مامقانی، محمدرضا

محمدرضا مامقانی
محمدرضا مامقانی
نام کامل	محمدرضا مامقانی
نسب	خاندان مامقانی (پدری) و خاندان کاشف‌الغطاء (مادری)
نام پدر	محیی‌الدین مامقانی
ولادت	۱۳۷۳ قمری
محل تولد	نجف اشرف، عراق
محل زندگی	نجف، مشهد، قم
رحلت	۵ رمضان ۱۴۴۷ قمری (۴ اسفند ۱۴۰۴ شمسی)
طول عمر	۷۲ سال
خویشاوندان	شیخ عبدالله مامقانی (جد پدری)، شیخ جعفر کاشف‌الغطاء (جد مادری)
دین	اسلام
مذهب	شیعه دوازده‌امامی
پیشه	پژوهشگر، محقق، نویسنده
اطلاعات علمی
اجازه اجتهاد از	محیی‌الدین مامقانی; سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی; میرزا عبدالله مجتهدسرابی;
علایق پژوهشی	علم رجال، درایه، حدیث، نسب‌شناسی
اساتید	میرزا جواد تبریزی; میرزا کاظم تبریزی قاروبی; حسین وحید خراسانی; شهید مرتضی مطهری; سید محمد روحانی; سید محسن حکیم; حسن حسن‌زاده آملی; سید محمدباقر حجت طباطبایی;
برخی آثار	تنقیح المقال في علم الرجال (آل البیت); مقباس الهداية في علم الدراية; معجم الرموز و الإشارات; مرآة الكمال لمن رام درك مصالح الأعمال; علم النسب؛ لغته، مصطلحه، رموزه;
	v; t; e;

برای دیگر کاربردها، مامقانی (ابهام زدایی) را ببینید.

محمدرضا مامقانی (۱۳۳۲‎-۱۴۰۴ش/۱۳۷۳-۱۴۴۷ق)، پژوهشگر و نویسنده برجسته حوزوی در علوم رجال، درایه و حدیث، فرزند آیت‌الله شیخ محیی‌الدین مامقانی و نواده دو فقیه بزرگ شیعه، شیخ عبدالله مامقانی (صاحب تنقیح المقال) و شیخ جعفر کاشف‌الغطاء بود. او از اساتید برجسته‌ای مانند میرزا جواد تبریزی، وحید خراسانی و شهید مرتضی مطهری بهره برد و بیش از ۸۰ اثر علمی از خود به جای گذاشت. احیای آثار رجالی خاندان مامقانی و تحقیق و تعلیقه بر کتاب‌های «تنقیح المقال» و «مقباس الهدایة» از مهمترین خدمات علمی اوست.

ولادت

محمدرضا مامقانی در سال ۱۳۷۳ قمری (۱۳۳۲ شمسی) در شهر نجف اشرف، در خانواده‌ای که نسل‌در‌نسل به علم و فقاهت شهره بودند، دیده به جهان گشود. تاریخ دقیق ولادت او به دلیل مفقود شدن قرآنی که در آن ثبت شده بود و عدم حضور پدرش در زمان تولد (به سبب زیارت امام رضا علیه‌السلام)، نامعلوم مانده است.

پدرش، آیت‌الله شیخ محیی‌الدین مامقانی (متوفای ۱۴۲۹ق)، از علمای زاهد و متقی بود که نقش اساسی در تربیت علمی و معنوی فرزند خود ایفا کرد. جد پدری او، آیت‌الله شیخ عبدالله مامقانی (متوفای ۱۳۵۱ق)، از مفاخر علم رجال و نویسنده دو اثر جاویدان «تنقیح المقال فی علم الرجال» و «مقباس الهدایة فی علم الدرایة» است. جد اعلای ایشان نیز آیت‌الله شیخ محمدحسن مامقانی (متوفای ۱۳۲۳ق)، از مراجع تقلید و شاگردان برجسته شیخ انصاری بود.

از سوی مادر، نسب ایشان به خاندان معروف کاشف‌الغطاء می‌رسد. مادرش دختر شیخ محمدرضا بن شیخ هادی (صاحب المقبولة الحسینیة) و نواده شیخ جعفر کاشف‌الغطاء (صاحب کتاب معروف «کشف‌الغطاء») بود. این پیوند دو خاندان بزرگ علمی، بستر مناسبی برای رشد و بالندگی علمی وی فراهم آورد.^[۱]

تحصیلات

محمدرضا مامقانی تحصیلات مقدماتی را از پنج‌سالگی در مدرسه امام صادق(ع) نجف آغاز کرد. سپس به مدرسه علویه (از مدارس معروف ایرانیان در نجف) رفت و تا کلاس پنجم در آنجا تحصیل کرد. پس از آن، برای ادامه تحصیلات جدید به مدرسه ملی «منتدی النشر» که توسط شیخ محمدرضا مظفر تأسیس شده بود، وارد شد و دوره راهنمایی و دبیرستان را به صورت شبانه به پایان رساند. در همین ایام، روزها را به فراگیری دروس حوزوی اختصاص می‌داد. وی سپس در دانشکده فقه (کلیة الفقه) نجف ثبت‌نام کرد و موفق به کسب رتبه اول در این مؤسسه شد.

ایشان مقدمات و سطوح عالی حوزه را نزد استادان برجسته‌ای در نجف فرا گرفت که از آن جمله‌اند:

منهاج‌الصالحین را نزد سید محسن حکیم.
شرایع‌الاسلام را نزد شیخ علی المُسَبِّع الاحسائی.
حاشیه ملاعبدالله را نزد سیدالصمدی البهبهانی.
ادبیات عرب را نزد شیخ رشید بصری.

وی روزهای پنجشنبه و جمعه در دروس تفسیر و عقاید آیت‌الله شیخ بشیر نجفی و آیت‌الله شیخ مجتبی لنکرانی شرکت می‌کرد.

در سال ۱۳۹۱ قمری، حکومت بعثی عراق به اخراج ایرانیان از این کشور اقدام کرد. شیخ محمدرضا به همراه پدرش به دلیل خطرات جانی (پس از شهادت دوستانشان) به ایران مهاجرت کردند. پدرش در تهران ساکن شد و ایشان رهسپار مشهد گردید و در رشته فلسفه دانشگاه الهیات ثبت‌نام کرد. در حوزه علمیه مشهد، از محضر اساتیدی چون آیت‌الله سید محمدباقر حجت طباطبایی (مکاسب، رسائل و کفایه)، آیت‌الله میرزا سیدحسن صالحی (لمعه و مکاسب) و آیت‌الله شیخ ابوالقاسم روحانی بهره برد. در اواخر سال ۱۳۹۴ قمری به قم مهاجرت کرد و باقیمانده دروس سطح (کفایه) را نزد آیت‌الله سید محمد مفتی‌الشیعه تکمیل نمود.

در قم، در دروس خارج فقه و اصول اساتید نام‌آوری حضور یافت که مهمترین آنان عبارتند از: سید محمد روحانی، میرزا کاظم تبریزی قاروبی، سید محمدکاظم شریعتمداری، میرزا هاشم آملی، سید ابوالقاسم کوکبی تبریزی، میرزا جواد تبریزی، و حسین وحید خراسانی. وی در کنار فقه و اصول، به فراگیری علوم معقول نیز همت گماشت. منظومه را نزد شیخ مهدی محمدی‌گیلانی، هیئت و نجوم را نزد حسن حسن‌زاده آملی، و بحث حرکت جوهری از کتاب اسفار را نزد شهید مرتضی مطهری فرا گرفت.^[۲]

فعالیت‌ها

مجموعه آثار آل مامقانی (80 عنوان در 228 جلد کتاب از آثار آل مامقانی)

آیت‌الله مامقانی سال‌های متمادی به تدریس علوم حوزوی در سطوح مختلف در حوزه علمیه قم اشتغال داشت. عمده‌ترین فعالیت علمی ایشان، تحقیق، تصحیح و احیای میراث گرانبهای علمی خاندان مامقانی، به‌ویژه آثار رجالی و درایی جد بزرگوارشان، شیخ عبدالله مامقانی بود. وی با تعلیقات، استدراکات و تحقیقات ارزشمند خود بر کتاب‌های «تنقیح المقال» و «مقباس الهدایة»، این آثار را به صورتی کامل‌تر و سودمندتر در دسترس پژوهشگران قرار داد.

از دیگر فعالیت‌های مهم علمی وی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

تألیف آثاری نو و ابتکاری در علوم حدیث، رجال، درایه و نسب‌شناسی.
دریافت اجازات متعدد روایی از علمای بزرگ، از جمله پدرش آیت‌الله شیخ محیی‌الدین مامقانی، آیت‌الله العظمی سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی و آیت‌الله میرزا عبدالله مجتهدسرابی.
همکاری با مراکز علمی و پژوهشی، از جمله مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور برای تولید نرم‌افزار «مجموعه آثار آل‌مامقانی».

ایشان تا پایان عمر پربرکت خود به پژوهش و نگارش اشتغال داشت و خدمات ارزنده‌ای به جهان تشیع، به‌ویژه در حوزه علوم حدیثی و رجالی، ارائه نمود.

وفات

آیت‌الله شیخ محمدرضا مامقانی سرانجام پس از ۷۲ سال زندگی پربار علمی، در روز دوشنبه، چهارم اسفندماه ۱۴۰۴ شمسی، مصادف با پنجم ماه رمضان‌المبارک سال ۱۴۴۷ قمری، دار فانی را وداع گفت.^[۳]. پیکر ایشان پس از تشییع از مقابل مسجد امام حسن عسکری(ع) به سمت حرم مطهر حضرت معصومه(س) شهر مقدس قم، برای تدفین به نجف اشرف انتقال داده شد.^[۴]

آثار

محمدرضا مامقانی از پرکارترین پژوهشگران حوزه علمیه بود. حاصل عمر پرثمر او بیش از ۸۰ عنوان کتاب در موضوعات متنوع اسلامی، اعم از تألیف و تحقیق، می‌باشد. برخی از آثار ایشان به دلایلی با نام مستعار منتشر شده است.^[۵] مهمترین آثار وی عبارتند از:

مسرد تنقيح المقال في علم الرجال: اثری مستقل در پاسخ به اشکالات و نقدهای وارد شده بر کتاب «تنقیح المقال» جدش.
تحقیق و تعلیق بر تنقیح المقال في علم الرجال: تصحیح و تکمیل اثر جاودان شیخ عبدالله مامقانی.
تحقیق و تعلیق بر مقباس الهداية في علم الدراية: تصحیح و استدراک بر بزرگترین دائرةالمعارف درایه‌ای جهان اسلام (در ۷ جلد).
معجم الرموز و الإشارات: فرهنگ‌نامه‌ای برای رمزگشایی از نمادها و نشانه‌های به کار رفته در کتب حدیثی و رجالی.
علم النسب؛ لغته، مصطلحه، رموزه: کتابی ابتکاری در توضیح قواعد و اصطلاحات دانش نسب‌شناسی.
المرشد إلی تعلیم القرآن الکریم: (خاص بالمعلمین).
الدروس العشرة لتعلیم القرآن الکریم: (خاص بالمتعلمین).
المباهلة بروایة صاحب الإقبال: تحقیقی پیرامون حدیث مباهله.
الکلمة الغراء في تفضیل الزهراء (س): در فضایل حضرت زهرا (س).
عقیلة الوحي: درباره شخصیت حضرت زینب (س).
مرآة الکمال لمن رام درك مصالح الأعمال: (به کوشش ایشان).
الفوائد الرجالیة: (تحقیق).
مخزن المعاني في ترجمة المحقق المامقاني: (تحقیق و تعلیق) که به مهمترین منبع برای شرح حال خاندان مامقانی تبدیل شده است.
الکنی و الألقاب التي یعبر بها في الأخبار عن الرسول و الأئمة الأطهار(ع).
علامات الترقیم (قدیماً و حدیثاً): در باب پیشگامی مسلمانان در علم نشانه‌گذاری.^[۶]

علاوه بر این، نرم‌افزار «مجموعه آثار آل‌مامقانی» که توسط مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور تولید شده است، مشتمل بر ۸۰ عنوان کتاب در ۲۲۸ جلد از آثار پنج نسل از این خاندان (از جمله آثار شیخ محمدرضا مامقانی) می‌باشد و دسترسی به این میراث عظیم را برای پژوهشگران فراهم ساخته است.^[۷]

برای مشاهده و مطالعهٔ مجموعه‌ای ارزشمند از آثار و تألیفات آیت‌الله محمدرضا مامقانی(ره)، می‌توانید به کتابخانه دیجیتال نور مراجعه نمایید^[۸]. این پایگاه علمی-پژوهشی، با فراهم‌آوری نسخه‌های دیجیتال‌شده از کتب معتبر، دسترسی آسان و سریعی را برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به علوم اسلامی و معارف اهل‌بیت(ع) فراهم کرده است. با مراجعه به این سامانه، می‌توانید گنجینه‌ای از دانش و دیدگاه‌های این نویسنده را در هر زمان و مکان، مورد کنکاش و بهره‌برداری قرار دهید.

پانویس

منابع مقاله

وابسته‌ها

[1] ر.ک:محقق برجسته حوزه درگذشت؛ نگاهی به زندگی و آثار شیخ محمدرضا مامقانی، خبرگزاری کتاب ایران

[2] ر.ک: محمد رضا مامقانی، پایگاه اطلاع رسانی حدیث شیعه

[3] خبرگزاری بین المللی شفقنا

[4] ر.ک: مراسم تشییع پیکر مرحوم آیت الله مامقانی، خبرگزاری رسمی حوزه

[5] ر.ک: محمد رضا مامقانی، پایگاه اطلاع رسانی حدیث شیعه

[6] ر.ک:محقق برجسته حوزه درگذشت؛ نگاهی به زندگی و آثار شیخ محمدرضا مامقانی، خبرگزاری کتاب ایران

[7] ر.ک: مجموعه آثار آل مامقانی، فروشگاه اینترنتی نورشاپ

[8] کتابخانه دیجیتال نور

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]