برغانی، محمدتقی بن محمد: تفاوت میان نسخه‌ها

'''محمدتقی بَرَغانی''' (۱۱۷۲-۱۲۶۳ق)، معروف به '''شهید ثالث'''، از برجسته‌ترین علمای شیعه در قرن سیزدهم هجری بود که به دلیل مبارزات دینی و شهادت در راه دفاع از اسلام به این لقب مشهور گردید. وی فقیه مجتهد، اصولی، واعظ و از مشاهیر علمای امامیه بود که در قصبه برغان متولد شد و پس از تحصیل در قزوین، قم، اصفهان و عتبات عالیات، به قزوین بازگشت و مرجعیت روحانی آن منطقه را به عهده گرفت. او نخستین مجتهدی بود که نظریه ولایت فقیه را مطرح و حکومت پادشاهی را نامشروع اعلام کرد. مهمترین فعالیت‌های او شامل تدریس، تألیف، وعظ و ارشاد مردم و مبارزه با فرقه‌های انحرافی به ویژه شیخیه و بابیه بود که سرانجام در حال سجده در مسجد توسط بابیه به شهادت رسید. از مهمترین آثار او می‌توان به «منهج الاجتهاد» در ۲۴ جلد و «عيون الاصول» اشاره کرد.

محمدتقی بن محمد بن محمدتقی بن محمد جعفر البرغانی القزوینی، معروف به شهید سوم، در قصبه برغان (روستایی در ۳۸ کیلومتری شهر کرج، استان تهران) متولد شد.<ref>سبحانی تبریزی، جعفر، جلد 13، صفحه 544</ref> تاریخ تولد او را اغلب سال ۱۱۷۲ هجری قمری ذکر کرده‌اند،<ref>حبیب‌آبادی، محمدعلی، ج5، ص1707</ref> هرچند برخی منابع سال‌های ۱۱۸۳، ۱۱۸۴ یا ۱۱۹۴ را نیز ثبت کرده‌اند.<ref>دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «برغانی».</ref> پدرش ملا محمد ملائکه بن محمدتقی طالقانی از علمای اهل تقوا بود<ref>ر.ک: حبیب‌آبادی، محمدعلی، ج5، ص1707</ref> و اولین نفر از خاندان برغانی بود که به این نام شهرت یافت.<ref>امین، حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج2، ص300.</ref> او از خاندان علمی معروفی به نام آل برغانی یا آل الشهیدی بود که در منطقه قزوین و برغان ساکن بودند.<ref>ر.ک: امین، حسن، ج3، ص290</ref> محمدتقی دو برادر عالم داشت: محمد صالح برغانی (متوفی ۱۲۸۳ هجری) و محمد علی (ملا علی) برغانی که هر دو از علمای بزرگ بودند.<ref>ر.ک: حبیب‌آبادی، محمدعلی، ج5، ص1707</ref>

سپس به قم رفت و در درس [[میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن|میرزا ابوالقاسم گیلانی قمی]] (محقق قمی، [[میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن|صاحب قوانین]]) حاضر شد<ref> ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref>.

 

پس از قم به اصفهان رفت و در حکمت و کلام نزد اکابر علمای آن شهر از جمله [[نوری، علی بن جمشید|ملا علی نوری]] و [[بیدآبادی، محمد بن محمدرفیع|آقامحمد بیدآبادی]] تلمذ کرد.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> به گفته خود او، در اصفهان بیشتر به فلسفه اشتغال داشته و فلسفه نیز تدریس می‌کرده است.<ref>دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «برغانی».</ref>

سپس به عراق مهاجرت کرد و در کربلاء نزد [[طباطبایی کربلایی، علی بن محمدعلی|سید علی بن محمدعلی طباطبایی]] ([[طباطبایی کربلایی، علی بن محمدعلی|صاحب ریاض]]) تلمذ نمود و مدت طولانی ملازم او بود<ref> ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref>. همچنین از محضر [[طباطبایی، سید محمد بن علی|سید محمد مجاهد]] (فرزند [[طباطبایی کربلایی، علی بن محمدعلی|صاحب ریاض]]) و [[کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر|شیخ جعفر کاشف الغطاء نجفی]] بهره برد <ref> ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref>.

 

وی از اساتید بزرگی همچون [[طباطبایی کربلایی، علی بن محمدعلی|سید علی طباطبایی]]، [[طباطبایی، سید محمد بن علی|سید محمد مجاهد]] و [[کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر|شیخ جعفر کاشف الغطاء]] اجازه اجتهاد دریافت کرد.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> در متن اجازه‌نامه‌ای که به شاگردش [[تنکابنی، محمد بن سلیمان|میرزا محمد تنکابنی]] داده، همین سه نفر را به عنوان مشایخ اجازات خود معرفی کرده است.<ref>تنکابنی، محمد بن سلیمان، قصص العلماء، ص ۲۵-۲۶.</ref>

مهمترین فعالیت او مبارزه با فرقه‌های انحرافی به ویژه شیخیه و بابیه بود. هنگامی که [[احسائی، احمد بن زین‌الدین|شیخ احمد احسایی]] مؤسس فرقه شیخیه به قزوین آمد، برغانی او را به مناظره دعوت کرد. در این مناظره، اشکالات فراوانی بر عقاید احسایی وارد ساخت و چون [[احسائی، احمد بن زین‌الدین|احسایی]] بر دیدگاه‌های خود پافشاری کرد، برغانی به کفر و ضلالت او و پیروانش فتوا داد.<ref>تنکابنی، ص ۴۲-۴۴</ref> این فتوا تأثیر قابل توجهی در انزوای شیخیه ایفا کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358070 صالحی، غلامرضا، ص۱۱۴]</ref> پس از پیدایش فرقه بابیه، بر شدت مبارزه خود افزود و با فتوای خود آنها را گمراه و کافر معرفی کرد.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref>

 

محمدتقی برغانی به همراه [[طباطبایی، سید محمد بن علی|سید محمد مجاهد]] و علمای دیگر در جنگ دوم ایران و روس (۱۲۴۱-۱۲۴۳ق) شرکت کرد.<ref>آقابزرگ تهرانی، ج۱۰، ص۲۲۶</ref> همین امر سبب شد تا او را از علمای مجاهد قلمداد کنند.<ref>آقابزرگ تهرانی، ج۱۰، ص۲۲۶</ref>

سرانجام در ۱۵ ذی‌القعده ۱۲۶۳ هجری قمری به شهادت رسید.<ref>ر.ک: حبیب‌آبادی، محمدعلی، ج5، ص1713</ref> چون در راه دفاع از عقاید دینی کشته شده بود به «شهید ثالث» شهرت یافت (پس از شهید اول: [[شهید اول، محمد بن مکی|شیخ محمد بن مکی عاملی]] و شهید دوم: [[شهید ثانی، زین‌الدین بن علی|شیخ زین‌الدین عاملی]]).<ref>ر.ک: حبیب‌آبادی، محمدعلی، ج5، ص1715</ref> پیکر او در قزوین در جوار شاهزاده حسین دفن شد.<ref>ر.ک: امین، محسن، ج9، ص197</ref> گفته شده پس از چند سال که برای تعمیرات، قبرش را شکافتند، جنازه‌اش سالم مانده بود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3751587 روایتی از شکاف قبر یک فقیه/بازخوانی بخشی از زندگی شهید ثالث، خبرگزاری مهر]</ref>

منهج الاجتهاد: مهم‌ترین کتاب او، شرحی بر کتاب «[[شرائع الإسلام في مسائل الحلال و الحرام (تحقیق بقال)|شرائع الاسلام]]» [[حلی، جعفر بن حسن|محقق حلی]] در ۲۴ مجلد که از اول کتاب الطهاره تا کتاب الديات را شامل می‌شود.<ref>ر.ک: موحد ابطحی، حجت، ج1، ص63</ref> این کتاب از منابع مهم فقیهان شیعه در تحقیقات فقهی بوده و شیخ محمدحسن نجفی (صاحب جواهر) در تدوین بخش جهاد از آن استفاده کرده است.

عيون الاصول: در اصول فقه در دو مجلد که در آن بیشتر به نقد کتاب «قوانین» استادش [[میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن|میرزا ابوالقاسم قمی]] پرداخته است<ref> ر.ک: امین، محسن، ج9، ص197</ref>.

مجالس المتقین: در مواعظ و اخلاق و ذکر مصائب [[امام حسین علیه‌السلام|حسین بن علی(ع)]] که در پنجاه مجلس مرتب شده و در سال ۱۲۵۸ق به نام محمدشاه قاجار نوشته شده است.<ref>امین، محسن، ج۹، ص۱۹۷.</ref><ref> ر.ک: امینی، عبدالحسین، ج1، ص323</ref>

آقا محمد برغانی: در نجف نزد [[طباطبایی کربلایی، علی بن محمدعلی|سید علی طباطبایی]] تحصیل کرد و با دختر عمویش طاهره قرة‌العین ازدواج کرد که پس از گرایش او به بابیه به جدایی انجامید.

میرزا ابوالقاسم برغانی: از شاگردان [[قزوینی، سید ابراهیم بن محمدباقر|سید ابراهیم قزوینی]] و [[صاحب جواهر، محمدحسن|محمدحسن نجفی]].

همچنین برادرزاده او زرین‌تاج ملقب به قرة‌العین، دختر [[برغانی، محمدصالح بن محمد|محمدصالح برغانی]]، به فرقه بابیه گرایش پیدا کرد<ref>محبوبی اردکانی، ج۲، ص۶۲</ref> و نقش مؤثری در ترویج این فرقه ایفا کرد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_73929.html?lang=fa عبدیائی، نرجس، ص۱۵۵]</ref>