تاریخ دخانیه یا تاریخ وقایع تحریم تنباکو: تفاوت میان نسخه‌ها

| کتابخانۀ دیجیتال نور =30370

«پس از نقد آن مقاله، وی شرحی از رواج فرنگی‌مآبی در ایران را به دست می‌دهد... او از این که ایرانیان، اقبال مردم ا‎نگلستان را به‎سوی خود، فوزی عظیم شمرده‌اند و از اینکه چگونه آنها مهام امر لشکری و کشوری خود را به دست آنها سپرده‌اند می‌نالد»<ref>همان، ص22-23</ref>.

«پس از این کلیات، وی به اصل مطلب، یعنی ثبت جریانات آغازین امتیاز تنباکو و رخدادهای پس از آن می‌پردازد. او با این کلیات بر آن است تا نشان دهد که پس از نفوذ فرنگیان، اقدام به تحریم، مهم‎ترین حرکتی بوده که صورت گرفته و ضمن دفع سلطه خارجی، اعتبار اسلام را احیا کرده است... فاصله گرفتن روحانیت از نظام آموزشی جدید و انزوای فکری و فرهنگی، رها کردن قشر تحصیل‎کرده و نگه داشتن بخش سنتی جامعه، سبب شد تا سهم آنها در جامعه محدود شده و کانال‎های قدرت در اختیار فرنگی‌مآبان قرار گیرد. شیخ حسن، پس از اشاره به گرفتن اصل امتیاز توسط خارجی‎ها و نقش امین‌السلطان و نیز ثبت متن امتیازنامه، مجددا به سراغ توسعه نفوذ فرنگی‎ها در ایران پرداخته و فساد و تباهی را ناشی از حضور آنان دانسته است»<ref>همان، ص23</ref>.

«علی‌رغم آنکه شیخ حسن فقیه بوده و ظاهرا به کار تاریخ اشتغالی نداشته، کتابش در تاریخ جنبش، اثری بکر و بدیع بوده و توان گفت که اسلوب نگارش تاریخ را تا حدود زیادی رعایت کرده است. وی در سرگذشت جنبش، بحث را با کلیات شروع کرده، قدم‌به‌قدم وقایع آن را دنبال کرده و تا رسیدن به نتایج قطعی پابه‎پای حوادث، کتاب خود را به پیش برده است. پرداختن وی به نوشتن تاریخ چنین جنبشی، نشانگر جایگاه والایی است که در این جنبش به‎لحاظ دینی و سیاسی در ذهنیت شیخ حسن داشته است. این، در حالی است که جز یکی دو جزوه کوتاه، این کتاب تنها اثر تک‎نگارانه‌ای است که در این‎باره و در همان دوره‌ای که جنبش برپا بوده، به نگارش درآمده است»<ref>همان، ص14</ref>.

«وی در این کتاب، افزون بر نقل وقایع، جهت‎گیری‎های فکری خودش را که برخاسته از متن واقعیات موجود در زمان وی و ارزش‎های حاکم بر آن بوده و به تحولات و رخدادها روح و معنی بخشیده، آورده است. یکی از مهم‎ترین نکات، تحرک مردم و به عبارتی حضور توده‌های مردم در این جنبش بوده که شیخ حسن به‌دقت اهمیت آن را دریافت و همه جا به‌عنوان حرکت عمومی مردم از آن یاد کرده است»<ref>همان، ص14-15</ref>.

«کربلایی با اشاره به «همه این رنج بردن‌ها» که در جمع‎آوری «صورت این مکاتبات و سؤال و جواب‌ها» متحمل شده، هدفش را خدمت به «رؤسای ملت» ذکر کرده، به امید آنکه در آینده رؤسای ملت «از خصوصیاتی که این قصه مشتمل است»، «مطالب مهمه را با تجربه آموخته باشند». او با اشاره به محدودیتی که برای افراد امثال وی وجود دارد، می‌گوید: کسانی که در «این‎گونه وقایع بزرگی که دولت و اولیای دولت طرفند»، واقعه‎نگاری می‌کنند، هر مقدار که «حریص» باشند، نمی‌توانند به همه نکات «پی برده و شرح دهند». در این صورت شرح پاره‌ای مطالب را به عهده دقت نظر و غوررسی ملاحظه‌کنندگان موکول و محول کرده است»<ref>ر.ک: همان، ص16</ref>.

«یکی از مهم‎ترین نتایجی که با مطالعه کتاب شیخ حسن به دست می‌آید آن است که کسانی از روحانیت با وجود آنکه در کربلا، نجف و سامرا مشغول تحصیل بوده‌اند دقیقا از مسائل سیاسی و فرهنگی جاری مطلع بوده و در ارتباط دائم با این‎گونه مسائل بوده‌اند»<ref>همان، ص16-17</ref>.

«کتاب وی در همان سال 1310ق، که هنوز قدرت قاجاریه دست‎نخورده بوده، نوشته شده و او می‌بایست رعایت حال بسیاری از امور را می‌کرده ا‎ست. بااین‌همه خط کتاب دقیقا خط رهبران جنبش بوده و به‌هیچ‎روی تحت تأثیر افراط برخی از گروه‌ها یا تفریط بعضی از جریانات قرار نگرفته است. او خط رهبری جنبش را در سامرا و تهران دنبال کرده و دقیقا از آن به دفاع برخاسته است. از متن کتاب به‎خوبی استفاده می‌شود که وی به‌شدت از افراطی‎ها که سعی می‌کردند نتایجی ورای آنچه مورد نظر رهبران جنبش بوده بگیرند، انتقاد کرده است»<ref>همان، ص17</ref>.

«با ملاحظه این نکات می‌توان گفت که اثر شیخ حسن بسیار بدیع بوده و هیچ نگارش دیگری در زمینه این رخداد تاریخی به پایه او نمی‌رسد. جز این کتاب، تنها مشتی اسناد خارجی، خاطرات کوتاه اعتمادالسلطنه، قطعه‌های جسته گریخته ناظم‌الاسلام - که بسیاری از آن برگرفته از کتاب شیخ حسن و البته بدون یاد از منبع بوده - ‎و مطالب مغرضانه یحیی دولت‎آبادی و نیز خاطرات سیاسی امین‌الدوله و برخی اسناد دولتی در دست است که البته باید در تحلیل نهایی مورد استفاده قرار گیرد. بی‌توجهی به کتاب شیخ حسن در طول هشتاد سال گذشته، نشأت‎گرفته از نگرش ضد فرنگی اوست که به‌هیچ‎روی با اندیشه‌های منورالفکران که در تمام این دوره مسلط بوده و پشتوانه استبداد را هم داشته‌اند، سر سازگاری نداشته است»<ref>همان</ref>.

فهرست مطالب در ابتدا و فهرست اعلام در انتهای اثر ذکر شده است. پاورقی‎ها علاوه بر ذکر ارجاعات، حاوی توضیحاتی درباره متن نیز هست. در تصحیح این اثر از دو نسخه کتابخانه آیت‌الله مرعشی قم و یک نسخه کتابخانه آخوند همدان استفاده شده است.