اخلاق علایی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''اخلاق علایی''' تألیف هبة الله بن عطاءالله حسینی شیرازی معروف به شاهمیر (قرن نهم هجری)، از دانشمندان فارس؛ کتابی است در حکمت و اخلاق عملی و سیاست مدن که در سدۀ نهم هجری و با هدف تلفیق حکمت و شریعت تألیف شده است.

«اخلاق علایی» نوشته هبة الله بن عطاءالله حسینی شیرازی، معروف به شاهمیر، از دانشمندان فارس در سدۀ نهم هجری، نمونه‌ای از آثار در حوزۀ سیاست مدن و اخلاق پادشاهی در فرهنگ ایرانی-اسلامی است. این سنت که ریشه در اندرزنامه‌نویسی ایران باستان داشت، در دورۀ اسلامی با عنوان‌های «سیر الملوک» و «نصیحت الملوک» ادامه یافت و شاهمیر نیز با تألیف این کتاب به آن سنت پیوست.

کتاب عمدتاً بر مبنای بخش‌هایی از «اخلاق ناصری» خواجه نصیرالدین طوسی تنظیم شده است. در مقدمه به تعریف خلق، اقسام آن و معنای سلطنت و احتیاج خلایق به سلاطین پرداخته شده. چهار باب کتاب (حکمت، عفت، شجاعت و عدالت) هر یک دارای یک مقدمه و دو فصل است. در مقدمۀ هر باب، تعریف آن فضیلت و دلایل نیاز سلاطین بدان آمده. فصل‌های نخست به فروع و انواع موضوع آن باب و فصل‌های دوم به امراض مربوط به هر یک و راه‌های علاج آنها اختصاص دارد.

غرض اصلی مؤلف از تألیف این کتاب، آشتی میان عقل و نقل، یا به عبارت دیگر تلفیق حکمت و شریعت بوده است. او بر این نکته تأکید دارد که تألیفات حکمای پیشین در حوزۀ علم اخلاق و سیاست مدنی عموماً بر آراء حکما و اهل نظر بنا شده و از «مؤیدات سمعی» (شواهد نقلی) خالی بوده است. از این‌رو و نیز برای نزدیک‌تر کردن مطالب به فهم عموم، آراء حکما را با آیات قرآن، اخبار و احادیث (عمدتاً نبوی و اندکی از امام علی علیه‌السلام)، امثال و حکم و اشعار عربی و فارسی آراسته است.

اشعار عربی کتاب غالباً بدون ذکر نام شاعر آمده، اما برخی از آنها منسوب به حضرت علی (ع) و برخی از آنِ شاعرانی چون شافعی، عمران السدوسی، ابن نباته، ابو تمام و بشار بن برد است. اشعار فارسی از مشهورانی چون انوری، سعدی، نظامی، احمد غزالی، مولوی، اوحدی و حافظ انتخاب شده و مؤلف به نام شاعران اشاره کرده است.