۱۵۹٬۸۰۳
ویرایش
برغانی، محمدتقی بن محمد: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
Hbaghizadeh (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
Hbaghizadeh (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات زندگینامه | {{جعبه اطلاعات زندگینامه | ||
| عنوان = محمدتقی برغانی | | عنوان = محمدتقی برغانی | ||
| تصویر = NUR09875.jpg | | تصویر = NUR09875.jpg | ||
| اندازه تصویر = | | اندازه تصویر = | ||
| توضیح تصویر = | | توضیح تصویر = | ||
| نام کامل = محمدتقی بن محمد بن محمدتقی بن محمد جعفر البرغانی القزوینی | | نام کامل = محمدتقی بن محمد بن محمدتقی بن محمد جعفر البرغانی القزوینی | ||
| نامهای دیگر = | | نامهای دیگر = | ||
| لقب = شهید سوم | | لقب = شهید سوم | ||
| تخلص = | | تخلص = | ||
| نسب = آل برغانی (آل الشهیدی) | | نسب = آل برغانی (آل الشهیدی) | ||
| نام پدر = محمد بن محمدتقی بن محمد جعفر الطالقانی البرغانی | | نام پدر = محمد بن محمدتقی بن محمد جعفر الطالقانی البرغانی (ملا محمد ملائکه) | ||
| ولادت = حدود | | ولادت = حدود ۱۱۷۲ هجری قمری | ||
| محل تولد = قصبه برغان (۳۸ کیلومتری شهر کرج، استان تهران) | | محل تولد = قصبه برغان (۳۸ کیلومتری شهر کرج، استان تهران) | ||
| کشور تولد = ایران | | کشور تولد = ایران | ||
| محل زندگی = | | محل زندگی = قزوین، قم، اصفهان، کربلا، تهران | ||
| رحلت = | | رحلت = | ||
| شهادت = ۱۲۶۳ یا ۱۲۶۴ هجری قمری | | شهادت = ۱۲۶۳ یا ۱۲۶۴ هجری قمری (۱۵ ذیالقعده) | ||
| مدفن = قزوین، جوار شاهزاده حسین | | مدفن = قزوین، جوار شاهزاده حسین | ||
| طول عمر = حدود ۸۰ سال | | طول عمر = حدود ۸۰ سال | ||
| نام همسر = | | نام همسر = | ||
| فرزندان = | | فرزندان = محمد، جعفر، باقر، صادق، کاظم، عبدالله، عيسى، میرزا ابوالقاسم، میرزا محمود، میرزا حسن، امکلثوم | ||
| خویشاوندان = برادران: محمد صالح برغانی، محمد علی (ملا علی) | | خویشاوندان = برادران: محمد صالح برغانی، محمد علی (ملا علی) برغانی؛ برادرزاده: طاهره قرةالعین | ||
| دین = اسلام | | دین = اسلام | ||
| مذهب = شیعه اثنی عشری | | مذهب = شیعه اثنی عشری | ||
| پیشه = فقیه، مجتهد، اصولی، واعظ، مرجع دینی | | پیشه = فقیه، مجتهد، اصولی، واعظ، مرجع دینی | ||
| درجه علمی = مجتهد مطلق | | درجه علمی = مجتهد مطلق | ||
| دانشگاه = | | دانشگاه = | ||
| علایق پژوهشی = فقه، اصول فقه، کلام، تفسیر، وعظ و ارشاد | | علایق پژوهشی = فقه، اصول فقه، کلام، تفسیر، وعظ و ارشاد | ||
| منصب = مرجعیت روحانی قزوین | | منصب = مرجعیت روحانی قزوین | ||
| پس از = | | پس از = | ||
| پیش از = | | پیش از = | ||
| اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | [[میرزا ابوالقاسم قمی]] | [[سید علی طباطبایی]] | [[سید محمد مجاهد]] | [[شیخ جعفر کاشف الغطاء]]}} | | اساتید = {{فهرست جعبه عمودی | [[میرزا ابوالقاسم قمی]] | [[سید علی طباطبایی]] | [[سید محمد مجاهد]] | [[شیخ جعفر کاشف الغطاء]] | [[محمدباقر وحید بهبهانی]] | [[ملا علی نوری]] | [[آقامحمد بیدآبادی]]}} | ||
| مشایخ = | | مشایخ = | ||
| معاصرین = | | معاصرین = فتحعلیشاه قاجار، محمدشاه قاجار، شیخ احمد احسایی | ||
| شاگردان = سید | | شاگردان = میرزا محمد تنکابنی، سید ابراهیم موسوی قزوینی، سید محمدحسین قزوینی | ||
| اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی | [[سید علی طباطبایی]] | [[سید محمد مجاهد]] | [[شیخ جعفر کاشف الغطاء]]}} | | اجازه اجتهاد از = {{فهرست جعبه عمودی | [[سید علی طباطبایی]] | [[سید محمد مجاهد]] | [[شیخ جعفر کاشف الغطاء]]}} | ||
| آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[منهج الاجتهاد]] | [[عيون الاصول]] | [[مجالس المؤمنين]] | [[ملخص العقائد]] | [[رسالة في صلاة الجمعة]] | [[رسالة في الطهارة و الصلاة و الصوم]] | [[رسالة في الديات]] | [[مجالس | | آثار = {{فهرست جعبه عمودی | [[منهج الاجتهاد]] (۲۴ جلد) | [[عيون الاصول]] | [[مجالس المؤمنين]] | [[ملخص العقائد]] | [[رسالة في صلاة الجمعة]] | [[رسالة في الطهارة و الصلاة و الصوم]] | [[رسالة في الديات]] | [[مجالس المتقین]]}} | ||
| سبک نوشتاری = | | سبک نوشتاری = | ||
| وبگاه = | | وبگاه = | ||
| امضا = | | امضا = | ||
| کد مؤلف = AUTHORCODE09875AUTHORCODE }} | | کد مؤلف = AUTHORCODE09875AUTHORCODE }} | ||
'''محمدتقی برغانی''' ( | '''محمدتقی برغانی''' (۱۱۷۲-۱۲۶۳ق)، معروف به '''شهید سوم'''، از برجستهترین علمای شیعه در قرن سیزدهم هجری بود که به دلیل مبارزات دینی و شهادت در راه دفاع از اسلام به این لقب مشهور گردید. وی فقیه مجتهد، اصولی، واعظ و از مشاهیر علمای امامیه بود که در قصبه برغان متولد شد و پس از تحصیل در قزوین، قم، اصفهان و عتبات عالیات، به قزوین بازگشت و مرجعیت روحانی آن منطقه را به عهده گرفت. او نخستین مجتهدی بود که نظریه ولایت فقیه را مطرح و حکومت پادشاهی را نامشروع اعلام کرد. مهمترین فعالیتهای او شامل تدریس، تألیف، وعظ و ارشاد مردم و مبارزه با فرقههای انحرافی به ویژه شیخیه و بابیه بود که سرانجام در حال سجده در مسجد توسط بابیه به شهادت رسید. از مهمترین آثار او میتوان به «منهج الاجتهاد» در ۲۴ جلد و «عيون الاصول» اشاره کرد. | ||
==ولادت== | ==ولادت== | ||
محمدتقی بن محمد بن محمدتقی بن محمد جعفر البرغانی القزوینی، معروف به شهید سوم، در قصبه '''برغان''' (روستایی در ۳۸ کیلومتری شهر کرج، استان تهران) متولد شد | محمدتقی بن محمد بن محمدتقی بن محمد جعفر البرغانی القزوینی، معروف به شهید سوم، در قصبه '''برغان''' (روستایی در ۳۸ کیلومتری شهر کرج، استان تهران) متولد شد.<ref>سبحانی تبریزی، جعفر، جلد 13، صفحه 544</ref> تاریخ تولد او را اغلب سال ۱۱۷۲ هجری قمری ذکر کردهاند،<ref>حبیبآبادی، محمدعلی، ج5، ص1707</ref> هرچند برخی منابع سالهای ۱۱۸۳، ۱۱۸۴ یا ۱۱۹۴ را نیز ثبت کردهاند.<ref>دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «برغانی».</ref> پدرش ملا محمد ملائکه بن محمدتقی طالقانی از علمای اهل تقوا بود<ref>ر.ک: حبیبآبادی، محمدعلی، ج5، ص1707</ref> و اولین نفر از خاندان برغانی بود که به این نام شهرت یافت.<ref>امین، حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج2، ص300.</ref> او از خاندان علمی معروفی به نام آل برغانی یا آل الشهیدی بود که در منطقه قزوین و برغان ساکن بودند.<ref>ر.ک: امین، حسن، ج3، ص290</ref> محمدتقی دو برادر عالم داشت: محمد صالح برغانی (متوفی ۱۲۸۳ هجری) و محمد علی (ملا علی) برغانی که هر دو از علمای بزرگ بودند.<ref>ر.ک: حبیبآبادی، محمدعلی، ج5، ص1707</ref> | ||
==تحصیلات== | ==تحصیلات== | ||
| خط ۵۸: | خط ۵۸: | ||
تحصیل در اصفهان: | تحصیل در اصفهان: | ||
پس از قم به اصفهان رفت و در حکمت و کلام نزد اکابر علمای آن شهر از جمله ملا علی نوری و آقامحمد بیدآبادی تلمذ کرد.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> به گفته خود او، در اصفهان بیشتر به فلسفه اشتغال داشته و فلسفه نیز تدریس میکرده است.<ref>دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «برغانی».</ref> | |||
پس از قم به اصفهان رفت و در حکمت و کلام نزد اکابر علمای آن شهر تلمذ کرد<ref> ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref>. | |||
تحصیل در عتبات عالیات: | تحصیل در عتبات عالیات: | ||
| خط ۶۶: | خط ۶۵: | ||
اجازات اجتهاد: | اجازات اجتهاد: | ||
وی از اساتید بزرگی همچون سید علی طباطبایی، سید محمد مجاهد و شیخ جعفر کاشف الغطاء اجازه اجتهاد دریافت کرد.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> در متن اجازهنامهای که به شاگردش میرزا محمد تنکابنی داده، همین سه نفر را به عنوان مشایخ اجازات خود معرفی کرده است.<ref>تنکابنی، محمد بن سلیمان، قصص العلماء، ص ۲۵-۲۶.</ref> | |||
==فعالیتها== | |||
پس از بازگشت به ایران، ابتدا مدتی در تهران اقامت کرد و به تدریس و افتاء و اقامه نماز جماعت پرداخت. به دلیل حسن تقریر و طلاقت لسان و موشکافی در مباحث علمی، حوزه درس او رونق یافت.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> سپس به قزوین منتقل شد و در آنجا ساکن گردید.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> | |||
پس از بازگشت به ایران، ابتدا مدتی در | |||
تدریس و مرجعیت: | تدریس و مرجعیت: | ||
در قزوین به تدریس، تحقیق، تألیف، وعظ و ارشاد مردم پرداخت و مقامش تا جایی عالی شد که مرجعیت روحانی آن منطقه به او منتهی گردید.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> طلاب علم به سوی او هجوم آوردند و او به تدریس و افاده و ارشاد مردم مشغول شد.<ref>ر.ک: آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، ج1، ص226</ref> حوزه علمیه قزوین با کوشش او به رشد و بالندگی رسید و به یک مکتب مهم فکری در جهان تشیع تبدیل شد.<ref>شهیدی صالحی، «سهم حوزه علمیه قزوین در نهضت فقه جعفری»، ص۱۷۳-۱۷۵.</ref> | |||
در قزوین به تدریس، تحقیق، تألیف، وعظ و ارشاد مردم پرداخت و مقامش تا جایی عالی شد که مرجعیت روحانی آن منطقه به او منتهی گردید<ref> ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> | |||
وعظ و خطابه: | وعظ و خطابه: | ||
او خطیبی بلیغ و استاد در خطابه و تبلیغ بود. مجلس وعظ او در قزوین بسیار مشهور و مورد استقبال عموم مردم بود<ref> ر.ک: امامی خوئی، محمد امین ، ج1، ص313</ref>. | او خطیبی بلیغ و استاد در خطابه و تبلیغ بود. مجلس وعظ او در قزوین بسیار مشهور و مورد استقبال عموم مردم بود<ref> ر.ک: امامی خوئی، محمد امین ، ج1، ص313</ref>. | ||
طرح نظریه ولایت فقیه: | |||
محمدتقی برغانی پس از فتح ولایات شمال ایران توسط ارتش شوروی و دخالت فرانسه و انگلستان در امور داخلی کشور، نظریه ولایت فقیه را مطرح کرد.<ref>توکلی، ص۱۳</ref> گفته شده او اولین شخصی بود که ولایت فقیه را مطرح و حکومت پادشاهی را نامشروع اعلام کرد.<ref>شهیدی صالحی، ولایت فقیه از دیدگاه شهید ثالث، ص۳۸۵</ref> دربار شاه، علمای تراز اول تهران را دعوت کرد و در حضور شاه، نظرات فقهی در این زمینه بیان شد. ملا محمدتقی نظریه رهبری فقیهان در عصر غیبت کبرا را مطرح کرد و خواستار سلب اختیار شاه و شاهزادگان شد.<ref>توکلی، ص۱۳</ref> اکثر عالمان حاضر سخنان او را تأیید کردند، اما جلسه با مخالفت یکی از علمای نزدیک به دربار متشنج شد.<ref>توکلی، ص۱۳</ref> فتحعلی شاه برای جلوگیری از این نظریه، او و برادرانش را به عراق تبعید کرد.<ref>توکلی، ص۱۳</ref> | |||
مبارزه با فرقههای انحرافی: | مبارزه با فرقههای انحرافی: | ||
مهمترین فعالیت او مبارزه با فرقههای انحرافی به ویژه شیخیه و بابیه بود. هنگامی که شیخ احمد احسایی مؤسس فرقه شیخیه به قزوین آمد، برغانی او را به مناظره دعوت کرد. در این مناظره، اشکالات فراوانی بر عقاید احسایی وارد ساخت و چون احسایی بر دیدگاههای خود پافشاری کرد، برغانی به کفر و ضلالت او و پیروانش فتوا داد.<ref>تنکابنی، ص ۴۲-۴۴</ref> این فتوا تأثیر قابل توجهی در انزوای شیخیه ایفا کرد.<ref>صالحی، غلامرضا، ص۱۱۴</ref> پس از پیدایش فرقه بابیه، بر شدت مبارزه خود افزود و با فتوای خود آنها را گمراه و کافر معرفی کرد.<ref>ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref> | |||
ساخت مساجد: | |||
ملا محمدتقی برغانی در زمان حضور در عراق، مسجدی در کربلا ساخت که به مسجد برغانی شهرت داشت و پس از شهادتش به مسجد شهید ثالث معروف شد.<ref>آقابزرگ تهرانی، ج۱۰، ص۲۲۶</ref> همچنین مسجد جامع صغیر را در قزوین احداث کرد که پس از شهادتش به مسجد شهیدی شهرت یافت.<ref>شریف رازی، ج۶، ص۱۶۲-۱۶۳</ref> | |||
شرکت در جنگ با شوروی: | |||
محمدتقی برغانی به همراه سید محمد مجاهد و علمای دیگر در جنگ دوم ایران و روس (۱۲۴۱-۱۲۴۳ق) شرکت کرد.<ref>آقابزرگ تهرانی، ج۱۰، ص۲۲۶</ref> همین امر سبب شد تا او را از علمای مجاهد قلمداد کنند.<ref>آقابزرگ تهرانی، ج۱۰، ص۲۲۶</ref> | |||
==وفات== | ==وفات== | ||
محمدتقی برغانی در شبی از شبهای سال ۱۲۶۳ یا ۱۲۶۴ هجری قمری، طبق عادت همیشگی خود به مسجد رفت تا نماز شب بخواند. در حالی که در سجده بود و مناجات خمسه عشر سجادی را میخواند، چند نفر از بابیه که در کمین بودند، به او حمله کردند<ref> ر.ک: حبیبآبادی، محمدعلی، ج5، ص1713</ref>. ابتدا دو ضربه بر گردنش زدند و وقتی سر از سجده برداشت و گفت: | محمدتقی برغانی در شبی از شبهای سال ۱۲۶۳ یا ۱۲۶۴ هجری قمری، طبق عادت همیشگی خود به مسجد رفت تا نماز شب بخواند. در حالی که در سجده بود و مناجات خمسه عشر سجادی را میخواند، چند نفر از بابیه که در کمین بودند، به او حمله کردند.<ref>ر.ک: حبیبآبادی، محمدعلی، ج5، ص1713</ref> برخی منابع نقش برادرزادهاش طاهره قرةالعین را در طراحی این ترور مؤثر دانستهاند.<ref>محبوبی اردکانی، ج۲، ص۶۲۵</ref> مهاجمان ابتدا دو ضربه بر گردنش زدند و وقتی سر از سجده برداشت و گفت: «چرا مرا میکشید؟» ضربهای دیگر بر دهانش زدند و مجموعاً هشت ضربه به او وارد کردند.<ref>ر.ک: موحد ابطحی، حجت، ج1، ص62</ref> او با وجود جراحات شدید، خود را به درب مسجد رساند تا مسجد با خونش آلوده نشود و وقتی به درب مسجد رسید، بیهوش بر زمین افتاد.<ref>ر.ک: حبیبآبادی، محمدعلی، ج5، ص1713</ref> او را به خانه بردند و تا دو روز زنده بود اما به دلیل جراحت دهان نمیتوانست سخن بگوید. | ||
سرانجام در | سرانجام در ۱۵ ذیالقعده ۱۲۶۳ هجری قمری به شهادت رسید.<ref>ر.ک: حبیبآبادی، محمدعلی، ج5، ص1713</ref> چون در راه دفاع از عقاید دینی کشته شده بود به «شهید ثالث» شهرت یافت (پس از شهید اول: شیخ محمد بن مکی عاملی و شهید دوم: شیخ زینالدین عاملی).<ref>ر.ک: حبیبآبادی، محمدعلی، ج5، ص1715</ref> پیکر او در قزوین در جوار شاهزاده حسین دفن شد.<ref>ر.ک: امین، محسن، ج9، ص197</ref> گفته شده پس از چند سال که برای تعمیرات، قبرش را شکافتند، جنازهاش سالم مانده بود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/3751587 روایتی از شکاف قبر یک فقیه/بازخوانی بخشی از زندگی شهید ثالث، خبرگزاری مهر]</ref> | ||
==آثار== | ==آثار== | ||
محمدتقی برغانی آثار ارزشمندی از خود به جای گذاشته است: | محمدتقی برغانی آثار ارزشمندی از خود به جای گذاشته است: | ||
منهج الاجتهاد: شرحی بر کتاب «شرائع الاسلام» محقق حلی در ۲۴ مجلد که از اول کتاب الطهاره تا کتاب الديات را شامل میشود<ref> ر.ک: موحد ابطحی، حجت، ج1، ص63</ref>. | منهج الاجتهاد: مهمترین کتاب او، شرحی بر کتاب «شرائع الاسلام» محقق حلی در ۲۴ مجلد که از اول کتاب الطهاره تا کتاب الديات را شامل میشود.<ref>ر.ک: موحد ابطحی، حجت، ج1، ص63</ref> این کتاب از منابع مهم فقیهان شیعه در تحقیقات فقهی بوده و شیخ محمدحسن نجفی (صاحب جواهر) در تدوین بخش جهاد از آن استفاده کرده است. | ||
عيون الاصول: در اصول فقه در دو مجلد که در آن بیشتر به نقد کتاب «قوانین» استادش میرزا ابوالقاسم قمی پرداخته است<ref> ر.ک: امین، محسن، ج9، ص197</ref>. | عيون الاصول: در اصول فقه در دو مجلد که در آن بیشتر به نقد کتاب «قوانین» استادش میرزا ابوالقاسم قمی پرداخته است<ref> ر.ک: امین، محسن، ج9، ص197</ref>. | ||
مجالس | مجالس المتقین: در مواعظ و اخلاق و ذکر مصائب حسین بن علی (ع) که در پنجاه مجلس مرتب شده و در سال ۱۲۵۸ق به نام محمدشاه قاجار نوشته شده است.<ref>امین، محسن، ج۹، ص۱۹۷.</ref><ref> ر.ک: امینی، عبدالحسین، ج1، ص323</ref> | ||
ملخص العقائد: در علم کلام به صورت مجلدی بزرگ <ref> ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref>. | ملخص العقائد: در علم کلام به صورت مجلدی بزرگ <ref> ر.ک: سبحانی تبریزی، جعفر، ج13، ص544</ref>. | ||
| خط ۱۱۲: | خط ۱۱۴: | ||
رسالة في قضاء الصلوات: درباره قضای نمازها | رسالة في قضاء الصلوات: درباره قضای نمازها | ||
مجالس المتقين: در وعظ و مصائب که چاپ شده است<ref> | مجالس المتقين: در وعظ و مصائب که چاپ شده است. | ||
شرح الشرایع: یک دوره فقه فارسی از طهارت تا دیات. | |||
شرح الروضة: به زبان عربی. | |||
حاشیه بر معالم: به زبان عربی. | |||
==خاندان و فرزندان== | |||
آلبرغانی یکی از قدیمیترین و مشهورترین خانوادههای علمی ایرانی دانسته شدهاند.<ref>امین، حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، ج۲، ص۳۰۰</ref> محمدتقی ده پسر داشت که همگی از عالمان دین بودند.<ref>آقابزرگ تهرانی، ج۱۰، ص۲۲۸</ref> از جمله فرزندان او: | |||
آقا محمد برغانی: در نجف نزد سید علی طباطبایی تحصیل کرد و با دختر عمویش طاهره قرةالعین ازدواج کرد که پس از گرایش او به بابیه به جدایی انجامید. | |||
میرزا ابوالقاسم برغانی: از شاگردان سید ابراهیم قزوینی و محمدحسن نجفی. | |||
امکلثوم برغانی: دختر او که از عالمان، نویسندگان و مدرسان علوم اسلامی بود.<ref>حسون، محمد، ص۲۴۶</ref> | |||
همچنین برادرزاده او زرینتاج ملقب به قرةالعین، دختر محمدصالح برغانی، به فرقه بابیه گرایش پیدا کرد<ref>محبوبی اردکانی، ج۲، ص۶۲</ref> و نقش مؤثری در ترویج این فرقه ایفا کرد.<ref>عبدیائی، ص۱۵۵.</ref> | |||
==پانويس == | ==پانويس == | ||
| خط ۱۱۹: | خط ۱۳۹: | ||
==منابع مقاله== | ==منابع مقاله== | ||
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن؛ طبقات أعلام الشيعة: الکرام البررة فی القرن الثالث بعد العشرة، مشهد مقدس - ایران: دار المرتضی للنشر، 1404 هجری قمری | |||
* آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق. | |||
* امامی خوئی، محمد امین، مرآة الشرق: موسوعة تراجم أعلام الشیعة الامامیة فی القرني الثالث عشر و الرابع عشر، قم - ایران: مکتبة آیةالله العظمی المرعشي النجفي(ره)، 1385 هجری شمسی|1427 هجری قمری|2006 میلادی | |||
* امین، حسن، مستدرکات أعيان الشيعة، بیروت - لبنان: دار التعارف للمطبوعات، 1366 هجری شمسی|1408 هجری قمری|1987 میلادی | * امین، حسن، مستدرکات أعيان الشيعة، بیروت - لبنان: دار التعارف للمطبوعات، 1366 هجری شمسی|1408 هجری قمری|1987 میلادی | ||
* امین، محسن، أعیان الشیعة، بیروت - لبنان: دار التعارف للمطبوعات، 1362 هجری شمسی|1403 هجری قمری | |||
* امینی، عبدالحسین، شهداء الفضیلة، قم - ایران: مکتبة الطباطبائي، 1352 هجری شمسی|1393 هجری قمری | |||
* حبیبآبادی، محمدعلی، مکارم الآثار در احوال رجال دو قرن 13 و 14 هجری، جلد 5، اصفهان - ایران: کمال، 1362 هجری شمسی | * حبیبآبادی، محمدعلی، مکارم الآثار در احوال رجال دو قرن 13 و 14 هجری، جلد 5، اصفهان - ایران: کمال، 1362 هجری شمسی | ||
* حسون، محمد، أعلام النساء المؤمنات، تهران، اسوه، ۱۴۲۱ق. | |||
* سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء؛ قم - ایران: مؤسسه امام صادق علیه السلام، 1418 هجری قمری | * سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء؛ قم - ایران: مؤسسه امام صادق علیه السلام، 1418 هجری قمری | ||
* | * شهیدی صالحی، عبدالحسین، سهم حوزه علمیه قزوین در نهضت فقه جعفری، مجله حوزه، شماره ۶۶، بهمن و اسفند ۱۳۷۳ش. | ||
* | * شهیدی صالحی، عبدالحسین، ولایت فقیه از دیدگاه شهید ثالث، مجله حوزه، دوره دهم، شماره ۵۶ و ۵۷، خرداد و تیر و مرداد و شهریور ۱۳۷۲ش. | ||
* شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش. | |||
* [https://www.mehrnews.com/news/3751587 خبرگزاری مهر: روایتی از شکاف قبر یک فقیه/بازخوانی بخشی از زندگی شهید ثالث، ۴ شهریور ۱۳۹۵] | |||
* تنکابنی، محمد بن سلیمان، قصص العلماء، تهران، علمیه اسلامیه، بیتا. | |||
* توکلی، محمد جلال، مختصری از آثار و زندگانی ملا محمدتقی برغانی شهید ثالث، مجله محدث نو، پیش شماره ۱، مهر و آبان ۱۳۸۷ش. | |||
* عبدیائی، نرجس، نقش و جایگاه قرة العین در فرقه بابیه، انتظار موعود، شماره ۳۱، زمستان ۱۳۸۸ش | |||
* محبوبی اردکانی، حسین، چهل سال تاریخ ایران، تهران، اساطیر، ۱۳۷۴ش. | |||
* موحد ابطحی، حجت، آشنائی با حوزه های علمیه شیعه در طول تاریخ، اصفهان - ایران: حوزه علميه اصفهان، 1365 هجری شمسی | * موحد ابطحی، حجت، آشنائی با حوزه های علمیه شیعه در طول تاریخ، اصفهان - ایران: حوزه علميه اصفهان، 1365 هجری شمسی | ||
* | * صالحی، غلامرضا، «فرق انحرافی: آیة الله شیخ محمد تقی برغانی عالمی انحراف ستیز»، مشرق موعود، شماره ۵، بهار ۱۳۸۷ش. | ||
==وابستهها== | ==وابستهها== | ||