عیسی بن مستفاد

عیسی بن مستفاد بجلی
نام کامل	عیسی بن المستفاد
نام‌های دیگر	ابوموسی بجلی ضریر
نام پدر	المستفاد
ولادت	نامشخص (حدود اواسط قرن دوم هجری)
محل تولد	احتمالاً کوفه یا بغداد، خلافت عباسی
محل زندگی	بغداد
رحلت	۲۲۰ هجری قمری
مدفن	بغداد
دین	اسلام
مذهب	شیعه اثنی‌عشری
پیشه	محدث، راوی
اطلاعات علمی
علایق پژوهشی	وصایت و امامت، اصول دین
اساتید	امام موسی کاظم علیه‌السلام امام محمد جواد علیه‌السلام
شاگردان	ابویوسف واحظی ازهر بن بسطام بن رستم حسن بن یعقوب علی بن اسماعیل بن یقطین عبیدالله بن عبدالله دهقان
برخی آثار	الوصیة

ابوموسی عیسی بن مستفاد بجلی ضریر (متوفای ۲۲۰ هجری قمری)، از راویان و محدثان شیعه در قرن سوم هجری است که از دو امام معصوم — امام موسی کاظم علیه‌السلام و امام محمد جواد علیه‌السلام — روایت کرده است. مهم‌ترین اثر وی کتاب «الوصیة» است که مجموعه‌ای از احادیث درباره وصایت و خلافت بلافصل حضرت علی علیه‌السلام می‌باشد. این کتاب از «الأصول الروائیة المعتبرة» شمرده شده و علمای بزرگی چون کلینی، سید رضی و ابن طاووس به آن اعتماد کرده‌اند. در ارزیابی رجالی، وی محل بحث میان رجالیون است، اما اعتماد محدثان بزرگ به کتاب وی و ذکر او در دو قسم رجال ابن داود، نشان‌دهنده عدم وضوح ضعف وی است.

ولادت

تاریخ دقیق ولادت عیسی بن مستفاد مشخص نیست، اما بر اساس شواهد تاریخی می‌توان گفت که وی در حدود سال ۱۶۰ هجری قمری حیات داشته است. از آنجا که وی از امام موسی بن جعفر (کاظم) علیه‌السلام روایت کرده و امام کاظم پس از سال ۱۴۸ هجری (شهادت امام صادق) عهده‌دار امامت شد، می‌توان یقین داشت که وی در سال ۱۶۰ هجری زنده بوده است.

نام کامل وی «ابوموسی عیسی بن المستفاد بجلی ضریر» است. ضبط دقیق نام: «عیسی» به کسر عین و فتح یاء، «المستفاد» با میم مضمومه، سین مهمله ساکنه، تاء مثناه از فوق مفتوحه، فاء و الف و دال مهمله، «البجلی» (منسوب به قبیله بجیله)، «الضریر» (نابینا).

طبقه و مشایخ (اساتید)

عیسی بن مستفاد از دو امام معصوم روایت کرده است:

امام موسی بن کاظم علیه‌السلام (امام هفتم، ۱۲۸-۱۸۳ق)

وی راوی اصلی کتاب «الوصیة» از امام کاظم علیه‌السلام است. امام کاظم در توصیف او فرمود: «تو دست برنمی‌داری مگر اینکه ریشه و آغاز علم را بجویی. به خدا سوگند که تو می‌پرسی تا به ژرف‌نگری در دین دست یابی.»

امام محمد بن علی الجواد علیه‌السلام (امام نهم، ۱۹۵-۲۲۰ق)

نجاشی و دیگر رجالیون تصریح کرده‌اند که وی از امام جواد علیه‌السلام نیز روایت کرده است.

نکته مهم: اشتباه ابن داود

ابن داود در رجال خود به اشتباه، عیسی بن مستفاد را از اصحاب امام باقر علیه‌السلام (امام پنجم) شمرده است، در حالی که این اشتباه از عدم توصیف «ابوجعفر» به «الثانی» ناشی شده است. مامقانی و استرآبادی بر این اشتباه تذکر داده‌اند.

راویان از او (شاگردان و ناقلان)

کسانی که از عیسی بن مستفاد روایت کرده‌اند:

- ابویوسف واحظی

- ازهر بن بسطام بن رستم

- حسن بن یعقوب

- علی بن اسماعیل بن یقطین

- عبیدالله بن عبدالله دهقان (راوی کتاب او)

- عبیدالله بن فضل

بررسی رجالی (جرح و تعدیل)

دیدگاه رجالیون متقدم

۱. نجاشی (متوفای ۴۵۰ق)

نجاشی در رجال خود می‌گوید: «عيسى بن المستفاد أبو موسى البجلي الضرير، روى عن أبي جعفر الثاني عليه‌السلام و لم يكن بذاك، له كتاب الوصية.» عبارت «لم یکن بذاک» محل بحث رجالیون است. بسیاری آن را به معنای «لیس بذاک الثقة العظیم» (آنچنان که فوق‌العاده مورد اعتماد باشد) تفسیر کرده‌اند که نوعی مدح نسبی است، نه قدح مطلق.

۲. شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ق)

شیخ طوسی در الفهرست می‌گوید: «عيسى بن المستفاد له كتاب، رواه عبيدالله بن عبد الله الدهقان عنه.» ایشان به جرح یا تعدیلی اشاره نکرده است.

۳. ابن غضائری

ابن غضائری می‌گوید: «ذكر له رواياته عن موسى بن جعفر عليهماالسلام. و له كتاب «الوصيّة» لا يثبت سنده. و هو في نفسه ضعيف.»

دیدگاه رجالیون متأخر

۴. علامه حلی (متوفای ۷۲۶ق)

علامه حلی در خلاصة الاقوال، عیسی بن مستفاد را در قسم دوم (ضعفاء) ذکر کرده و گفته: «له كتاب الوصية لا يثبت سنده و هو في نفسه ضعيف.»

۵. ابن داود حلی

ابن داود حلی عیسی بن مستفاد را در هر دو قسم رجال خود ذکر کرده است: هم در قسم ثقات و معتمدین و هم در قسم ضعفاء. این نشان‌دهنده تردید وی در حکم قطعی درباره اوست.

۶. علامه مامقانی

مامقانی در تنقیح المقال، عیسی بن مستفاد را «ضعیف» دانسته اما تصریح کرده که وصف «ضعیف» در کتب رجال برای او ذکر نشده و تنها صدوق در یک مورد او را «ضعیف» خوانده است.

۷. سید ابوالقاسم خوئی

در معجم رجال الحدیث، میان «عیسی الضریر» و «عیسی الضعیف» قائل به اتحاد شده و هر دو را یک نفر دانسته، اما آن دو را از «عیسی بن المستفاد» جدا کرده است.

۸. محقق شوشتری (صاحب قاموس الرجال)

شوشتری به شدت با اتحاد عیسی بن مستفاد با عیسی الضریر و عیسی الضعیف مخالفت کرده و آن را خطا دانسته است.

تحلیل نهایی درباره وثاقت

از مجموع اقوال رجالیون می‌توان نتیجه گرفت:

۱. اتحاد عیسی بن مستفاد با عیسی الضریر و عیسی الضعیف محل اختلاف شدید است. مشهور رجالیون متقدم (نجاشی، طوسی، علامه) آنان را جدا دانسته‌اند.

۲. قول نجاشی «لم یکن بذاک» — بسیاری از محققان (از جمله استرآبادی، وحید بهبهانی، صاحب شعب المقال، صاحب توضیح المقال) این عبارت را به معنای مدح نسبی تفسیر کرده‌اند، نه قدح.

۳. تضعیف ابن غضائری — با توجه به اینکه ابن غضائری حتی به بزرگان و ثقات نیز جرح وارد کرده (مانند یونس بن عبدالرحمن)، تضعیف وی چندان معتبر نیست.

۴. ذکر ابن داود در دو قسم — نشان‌دهنده عدم وضوح ضعف وی نزد رجالیون است.

۵. اعتماد بزرگان — اعتماد کلینی، سید رضی، ابن طاووس و دیگران بر کتاب وی، دلیل بر اعتبار نسبی آن است.

نتیجه: عیسی بن مستفاد امامی‌مذهب و ممدوح به دلالت التزام است و کتاب «الوصیة» وی از اصول روایی معتبره به شمار می‌رود.

وفات

عیسی بن مستفاد پس از وفات امام کاظم علیه‌السلام و امام رضا علیه‌السلام همچنان زنده بود و سرانجام در همان سالی که امام جواد علیه‌السلام به شهادت رسید — یعنی سال ۲۲۰ هجری قمری — وفات یافت.

ویژگی‌های شخصیتی

از خلال روایات و منابع رجالی، ویژگی‌های زیر برای عیسی بن مستفاد قابل استخراج است:

- ملازم امام کاظم علیه‌السلام و از اصحاب مخلص ایشان

- اهل کتمان اسرار اهل بیت — امام کاظم(ع) مطالب حساس درباره وصایت را به او گفت که نشان از امانت‌داری وی دارد

- اهل تحقیق و ژرف‌نگری — امام او را «کثیر البحث فی الأمور» وصف کرده است

- متخصص در مباحث وصایت و امامت — تمام اهتمام خود را در این باب حساس متمرکز کرده بود

- نابینا (ضریر) — این ویژگی در کنیه و لقب او ذکر شده است

آثار

از عیسی بن مستفاد یک کتاب به نام «الوصیة» به یادگار مانده است. این کتاب مجموعه‌ای از احادیث درباره وصایت حضرت علی علیه‌السلام است که از امام کاظم علیه‌السلام روایت شده و از «الأصول الروائیة المعتبرة» به شمار می‌رود. علمای بزرگی همچون کلینی، سید رضی و ابن طاووس در آثار خود از این کتاب نقل کرده‌اند.

منابع مقاله

• طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، [بی‌جا]: [بی‌نا].
• عطار، قیس بهجت (مقدمه)، الوصیة [من الأصول الروائیة المعتبرة]، مشهد مقدس: کتابخانه تخصصی امیرالمؤمنین علیه‌السلام، ۱۳۸۷ش.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی، طرف من الأنباء و المناقب، مشهد مقدس: تاسوعا، ۱۳۷۸ش.
• شبستری، عبدالحسین، أحسن التراجم لأصحاب الإمام موسی الکاظم علیه‌السلام، مشهد مقدس: کنگره جهانی حضرت رضا علیه‌السلام، ۱۳۶۹ش.
• شبستری، عبدالحسین، سبل الرشاد الی اصحاب الإمام الجواد علیه‌السلام، قم: المکتبة التاریخیة المختصة، ۱۴۲۱ق.
• حسینی جلالی، محمدحسین، فهرس التراث، قم: دلیل ما، ۱۳۸۰ش.
• ابن‌غضائری، احمد بن حسین، الرجال لابن الغضائري، به کوشش محمدرضا حسینی جلالی، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۰ش.
• شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۸ش
• گروهی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۹ش

وابسته‌ها

• الوصية (من الأصول الروائية المعتبرة)
• ترجمه کتاب الوصية