امام هادی علیه‌السلام: تفاوت میان نسخه‌ها

| تاریخ شهادت = ۳ رجب ۲۵۴ قمری  

| محل شهادت = سامرا  

'''امام علی بن محمد بن علی بن موسی(ع)''' (212-254ق)، معروف به امام هادی و نقی، دهمین امام شیعیان اثناعشری است که در ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ق در صریا (اطراف مدینه) متولد شد. پدرش [[امام جواد علیه‌السلام|امام جواد(ع)]] و مادرش سمانه مغربیه (ام الفضل) بود. در هشت سالگی پس از شهادت پدر به امامت رسید و دوران ۳۳ ساله امامتش مصادف با حکومت شش خلیفه عباسی (معتصم، واثق، متوکل، منتصر، مستعین و معتز) بود. در سال ۲۳۳ق به دستور متوکل از مدینه به سامرا منتقل و تحت نظارت قرار گرفت. سازمان وکالت را توسعه داد و با فرقه‌های انحرافی مانند غلات، صوفیه و واقفیه مبارزه کرد. زیارت جامعه کبیره از مهم‌ترین میراث علمی اوست. در سوم رجب سال ۲۵۴ق در سن ۴۱ سالگی در سامرا به دستور معتز عباسی مسموم و به شهادت رسید و در خانه خود در سامرا مدفون شد. از او پنج فرزند به نام‌های [[امام حسن عسکری علیه‌السلام|امام حسن عسکری(ع)]]، حسین، محمد، جعفر (کذاب) و عایشه به جای ماند.

امام علی بن محمد النقی الهادی (ع) در روز ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ هجری قمری در منطقه «صریا» در اطراف مدینه منوره دیده به جهان گشود. برخی منابع نیز ولادت ایشان را در روز جمعه دوم یا پنجم رجب همان سال ذکر کرده‌اند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/911?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=425 قمی، عباس، ص426]</ref>. پدر بزرگوارش امام محمدتقی (جواد) (ع) نهمین امام شیعیان و مادر گرامیش بانوی پرهیزکار «سمانه مغربیه» بود که به «سیده» و «ام الفضل» نیز معروف بود<ref>[https://noorlib.ir/book/view/23048?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=688 الهامی، ص۶۸۸]</ref>. امام هادی(ع) در خاندان نبوت و امامت رشد یافت و از همان کودکی نشانه‌های علم و کمال در او آشکار بود.

امام هادی (ع) در دوران امامت ۳۳ ساله خود با شش خلیفه عباسی معاصر بود: معتصم (۲۱۸-۲۲۷ ق)، واثق (۲۲۷-۲۳۲ ق)، متوکل (۲۳۲-۲۴۸ ق)، منتصر (۶ ماه)، مستعین (۲۴۸-۲۵۲ ق) و معتز (۲۵۲-۲۵۵ ق).<ref>[https://noorlib.ir/book/view/16372?pageNumber=595 پیشوایی، مهدی، ص595]</ref>.

متوکل عباسی در سال ۲۳۳ قمری امام را از مدینه به سامرا احضار کرد تا تحت نظارت مستقیم قرار گیرد.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/950?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=503 جعفریان، رسول، ص۵۰۳]</ref>. امام با حفظ موضع عزت‌مندانه و استفاده از تقیه، از افتادن در دام خلفا اجتناب می‌کرد. هنگامی که متوکل قصد داشت امام را در مجالس شراب حاضر کند، امام مقاومت نمود و متوکل اعتراف کرد: «موضوع ابن الرضا مرا خسته و درمانده کرد، او از میگساری و همنشینی با من سرباز می‌زند».<ref>[https://noorlib.ir/book/view/23048?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=705 الهامی، داود، ص۷۰۵]</ref>.

امام هادی (علیه السلام) به عبادت و زهد شهرت داشتند. ابن کثیر درباره ایشان می‌نویسد: "او عابدی وارسته و زاهدی بی‌همتا بود"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/5579?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=192 دهقان، اکبر، جلد اول، ص284]</ref>. ایشان شبانگاه به مناجات الهی برمی‌خاستند و پیوسته این دعا را تکرار می‌کردند: "الهی! گنهکاری بر تو وارد شده و تهیدستی به تو روی آورده است؛ تلاشش را بی‌نتیجه مگردان و او را مورد عنایت و رحمت خویش قرار ده و از لغزشش درگذر"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=284 دهقان، اکبر، جلد اول، ص284]</ref>.

امام هادی (علیه السلام) به زهد و تجرد از مباهج زندگی دنیا معروف بودند. منزل ایشان در مدینه و سامراء خالی از هرگونه اثاث بود و شرطه متوکل بارها منزل ایشان را تفتیش کردند اما چیزی از رغایب زندگی نیافتند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=280 قرشی، باقر شریف، جلد اول، ص281]</ref>. سبط ابن الجوزی می‌گوید: "علی الهادی میل به دنیا نداشت و ملازم مسجد بود. وقتی دارش را تفتیش کردند، جز مصاحف و ادعیه و کتب علم نیافتند"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=280 قرشی، باقر شریف، جلد اول، ص281]</ref>.

هنگامی که احمد بن اسحاق اشعری از دین خود شکایت کرد، امام به وکیل خود دستور داد سی هزار دینار به او و به هر یک از همراهانش نیز همین مقدار بدهد. ابن شهرآشوب درباره این مکارم علوی می‌گوید: "این معجزه‌ای است که جز پادشاهان کسی بر آن توانا نیست و ما هرگز چنین عطایی نشنیده‌ایم"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=278 قرشی، باقر شریف، جلداول، ص279]</ref>.

اعرابی به ایشان مراجعه کرد و از دین سنگین خود شکایت نمود. امام با تدبیر خاصی سی هزار درهم برای او فراهم کرد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=278 قرشی، باقر شریف، جلد اول، ص279]</ref>.

امام هادی (علیه السلام) در برابر محنت‌های دنیا صبر کردند. متوکل عباسی انواع تنکیل و اضطهاد را بر ایشان روا داشت، اما امام صابر و ممتحن بودند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=281 قرشی، باقر شریف، جلد اول، ص۲۸۱]</ref>.

از معالی اخلاق امام هادی (علیه السلام) ارشاد ضال به راه حق بود. ایشان ابوالحسن بصری معروف به ملاّح را که واقفی بود و تنها به امامت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) قائل بود، هدایت کردند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=277 قرشی، باقر شریف، جلد اول، ص۲۷۷]</ref>.

امام هادی (علیه السلام) علما را تکریم می‌کردند. ایشان عالمی از شیعیان را که با ناصبی مناظره کرده و او را مغلوب ساخته بود، گرامی داشتند و در مجلسی که سادات علوی و عباسی حضور داشتند، او را بر دست نشاندند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=274 قرشی، باقر شریف، جلد اول، ص۲۷۴]</ref>.

ابن شهرآشوب: "امام علیه السلام از همه خوش‌سیماتر و راستگوتر بود. زیبایی ایشان دلها را ربوده و کلام ایشان از دور خردها را سرگشته می‌کرد"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=288 دهقان، اکبر، جلد اول، ص۲۸۸]</ref>.

'''مبارزه با فرقه‌های انحرافی:''' امام هادی (ع) به شدت با غلات که برای ائمه مقام الوهیت قائل بودند مبارزه کرد. ایشان درباره علی بن حسکه قمی فرمود: «ابن حسکه که لعنت خدا بر او باد دروغ گفته است... سوگند به خدا، پروردگار، محمد (ص) و پیامبران پیش از او را، جز به آیین یکتاپرستی نفرستاده است»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/16372?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=627 پیشوایی، مهدی، ص۶۲۷]</ref>. همچنین با صوفیه و واقفیه نیز به مبارزه پرداخت.

امام هادی (ع) در برابر فرقه‌های مختلف منحرف موضع قاطع داشت. ایشان با «جبریه» که معتقد به جبر در افعال انسان بودند مبارزه کرد و در نامه‌ای مفصّل به شیعیان درباره مسئله جبر و تفویض فرمود: «کسى که معتقد به جبر است، معنايش این است که خداوند بندگان خود را به گناه مجبور می‌کند؛ سپس آنان را به خاطر انجام گناه مجازات می‌کند»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/39190?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=119 ملک احمدی، علی‌بمان، تاریخ پیامبر و اهل بیت، ص۱۱۹]</ref>. همچنین با بحث بی‌فایده خلق قرآن که در آن زمان رایج بود مخالفت کرد و آن را بدعت خواند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/39190?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=119 ملک احمدی، علی‌بمان، ص۱۱۹]</ref>.

در برابر صوفیه نیز موضع سختی داشت. روزی در مسجدالنبی گروهی از صوفیان را دید و به یارانش فرمود: «به این فریبکاران توجه نکنید. آنان جانشینان شیاطین و ویرانگران بنیادهای دین هستند»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=287 دهقان، اکبر، ص۲۸۷]</ref>.

'''سازماندهی وکالت:''' امام برای حفظ ارتباط با شیعیان، سازمان وکالت را توسعه داد و ساماندهی کرد. این سازمان در چهار منطقه فعالیت داشت: ۱) بغداد، مدائن و کوفه ۲) بصره و اهواز ۳) قم و همدان ۴) حجاز، یمن و مصر<ref>[https://noorlib.ir/book/view/16372?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=600 پیشوایی، مهدی، ص۶۰۰]</ref>.

امام هادی(ع) با هدف ایجاد مجرای مطمئن در جمع‌آوری خمس، زکات و نذورات، پاسخگویی به سؤال‌های فقهی و اعتقادی شیعیان و توجیه سیاسی آنان، برقراری پل ارتباطی میان مردم و امام(ع) و زمینه‌سازی برای زمان غیبت، می‌کوشیدند در سازمان وکالت انسجام و هماهنگی به وجود آورند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/106899?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=128 الهی‌زاده، محمدحسن، ص128-129]</ref>. از جمله وکلای معروف امام هادی(ع) می‌توان به «فارس بن حاتم قزوینی» و «علی بن جعفر همانی» اشاره کرد که در سامرا واسطه بین شیعیان مناطق جبال و امام بودند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10783?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=121 جباری، محمد رضا، ص۱۲۱]</ref>.

'''میراث علمی:''' امام هادی(ع) زیارت جامعه کبیره را که یکی از عظیم‌ترین، زیباترین، کامل‌ترین متون امام‌شناسی است، به شیعیان آموخت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12173?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=288 غروی نایینی، نهله، تاریخ حدیث شیعه، ص۲۸۸]</ref>. علامه مجلسی دوم درباره این زیارت می‌گوید: «صحیح‌ترین زیارات از نظر متن و سند، زیارت جامعه کبیره است»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/21240?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=15 رحمتی شهرضا، محمد، ص17]</ref>.

زیارت جامعه کبیره تنها یک زیارت ساده نیست، بلکه امام هادی(ع) در این زیارت، به گونه‌ای خاص، عقاید شیعه را منقح نموده و آن را غیر مستقیم بیان داشته‌اند، نیز به طور ضمنی، تمام عقاید انحرافی فرق باطله غیر شیعه دوازده امامی را تخطئه نموده‌اند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/18034?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=145 باقریان موحد، رضا، ص۱۴۵]</ref>. این زیارت‌نامه در واقع کوتاه‌ترین و کامل‌ترین متن امام‌شناسی است که به روشنی مرزهای توحید، نبوت و امامت را مشخص کرده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31703?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=7 محمدی ری‌شهری، ص۷]</ref>.

امام هادی(ع) در روز دوشنبه سوم رجب سال ۲۵۴ هجری قمری در سامرا به شهادت رسید<ref>[https://noorlib.ir/book/view/13676?volumeNumber=12&sectionNumber=1&pageNumber=294 حکیم، منذر، پیشوایان هدایت، جلد ۱۲، ص۲۹۴]</ref>. ایشان توسط معتز عباسی مسموم شد و در چهل و یک سالگی به درجه شهادت نائل آمد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12767?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=229 رفیعی، علی، ص۲۲۹]</ref>. پیکر مطهر آن حضرت در خانه‌اش در سامرا به خاک سپرده شد و امام حسن عسکری (ع) بر پیکر پدر نماز خواند.

تاریخ‌نویسان در روز شهادت آن حضرت اختلاف کرده‌اند. برخی ۲۵ یا ۲۶ جمادی الآخر و برخی سوم رجب را ذکر کرده‌اند، اما همگی بر این نکته اتفاق‌نظر دارند که آن حضرت در سال ۲۵۴ هجری قمری از دنیا رفته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/13676?volumeNumber=12&sectionNumber=1&pageNumber=294 حکیم، منذر، جلد ۱۲، ص۲۹۴]</ref>. برخی منابع نیز شهادت ایشان را در روز شنبه سوم رجب ذکر کرده‌اند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/39190?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=141 ملک احمدی، علی‌بمان، ص۱۴۱]</ref>.

امام هادی (ع) چهار پسر و یک دختر داشتند. پسران آن حضرت عبارتند از: ۱. امام حسن عسکری (ع) - امام یازدهم شیعیان ۲. حسین ۳. محمد (ابوجعفر) - که در زمان حیات پدر از دنیا رفت ۴. جعفر (معروف به کذاب)؛ دختر ایشان نیز عایشه یا علیه نام داشت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/906?volumeNumber=5&sectionNumber=1&pageNumber=235 امین، محسن، جلد ۵، ص۲۳۵]</ref>.

جعفر بن علی معروف به جعفر کذاب، پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) ادعای امامت کرد و به همین سبب به «کذاب» معروف شد. امام هادی(ع) درباره او فرمود: «از فرزندم، جعفر، دوری کنید. آگاه باشید! همانا نسبت او [به من]، همچون حام به نوح است»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/40573?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=39 فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، ص۳۹]</ref>. برخی منابع نیز اشاره کرده‌اند که جعفر سرانجام توبه کرد و توقیعی از ناحیه مقدسه درباره او صادر شد که فرمود: «عمويش، جعفر و فرزندانش، همانند برادران حضرت يوسف، سرانجام كار، توبه كرده‌اند»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/40573?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=42 فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، ص۴۲]</ref>.

'''زیارت جامعه کبیره:''' مهم‌ترین اثر امام در زمینه امام‌شناسی که کوتاه‌ترین و کامل‌ترین متن امام‌شناسی است و مرزهای توحید، نبوت و امامت را مشخص کرده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31703?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=7 محمدی ری‌شهری، محمد، ص۷]</ref>. این زیارت‌نامه حاوی بخش‌های مهمی از جمله شهادت به توحید، نبوت و امامت، ابراز ایمان راسخ به حقانیت اهل‌بیت، توبه از گناهان و آرزوی شفاعت است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/32707?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=63 یدالله‌پور، بهروز، ص۶۳]</ref>.

'''دعاها و زیارات متعدد:''' از جمله زیارت امام هادی(ع) و دیگر زیارات که برای تبیین جایگاه واقعی اهل بیت و گسترش مکتب تشیع تنظیم شده‌اند.

'''احادیث و پاسخ‌های علمی:''' در زمینه‌های فقهی، کلامی و اعتقادی که در منابع حدیثی شیعه ثبت شده است. از جمله نامه مفصلی که امام درباره مسئله جبر و تفویض نوشت و در آن به تبیین نظریه «امر بین الامرین» پرداخت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/16054?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=832 ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، ص۸۳۲]</ref>.

'''نامه‌ها و توقیعات:''' به شیعیان در مناطق مختلف که حاوی رهنمودهای دینی و سیاسی بود.

هرکس در امور خود مشورت نکند، زیان خواهد دید. محبوب‌ترین برادران من در نزد من کسانی هستند که عیوب مرا به من هدیه دهند! شوخی و مسخره‌گری، سرگرمی و تفریح بی‌خردان است. کسی که در پناه خدا زندگی کند، ناراحتی‌ها بر او آسان می‌شود<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2332?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=842 جزایری، نعمت الله، ص۸۴۲]</ref>.

* پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام، 1397 ش.

* جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم: انصاریان، ۱۳۸۱ش.

* حکیم، منذر، پیشوایان هدایت، مترجم عباس جلالی،  قم - ایران: مجمع جهانی اهل بيت(ع)، 1385 ش|1427 هجری قمری.

* رفیعی، علی، تاریخ تحلیلی پیشوایان، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۸۹ش.

* غروی نایینی، نهله، تاریخ حدیث شیعه (تا قرن پنجم)، قم - ایران: شيعه شناسی، 1386ش.

* رحمتی شهرضا، محمد، نغمه عاشقی: ده مجلس پیرامون شرح زیارت جامعه کبیره، قم - ایران: پيام علمدار،  

* محمدی ری‌شهری، محمد، شرح زيارت جامعه کبيره، یا، تفسیر قرآن ناطق، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث. سازمان چاپ و نشر، 1390ش.

* فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، مزارات فرزندان ائمه در عراق، قم - ایران: مجمع ذخائر اسلامی، 1393 ش|2015 میلادی.

* الهی‌زاده، محمدحسن، تدبری در سیره تاریخی أهل بیت علیهم السلام، مشهد مقدس - ایران: آستان قدس رضوی. شرکت به نشر، 1390ش.

* قرشی، باقر شریف، اخلاق النبی و اهل بیته، قم - ایران: انتشارات مهر امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، 1425 هجری قمری|2004 میلادی

* ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ترجمه: بهروز یدالله‌پور، قم: انتشارات هجرت، ۱۳۸۵ش.

* یدالله‌پور، بهروز، مثنوی بلند عشق: پژوهشی در صدور و محتوای «زیارت جامعه کبیره»، قم - ایران: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها. دفتر نشر معارف ، 1388 ش.