مامقانی، محمدحسن
محمدحسن مامقانى (1238-1323ق) فقیه، اصولی و رجالی برجسته شیعه در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری. وی پس از وفات میرزای شیرازی به مرجعیت رسید و در ترکیه، قفقاز و ایران بهویژه در آذربایجان و تهران مقلدان بسیاری داشت. از مهمترین اساتید او میتوان به شیخ مرتضی انصاری و سید حسین کوهکمری اشاره کرد. از آثار برجسته وی میتوان به کتاب «غایة الآمال و نهایة المقال» و «ذریعة الاحلام فی شرح شرایع الاسلام» اشاره نمود. وی در 23 شعبان 1238ق در مامقان تبریز متولد شد. پدرش عبدالله از شاگردان صاحب ریاض و از علمای مامقان بود. در هشت سالگی پدر و مادر خود را از دست داد و سرپرستی او به عهده دوست قدیمی پدر، آیتالله اصفهانی صاحب «فصول» افتاد. در سال 1240ق همراه پدر به کربلا مشرف شد و تا هفده سالگی در مدرسه حسن خان به فراگیری مقدمات، ادبیات، منطق، معانی و بیان پرداخت. پس از درگذشت صاحب فصول، به نجف اشرف مهاجرت کرد و در مدرسه صحن امیرالمؤمنین(ع) ساکن شد. پس از سه سال به اصرار صاحب جواهر و اهالی مامقان به زادگاهش بازگشت و در مدرسه علمیه آنجا به تدریس پرداخت. در حدود سال 1270ق بار دیگر به نجف بازگشت و نزد اساتیدی چون شیخ مرتضی انصاری، سید حسین کوهکمری، ملاعلی خلیلی تهرانی، راضی نجفی آل خضر و مهدی کاشفالغطاء به تحصیل فقه، اصول، حدیث، رجال و درایه پرداخت و در تمام این علوم استاد شد. پس از جدایی از استادش کوهکمری، مستقلاً به تدریس و تألیف اشتغال ورزید. شاگردان برجستهای چون سید ابوالحسن اصفهانی، علامه سید محسن امین، فرزندش عبدالله مامقانی (صاحب تنقیح المقال)، حسنعلی نخودکی اصفهانی، سید علی قاضی طباطبائی و شیخ علی کاشفالغطاء را پرورش داد. آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت که از مهمترین آنها میتوان به «ذریعة الاحلام فی شرح شرایع الاسلام»، «حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری»، «غایة الآمال»، «کتاب الصید و الذباحة»، «احکام القضاء»، «بشری الوصول الی اسرار علم الاصول» و تقریرات درس اساتیدش اشاره کرد. سرانجام در 18 محرم 1323ق در 85 سالگی دار فانی را وداع گفت و با تشییعی باشکوه در مقبره خودش در نجف به خاک سپرده شد. پیکر پاکش سالها سالم ماند و در سال 1388ق هنگام توسعه مقبره، جسد ایشان در حالی که حتی رنگ کفن تغییر نکرده بود، مشاهده شد.
| محمدحسن بن عبدالله مامقانی | |
|---|---|
 | |
| نام کامل | محمدحسن بن عبدالله مامقانی |
| نامهای دیگر | حائری نجفی، حسن؛ مامقانی نجفی، محمدحسن بن عبدالله؛ ممقانی، محمدحسن بن عبدالله؛ ممقانی حائری، محمدحسن |
| نام پدر | عبدالله |
| ولادت | 23 شعبان 1238ق |
| محل تولد | مامقان تبریز، ایران |
| محل زندگی | کربلا، نجف |
| رحلت | 18 محرم 1323ق |
| مدفن | مقبره خودش در نجف |
| طول عمر | 85 سال |
| فرزندان | عبدالله مامقانی (صاحب تنقیح المقال) |
| دین | اسلام |
| مذهب | تشیع |
| پیشه | فقیه، اصولی، رجالی |
| منصب | مرجع تقلید |
| اطلاعات علمی | |
| درجه علمی | اجتهاد |
| دانشگاه | حوزه علمیه کربلا، حوزه علمیه نجف |
| علایق پژوهشی | فقه، اصول، رجال، درایه، اخلاق |
| اساتید |
|
| برخی آثار |
|
ولادت
در بيست و سوم شعبان 1238ق در مامقان تبريز، به دنيا آمد. پدرش عبدالله، از شاگردان صاحب رياض و از علماى مامقان بهشمار مىرفت. محمدحسن فقط هشت سال داشت كه پدر و مادر خود را از دست داد و سرپرستيش به عهده دوست قديمى پدر، آيتالله اصفهانى، صاحب فصول افتاد. فرزند او عبدالله صاحب تنقیح المقال است.
تحصیلات
محمدحسن در سال 1240ق، همراه پدر به كربلا مشرف شد و تا سن هفده سالگى، در مدرسه حسن خان، به فراگيرى مقدمات، ادبيات، منطق، علم معانى و بيان اشتغال ورزيد.
وى با درگذشت صاحب فصول، به درخواست آيتالله ايروانى، به نجف اشرف مهاجرت كرد و در مدرسه صحن اميرالمؤمنين(ع) حجره گرفت.
بعد از گذشت سه سال، زائران مامقانى از او خواستند تا به مامقان برگردد، ولى او نپذيرفت تا با اصرار صاحب جواهر، پذيرفت و با اهالى شهرش به آنجا رفت و در مدرسه علميه آنجا مشغول تعليم و تعلم شد.
وى در حدود سال 1270ق، دوباره به نجف اشرف عزيمت كرد و به فراگيرى فقه، اصول، حديث، رجال و درايه پرداخت و علاوه بر آنها به تحصيل صرف نحو، منطق، معانى، بيان، لغت، حديث، تاريخ، نسب و تراجم همت گماشت و در تمام آنها استاد شد.
اساتید
اساتيدايشان عبارتند از: حضرات آيات شيخ مرتضى انصارى، سيدحسين كوهكمرى، ملاعلى خليلى تهرانى، راضى نجفى آل خضر و مهدى کاشفالغطاء.
زمانى كه ايشان از استادش، مرحوم كوه كمرى جدا شد، مستقلاً به تدريس و تأليف اشتغال ورزيد.
شاگردان
از جمله شاگردان ايشان مىتوان از افراد زير نام برد:
سيدابوالحسن موسوى اصفهانى صاحب وسيلة النجاة و شرح كفاية الاصول، علامه سيد محسن امين عاملى صاحب اعيان الشيعة والمجالس السنية، عبدالله مامقانى صاحب تنقيح المقال، حسنعلى نخودكى اصفهانى عالم اخلاق، سيد ميرزا على قاضى طباطبائى استاد اخلاق، ميرزا محمدحسن عليارى تبريزى صاحب بدايع الاسلام فى شرح الاسلام، شيخ على کاشفالغطاء پدر علامه محمدحسین کاشفالغطاء، سيد على حجت كوه كمرى تبريزى پدر آيتالله حجت، سيد نجم الحسن لكهنوى صاحب المسائل الفقهية و...
وفات
ايشان پس از عمرى تلاش و كوشش در راه ترويج دين و بزرگداشت شعاير مذهبى، سرانجام در 85 سالگى، در18 محرم سال 1323ق از دنيا رفت. پيكر پاکش را غسل دادند و با تشييع بسيار شكوهمندى در مقبره خودش به خاک سپردند. پيكر پاک و شريفش سالهاى بسيار صحيح و سالم مانده بود، چنانچه در سال 1388ق در هنگام گسترش مقبره وى و آمادهسازى قبرهاى ديگر، ديواره لحد ايشان ناگهان فرو ريخت و جسد پاک و شريفش نمايان شد. جمعى از مردم نجف اين حادثه را مشاهده كردند و ديدند كه حتى رنگ كفن نيز تغيير نكرده بود.
آثار
وى آثار زيادى در فقه، اصول، رجال و اخلاق از خود به جاى گذاردند كه برخى از آنها، عبارتند از:
- ذرايع الاحلام فى شرح شرائع الاسلام
- حاشيه بر مكاسب شيخ انصارى
- غاية الآمال
- كتاب الصيد و الذباحة
- احكام القضاء
- رساله علميه
- بشرى الوصول الى اسرار علم الاصول
- تقريرات درس سيد حسين كوهكمرى
- تقريرات درس آيتالله ملا على خليلى تهرانى
- مواعظ در علم اخلاق.