نقد و بررسی کتاب‌های تاریخ ادبیات فارسی در شبه قاره: تفاوت میان نسخه‌ها

'''نقد و بررسی کتاب‌های تاریخ ادبیات فارسی در شبه قاره''' تألیف محمد شریف (استاد زبان و ادبیات فارسی در پاکستان)؛ این کتاب، نگاشته یکی از اساتید زبان و ادبیات فارسی در پاکستان است که به تحلیل و نقد مهم‌ترین آثار تاریخ‌نویسی ادبیات فارسی در شبه قاره، از نخستین آثار مانند «شعر العجم» شبلی نعمانی (اوایل سده بیستم میلادی) تا آثار متأخر مانند کتاب «تحوّ نثر فارسی در شبه قاره در دوره تیموریان متأخر» می‌پردازد. نویسنده با اشاره به پیشینه هزارساله زبان فارسی در شبه قاره، بر این نکته تأکید دارد که سنت تاریخ‌نویسی انتقادی ادبیات فارسی در این منطقه عمدتاً از دوره استعمار انگلیسی و با کارهای شبلی نعمانی آغاز شده و سپس توسط محققان دیگر گسترش یافته است. کتاب با نگاهی نظام‌مند، ده‌ها اثر تاریخ ادبی را در شش دسته اصلی طبقه‌بندی و نقادی می‌کند.

کتاب «نقد و بررسی کتاب‌های تاریخ ادبیات فارسی در شبه قاره» اثر محمد شریف، پژوهشی کتاب‌شناختی-انتقادی است که به ارزیابی و طبقه‌بندی مهم‌ترین آثاری می‌پردازد که در شبه قاره هند و پاکستان، درباره تاریخ ادبیات فارسی نوشته شده‌اند. نویسنده که خود از اساتید این حوزه در پاکستان است، در مقدمه به پیشینه حضور هزارساله زبان فارسی در شبه قاره اشاره می‌کند و خاطرنشان می‌سازد که اگرچه ردپای تاریخ ادبیات را می‌توان در آثار سیاسی و تذکره‌های قرن هفتم به بعد جست، اما سنت تاریخ‌نویسی انتقادی و مدرن ادبیات فارسی در این منطقه، عملاً از دوره حکومت انگلیسی‌ها و با کار بنیادین «شعر العجم» نوشته شبلی نعمانی در اوایل سده بیستم میلادی آغاز شده است. شریف با اشاره به نقدهای وارد بر این اثر (از جمله توسط حافظ محمود شیرانی)، به محبوبیت و تأثیر ماندگار آن در میان محققان می‌پردازد و سبک دوگانه آن (تاریخ ادواری در جلدهای اول تا سوم و تاریخ اسلوب‌ها در جلدهای چهارم و پنجم) را الهام‌بخش بسیاری از آثار بعدی می‌داند.

ساختار کتاب بر اساس یک طبقه‌بندی روشمند شکل گرفته است. در **فصل اول**، «تاریخ‌های عمومی»—از جمله خود «شعر العجم»—مورد نقد قرار می‌گیرند که شمار آنها به حدود 31 کتاب می‌رسد. **فصل دوم** به «تاریخ‌های اصناف ادبی» اختصاص دارد و آثاری را که به تاریخ‌چه‌گونه‌های خاص ادبی مانند انشا نویسی، تاریخ‌نویسی، تذکره‌نویسی، فرهنگ‌نویسی، غزل، قصیده و مرثیه پرداخته‌اند (در 18 کتاب) بررسی می‌کند. در **فصل سوم**، «تاریخ‌های ادواری»—یعنی آثاری که ادبیات فارسی را در یک دوره حکومتی خاص (مانند دوره خلجیان یا قطب‌شاهیان) مطالعه کرده‌اند—تقریباً در 16 عنوان کتاب تحلیل می‌شوند.

**فصل چهارم** به «تاریخ‌های منطقه‌ای» می‌پردازد که ادبیات فارسی را در یک منطقه جغرافیایی خاص شبه قاره (مانند بنگلادش یا سرهند) کانون توجه قرار داده‌اند و حدود دوازده عنوان کتاب را در بر می‌گیرد. **فصل پنجم**، «تاریخ‌های طبقاتی» را شامل می‌شود؛ مانند آثاری که به بررسی ادبیات فارسی در میان یک قشر یا گروه خاص (نظیر هندوان) پرداخته‌اند. سرانجام، **فصل ششم** به «تاریخ‌های ترجمه‌ای» اختصاص یافته است؛ یعنی کتاب‌هایی که درباره تاریخ ادبیات فارسی در خارج از شبه قاره (مانند آثار ادوارد براون یا پژوهش‌هایی درباره ادبیات فارسی در تاجیکستان) نوشته شده و سپس به فارسی یا اردو ترجمه شده‌اند. این اثر با پوشش گسترده و نقد منسجم خود، منبعی ارزشمند برای شناخت جریان تاریخ‌نویسی ادبیات فارسی در شبه قاره و ارزیابی نقاط قوت و ضعف آن محسوب می‌شود.<ref>[https://literaturelib.com/books/737 ر.ک.پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات]</ref>