند، به عنوان یکی از بزرگترین لغویان و محدثان عصر خود شناخته میشود. ابوعبید با تألیف دهها اثر ارزشمند در زمینههای لغت، حدیث، فقه، قرائات و تاریخ، نقش مهمی در تدوین و گسترش علوم اسلامی ایفا کرد. کتاب «الغریب المصنف» و «غریب الحدیث» او از مهمترین منابع لغوی و حدیثی به شمار میروند. او همچنین به عنوان قاضی شهر طرسوس منصوب شد و در سالهای پایانی عمر در مکه مجاور حرم گشت و در همانجا درگذشت.
ولادت
ابوعبید قاسم بن سلام در فاصله سالهای ۱۵۰ تا ۱۵۷ هجری قمری (۷۶۷-۷۷۴ میلادی) در شهر هرات (خراسان) به دنیا آمد.[۱] پدرش سلام، بنابر برخی روایات اسیر رومی (یونانی) بود و پس از آزادی با قبیله عرب «ازد» نسبت ولاء یافت.[۱] نسبت «خزاعی» نشان میدهد که او به شاخه خزاعه از ازد مربوط بوده است.
تحصیلات و اساتید
ابوعبید پس از گذراندن دورههای مقدماتی، برای تحصیل در سطحی بالاتر رهسپار عراق گردید.[۱] او از محضر استادان برجسته دو مکتب کوفه و بصره بهره برد و در علوم لغت، نحو، حدیث، فقه و قرائات تبحر یافت. از جمله اساتید او:[۱]
- معمر بن سلیمان نخعی
- عبید بن سعید
- شریک بن عبدالله نخعی
- هشیم بن بشیر
- عباد بن عوام کلابی
- اسماعیل بن جعفر
- سفیان بن عیینة
- عبدالله بن مبارک
- ابوعبیده معمر بن مثنی
- ابوزید انصاری
او همچنین قرآن را بر ابوالحسن کسائی، اسماعیل بن جعفر و شجاع بن ابونصر بلخی قرائت کرد.[۱]
فعالیتها
قضاوت در طرسوس
ابوعبید توسط ثابت بن نصر خزاعی (از امیران عباسی) که به فرمانروایی ثغور شام منصوب شده بود، به عنوان قاضی شهر طرسوس برگزیده شد و تا پایان فرمانروایی ثابت در این سمت باقی بود.[۱]
ارتباط با عبدالله بن طاهر
پس از بازگشت به بغداد در حدود سال ۲۱۱ق، ابوعبید با عبدالله بن طاهر خزاعی (از امیران عباسی) ارتباط نزدیکی یافت. او هر کتابی که تألیف میکرد، نزد عبدالله بن طاهر میفرستاد و پاداش فراوان دریافت میکرد.[۱]
هجرت به مکه
در سال ۲۱۹ق و پیش از آنکه همچون دوستانش احمد بن حنبل و دیگر بزرگان اصحاب حدیث بغداد، درگیر ماجرای «محنه» (آزمون اعتقادی درباره خلق قرآن) شوند، بغداد را ترک گفت و راهی حجاز شد و تا پایان عمر در مکه مجاور حرم گشت.[۱]
جایگاه علمی
ابوعبید به عنوان یکی از بزرگترین لغویان و محدثان عصر خود شناخته میشد. او در عقاید بر مذهب اصحاب حدیث پای میفشرد و مواضع مرجئه، جهمیه، معتزله و خوارج را مورد نقد قرار میداد.[۱] او در نحو به مکتب کوفیان گرایش داشت و با شیعیان برخوردی تند داشت.[۱]
وفات
ابوعبید قاسم بن سلام در سال ۲۲۴ هجری قمری (۸۳۹ میلادی) در مکه درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد.[۱]
آثار
ابوعبید آثار ارزشمندی در زمینههای لغت، حدیث، فقه، قرائات و تاریخ تألیف کرد. از جمله مهمترین آنها:[۱]
- الغریب المصنف – در لغت و شرح واژگان غریب قرآن و حدیث
- غریب الحدیث – شرح واژههای مشکل در احادیث نبوی و آثار صحابه (که حدود ۴۰ سال برای گردآوری آن زمان صرف کرد)
- الأموال – در مباحث فقهی مربوط به زکات و خراج
- فضائل القرآن
- الناسخ و المنسوخ
- الإیمان و معالمه – درباره نظریه اصحاب حدیث در مسأله ایمان
- الأمثال – در ضربالمثلهای عربی
- الأجناس من کلام العرب
- القرائات
- الطلاق – در فقه
- الطهارة (یا الطهور) – در فقه
- المواعظ – مشتمل بر اندرزهای پیامبران