امام هادی علیه‌السلام: تفاوت میان نسخه‌ها

امام علی بن محمد النقی الهادی (ع) در روز ۱۵ ذی‌الحجه سال ۲۱۲ هجری قمری در منطقه «صریا» در اطراف مدینه منوره دیده به جهان گشود. برخی منابع نیز ولادت ایشان را در روز جمعه دوم یا پنجم رجب همان سال ذکر کرده‌اند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/911?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=425 قمی، عباس، صفحه 426]</ref>. پدر بزرگوارش امام محمدتقی (جواد) (ع) نهمین امام شیعیان و مادر گرامیش بانوی پرهیزکار «سمانه مغربیه» بود که به «سیده» و «ام الفضل» نیز معروف بود<ref>[https://noorlib.ir/book/view/23048?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=688 الهامی، صفحه ۶۸۸]</ref>. امام هادی(ع) در خاندان نبوت و امامت رشد یافت و از همان کودکی نشانه‌های علم و کمال در او آشکار بود.

امام هادی (ع) در دوران امامت ۳۳ ساله خود با شش خلیفه عباسی معاصر بود: معتصم (۲۱۸-۲۲۷ ق)، واثق (۲۲۷-۲۳۲ ق)، متوکل (۲۳۲-۲۴۸ ق)، منتصر (۶ ماه)، مستعین (۲۴۸-۲۵۲ ق) و معتز (۲۵۲-۲۵۵ ق).<ref>[https://noorlib.ir/book/view/16372?pageNumber=595 پیشوایی، مهدی، صفحه 595]</ref>.

متوکل عباسی در سال ۲۳۳ قمری امام را از مدینه به سامرا احضار کرد تا تحت نظارت مستقیم قرار گیرد.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/950?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=503 جعفریان، رسول، صفحه ۵۰۳]</ref>. امام با حفظ موضع عزت‌مندانه و استفاده از تقیه، از افتادن در دام خلفا اجتناب می‌کرد. هنگامی که متوکل قصد داشت امام را در مجالس شراب حاضر کند، امام مقاومت نمود و متوکل اعتراف کرد: «موضوع ابن الرضا مرا خسته و درمانده کرد، او از میگساری و همنشینی با من سرباز می‌زند».<ref>[https://noorlib.ir/book/view/23048?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=705 الهامی، داود، صفحه ۷۰۵]</ref>.

امام هادی (علیه السلام) به عبادت و زهد شهرت داشتند. ابن کثیر درباره ایشان می‌نویسد: "او عابدی وارسته و زاهدی بی‌همتا بود"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/5579?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=192 دهقان، اکبر، جلد اول، صفحه 284]</ref>. ایشان شبانگاه به مناجات الهی برمی‌خاستند و پیوسته این دعا را تکرار می‌کردند: "الهی! گنهکاری بر تو وارد شده و تهیدستی به تو روی آورده است؛ تلاشش را بی‌نتیجه مگردان و او را مورد عنایت و رحمت خویش قرار ده و از لغزشش درگذر"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=284 دهقان، اکبر، جلد اول، صفحه 284]</ref>.

امام هادی (علیه السلام) به زهد و تجرد از مباهج زندگی دنیا معروف بودند. منزل ایشان در مدینه و سامراء خالی از هرگونه اثاث بود و شرطه متوکل بارها منزل ایشان را تفتیش کردند اما چیزی از رغایب زندگی نیافتند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=280 قرشی، باقر شریف، جلد اول، صفحه 281]</ref>. سبط ابن الجوزی می‌گوید: "علی الهادی میل به دنیا نداشت و ملازم مسجد بود. وقتی دارش را تفتیش کردند، جز مصاحف و ادعیه و کتب علم نیافتند"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=280 قرشی، باقر شریف، جلد اول، صفحه 281]</ref>.

هنگامی که احمد بن اسحاق اشعری از دین خود شکایت کرد، امام به وکیل خود دستور داد سی هزار دینار به او و به هر یک از همراهانش نیز همین مقدار بدهد. ابن شهرآشوب درباره این مکارم علوی می‌گوید: "این معجزه‌ای است که جز پادشاهان کسی بر آن توانا نیست و ما هرگز چنین عطایی نشنیده‌ایم"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=278 قرشی، باقر شریف، جلداول، صفحه 279]</ref>.

اعرابی به ایشان مراجعه کرد و از دین سنگین خود شکایت نمود. امام با تدبیر خاصی سی هزار درهم برای او فراهم کرد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=278 قرشی، باقر شریف، جلد اول، صفحه 279]</ref>.

امام هادی (علیه السلام) در برابر محنت‌های دنیا صبر کردند. متوکل عباسی انواع تنکیل و اضطهاد را بر ایشان روا داشت، اما امام صابر و ممتحن بودند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=281 قرشی، باقر شریف، جلد اول، صفحه ۲۸۱]</ref>.

از معالی اخلاق امام هادی (علیه السلام) ارشاد ضال به راه حق بود. ایشان ابوالحسن بصری معروف به ملاّح را که واقفی بود و تنها به امامت امام موسی بن جعفر (علیه السلام) قائل بود، هدایت کردند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=277 قرشی، باقر شریف، جلد اول، صفحه ۲۷۷]</ref>.

امام هادی (علیه السلام) علما را تکریم می‌کردند. ایشان عالمی از شیعیان را که با ناصبی مناظره کرده و او را مغلوب ساخته بود، گرامی داشتند و در مجلسی که سادات علوی و عباسی حضور داشتند، او را بر دست نشاندند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/17906?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=274 قرشی، باقر شریف، جلد اول، صفحه ۲۷۴]</ref>.

یافعی: "کان علیه السلام متعبداً فقیهاً اماماً" - امام هادی امامی بود فقیه و متعبد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=288 دهقان، اکبر، جلد اول، صفحه 289]</ref>.

ابن صباغ مالکی: "فضیلت ابوالحسن علی بن محمد هادی زبانزد خاص و عام است و آوازه فضلش سراسر گیتی را در نوردیده است... حضرتش مستجمع مکارم و معالی اخلاق است"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=288 دهقان، اکبر، جلد اول، صفحه 289]</ref>.

ابن شهرآشوب: "امام علیه السلام از همه خوش‌سیماتر و راستگوتر بود. زیبایی ایشان دلها را ربوده و کلام ایشان از دور خردها را سرگشته می‌کرد"<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=288 دهقان، اکبر، جلد اول، صفحه ۲۸۸]</ref>.

ابن حجر: "و کان وارث أبیه علماً و سخاءً" - او در دانش و بخشش وارث پدرش بود<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=288 دهقان، اکبر، جلد اول، صفحه 289]</ref>.

'''مبارزه با فرقه‌های انحرافی:''' امام هادی (ع) به شدت با غلات که برای ائمه مقام الوهیت قائل بودند مبارزه کرد. ایشان درباره علی بن حسکه قمی فرمود: «ابن حسکه که لعنت خدا بر او باد دروغ گفته است... سوگند به خدا، پروردگار، محمد (ص) و پیامبران پیش از او را، جز به آیین یکتاپرستی نفرستاده است»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/16372?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=627 پیشوایی، مهدی، صفحه ۶۲۷]</ref>. همچنین با صوفیه و واقفیه نیز به مبارزه پرداخت.

امام هادی (ع) در برابر فرقه‌های مختلف منحرف موضع قاطع داشت. ایشان با «جبریه» که معتقد به جبر در افعال انسان بودند مبارزه کرد و در نامه‌ای مفصّل به شیعیان درباره مسئله جبر و تفویض فرمود: «کسى که معتقد به جبر است، معنايش این است که خداوند بندگان خود را به گناه مجبور می‌کند؛ سپس آنان را به خاطر انجام گناه مجازات می‌کند»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/39190?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=119 ملک احمدی، علی‌بمان، تاریخ پیامبر و اهل بیت، صفحه ۱۱۹]</ref>. همچنین با بحث بی‌فایده خلق قرآن که در آن زمان رایج بود مخالفت کرد و آن را بدعت خواند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/39190?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=119 ملک احمدی، علی‌بمان، صفحه ۱۱۹]</ref>.

در برابر صوفیه نیز موضع سختی داشت. روزی در مسجدالنبی گروهی از صوفیان را دید و به یارانش فرمود: «به این فریبکاران توجه نکنید. آنان جانشینان شیاطین و ویرانگران بنیادهای دین هستند»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12709?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=287 دهقان، اکبر، صفحه ۲۸۷]</ref>.

'''سازماندهی وکالت:''' امام برای حفظ ارتباط با شیعیان، سازمان وکالت را توسعه داد و ساماندهی کرد. این سازمان در چهار منطقه فعالیت داشت: ۱) بغداد، مدائن و کوفه ۲) بصره و اهواز ۳) قم و همدان ۴) حجاز، یمن و مصر<ref>[https://noorlib.ir/book/view/16372?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=600 پیشوایی، مهدی، صفحه ۶۰۰]</ref>.

امام هادی(ع) با هدف ایجاد مجرای مطمئن در جمع‌آوری خمس، زکات و نذورات، پاسخگویی به سؤال‌های فقهی و اعتقادی شیعیان و توجیه سیاسی آنان، برقراری پل ارتباطی میان مردم و امام(ع) و زمینه‌سازی برای زمان غیبت، می‌کوشیدند در سازمان وکالت انسجام و هماهنگی به وجود آورند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/106899?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=128 الهی‌زاده، محمدحسن، صفحه 128-129]</ref>. از جمله وکلای معروف امام هادی(ع) می‌توان به «فارس بن حاتم قزوینی» و «علی بن جعفر همانی» اشاره کرد که در سامرا واسطه بین شیعیان مناطق جبال و امام بودند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/10783?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=121 جباری، محمد رضا، صفحه ۱۲۱]</ref>.

'''میراث علمی:''' امام هادی(ع) زیارت جامعه کبیره را که یکی از عظیم‌ترین، زیباترین، کامل‌ترین متون امام‌شناسی است، به شیعیان آموخت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12173?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=288 غروی نایینی، نهله، تاریخ حدیث شیعه، صفحه ۲۸۸]</ref>. علامه مجلسی دوم درباره این زیارت می‌گوید: «صحیح‌ترین زیارات از نظر متن و سند، زیارت جامعه کبیره است»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/21240?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=15 رحمتی شهرضا، محمد، صفحه 17]</ref>.

زیارت جامعه کبیره تنها یک زیارت ساده نیست، بلکه امام هادی(ع) در این زیارت، به گونه‌ای خاص، عقاید شیعه را منقح نموده و آن را غیر مستقیم بیان داشته‌اند، نیز به طور ضمنی، تمام عقاید انحرافی فرق باطله غیر شیعه دوازده امامی را تخطئه نموده‌اند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/18034?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=145 باقریان موحد، رضا، صفحه ۱۴۵]</ref>. این زیارت‌نامه در واقع کوتاه‌ترین و کامل‌ترین متن امام‌شناسی است که به روشنی مرزهای توحید، نبوت و امامت را مشخص کرده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31703?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=7 محمدی ری‌شهری، صفحه ۷]</ref>.

امام هادی(ع) در روز دوشنبه سوم رجب سال ۲۵۴ هجری قمری در سامرا به شهادت رسید<ref>[https://noorlib.ir/book/view/13676?volumeNumber=12&sectionNumber=1&pageNumber=294 حکیم، منذر، پیشوایان هدایت، جلد ۱۲، صفحه ۲۹۴]</ref>. ایشان توسط معتز عباسی مسموم شد و در چهل و یک سالگی به درجه شهادت نائل آمد<ref>[https://noorlib.ir/book/view/12767?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=229 رفیعی، علی، صفحه ۲۲۹]</ref>. پیکر مطهر آن حضرت در خانه‌اش در سامرا به خاک سپرده شد و امام حسن عسکری (ع) بر پیکر پدر نماز خواند.

تاریخ‌نویسان در روز شهادت آن حضرت اختلاف کرده‌اند. برخی ۲۵ یا ۲۶ جمادی الآخر و برخی سوم رجب را ذکر کرده‌اند، اما همگی بر این نکته اتفاق‌نظر دارند که آن حضرت در سال ۲۵۴ هجری قمری از دنیا رفته است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/13676?volumeNumber=12&sectionNumber=1&pageNumber=294 حکیم، منذر، جلد ۱۲، صفحه ۲۹۴]</ref>. برخی منابع نیز شهادت ایشان را در روز شنبه سوم رجب ذکر کرده‌اند<ref>[https://noorlib.ir/book/view/39190?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=141 ملک احمدی، علی‌بمان، صفحه ۱۴۱]</ref>.

امام هادی (ع) چهار پسر و یک دختر داشتند. پسران آن حضرت عبارتند از: ۱. امام حسن عسکری (ع) - امام یازدهم شیعیان ۲. حسین ۳. محمد (ابوجعفر) - که در زمان حیات پدر از دنیا رفت ۴. جعفر (معروف به کذاب)؛ دختر ایشان نیز عایشه یا علیه نام داشت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/906?volumeNumber=5&sectionNumber=1&pageNumber=235 امین، محسن، جلد ۵، صفحه ۲۳۵]</ref>.

جعفر بن علی معروف به جعفر کذاب، پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) ادعای امامت کرد و به همین سبب به «کذاب» معروف شد. امام هادی(ع) درباره او فرمود: «از فرزندم، جعفر، دوری کنید. آگاه باشید! همانا نسبت او [به من]، همچون حام به نوح است»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/40573?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=39 فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، صفحه ۳۹]</ref>. برخی منابع نیز اشاره کرده‌اند که جعفر سرانجام توبه کرد و توقیعی از ناحیه مقدسه درباره او صادر شد که فرمود: «عمويش، جعفر و فرزندانش، همانند برادران حضرت يوسف، سرانجام كار، توبه كرده‌اند»<ref>[https://noorlib.ir/book/view/40573?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=42 فقیه محمدی جلالی، محمدمهدی، صفحه ۴۲]</ref>.

'''زیارت جامعه کبیره:''' مهم‌ترین اثر امام در زمینه امام‌شناسی که کوتاه‌ترین و کامل‌ترین متن امام‌شناسی است و مرزهای توحید، نبوت و امامت را مشخص کرده است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31703?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=7 محمدی ری‌شهری، محمد، صفحه ۷]</ref>. این زیارت‌نامه حاوی بخش‌های مهمی از جمله شهادت به توحید، نبوت و امامت، ابراز ایمان راسخ به حقانیت اهل‌بیت، توبه از گناهان و آرزوی شفاعت است<ref>[https://noorlib.ir/book/view/32707?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=63 یدالله‌پور، بهروز، صفحه ۶۳]</ref>.

'''احادیث و پاسخ‌های علمی:''' در زمینه‌های فقهی، کلامی و اعتقادی که در منابع حدیثی شیعه ثبت شده است. از جمله نامه مفصلی که امام درباره مسئله جبر و تفویض نوشت و در آن به تبیین نظریه «امر بین الامرین» پرداخت<ref>[https://noorlib.ir/book/view/16054?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=832 ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، صفحه ۸۳۲]</ref>.

هرکس در امور خود مشورت نکند، زیان خواهد دید. محبوب‌ترین برادران من در نزد من کسانی هستند که عیوب مرا به من هدیه دهند! شوخی و مسخره‌گری، سرگرمی و تفریح بی‌خردان است. کسی که در پناه خدا زندگی کند، ناراحتی‌ها بر او آسان می‌شود<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2332?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=842 جزایری، نعمت الله، صفحه ۸۴۲]</ref>.