نقش شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''نقش شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی'''، مجموعه مقالاتی است که به قلم جمعی از محققان، با نظارت علمی عبدالحسین خسروپناه تدوین شده است. این کتاب در واقع نتیجه کنگره‌ای است که برای روشن ساختن نقش علمای شیعه در پیشرفت منطق و مکاتب حکمت اسلامی تشکیل شده و هدف کلی آن، ارائه یک تصویر جامع و دقیق از مشارکت شیعیان در توسعه علمی و فرهنگی جهان اسلام بوده است.

کتاب، مشتمل است بر سه مقدمه (از آیت‌الله مکارم، دبیر کنگره و سید احمد غفاری) و متن اصلی که مجموعه‌ای از مقالات است و در قالب سه بخش تدوین شده است.

در این مجموعه، نخست، از آن دسته از حکمای شیعی که در گسترش دانش منطق نقش داشته‌اند - از زمان فارابی تا عصر حاضر - همچون فارابی، ابن سینا، شیخ اشراق، خواجه نصیر، مدرس زنوزی، علامه طباطبایی و... یاد می‌شود<ref>ر.ک: متن کتاب، ص27-88</ref>. سپس از مکاتب حکمی شیعی، همچون مکتب فلسفی – منطقی قم، مکتب فلسفی اصفهان و حوزه فلسفی نجف، سخن به میان می‌آید<ref>ر.ک: همان، ص93-203</ref> و در آخر، نوآوری‌های برخی فیلسوفان شیعی در منطق و فلسفه، همچون فارابی، ابن سینا، خواجه نصیر، سهروردی، ملاصدرا و میرزا مهدی آشتیانی و نیز موضوع تأثیر مکتب فلسفی شیعی تهران در گسترش فلسفه، به بحث گذارده می‌شود<ref>ر.ک: همان، ص207-419</ref>.

## شخصیت‌های شاخص شیعه در علم منطق: شامل معرفی و بررسی اندیشه‌های منطقی فیلسوفان بزرگی چون فارابی (۳۲۹ق)، ابن ‌سینا (۴۲۸ق)، شیخ اشراق (سهروردی) (متوفای ۵۸۷ق)، نصیرالدین طوسی (۶۷۲ق)، علامه حلی (۷۲۶ق)، صدرالدین دشتکی (۹۰۸ق)، غیاث‌الدین منصور حسینی دشتکی (متوفای ۹۴۴ق)، میرداماد (۱۰۴۱ق)، ملاصدرا (۱۰۵۰ق)، ملا هادی سبزواری (متوفای ۱۲۸۹ق) و آقا علی مدرس زنوزی (۱۳۳۳ق)<ref>ر.ک: همان، ص32-56</ref>.

## منطق در عصر حاضر: در این قسمت، از کتاب‌های رهبر خرد، المنطق، آثار علامه طباطبایی در منطق، نقد الآراء المنطقية و الأسس المنطقية یاد می‌شود<ref>ر.ک: همان، ص56-58</ref>.

# «جایگاه علامه حلی در تاریخ دانش منطق» (محمد غفوری‌نژاد و احد فرامرز قراملکی)<ref>ر.ک: همان، ص63</ref>.

این مقاله، به‌طور خاص به بررسی جایگاه و سهم علامه حلی در علم منطق می‌پردازد و از آثار منطقی وی، روش منطق‌نگاری او، تبیین اهتمام ویژه او به دانش منطق، آرای منطقی او و شرح و تحلیل یک نوآوری منطقی علامه (قضیه عامه) یاد می‌کند<ref>ر.ک: ص65-84</ref>.

# «مکتب فلسفی – منطقی قم و تأثیر آن در گسترش فلسفه» (مرتضی رضایی)<ref>ر.ک: همان، ص93</ref>.

این مقاله، به خلاصه زندگی محقق اصفهانی، نوآوری‌های فلسفی محقق اصفهانی، از جمله نظریه اعتبار، اختصاص قاعده الواحد به واحد شخصی، تفسیر خاص از کلام نفسی و اتحاد ذات و صفات، می‌پردازد<ref>ر.ک: همان، ص177-203</ref>.

# «ابونصر فارابی و نوآوری‌های فلسفی و منطقی» (فاطمه شهیدی). این مقاله، به مباحثی همچون زندگی‌نامه فارابی، تأثیر فارابی بر منطق و فلسفه، واجب و ممکن (شامل: واجب و ممکن نزد ارسطو، مواجهه فارابی با وجوب و امکان ارسطویی، تقسیم موجودات به واجب و ممکن در دیگر آثار فارابی و ملاک تمایز موجود ممکن از واجب نزد فارابی)، خدا و تقسیم موجودات به واجب و ممکن، می‌پردازد<ref>ر.ک: همان، ص209-239</ref>.

# «مکتب فلسفی شیعی تهران و تأثیر آن در گسترش فلسفه» (منوچهر صدوقی سها). این مقاله، مباحث زیر را در بر دارد:

### طبقه اول (مؤسسین)، شامل: ملا عبدالله زنوزی، ملا اسماعیل واحدالعین اصفهانی و سید رضی لاریجانی.

### طبقه دوم (حکمای اربعه): شامل علی مدرس زنوزی تهرانی، میرزا ابوالحسن جلوه اصفهانی، محمدرضا قمشه‌ای و میرزا حسین ریاضی سبزواری. لازم به ذکر است که عنوان «حکمای اربعه»، دو مورد کاربرد دارد؛ گاهی به همین چهار تن مذکور اطلاق می‌شود که در آن صورت، واژه تهران نیز به آن افزوده شده، گفته می‌شود: «حکمای اربعه تهران»، اما گاهی بر سه نفر نخستین از این چهار نفر به‌همراه حاج ملا هادی سبزواری، اطلاق می‌شود؛ یعنی حاج ملا هادی سبزواری، علی مدرس زنوزی تهرانی، میرزا ابوالحسن جلوه اصفهانی و محمدرضا قمشه‌ای.

### طبقه سوم (شاگردان حکمای اربعه): شامل میرزا هاشم اشکوری، میر شهاب حکیم نیریزی، میرزا حسن کرمانشاهی، شیخ علی نوری مشهور به شوارق، آقابزرگ ساوجی و...<ref>ر.ک: همان</ref>.

### طبقه چهارم: شامل شیخ ابراهیم امامزاده زیدی تهرانی، شیخ یدالله نظرپاک کجوری، ضیاءالدین دری اصفهانی، شیخ محمدحسین فاضل تونی و...<ref>ر.ک: همان، ص249</ref>.

### طبقه پنجم: شامل آقا یحیی عبادی طالقانی، شیخ حسینعلی راشد تربتی، میرزا محمود شهابی تربتی، شیخ مرتضی مطهری، استاد جلال‌الدین همایی و...<ref>ر.ک: همان</ref>.

# «نوآوری‌های فلسفی و منطقی ابن سینا فیلسوف شیعی» (یارعلی کرد فیروزجایی)؛

# «خواجه نصیرالدین طوسی شیعی و نوآوری‌های منطقی و فلسفی وی» (ابوالقاسم رحمانی)؛

# «آیین و باورهای سهروردی در آینه آثار و افکار» (محمد (جلال‌الدین) ملکی)؛

# «ملاصدرا فیلسوف شیعه و نوآوری‌های منطقی و فلسفی او» (حسن پناهی آزاد)؛

# «شخصیت فلسفی میرزا مهدی آشتیانی» (محمد زندی): میرزای آشتیانی از شخصیت‌های مهم فلسفی معاصر در میان شیعیان است که از سه جهت لازم است محققان به شخصیت او توجه داشته باشند:

نخست از جهت آثارش که در موضوعات متنوع نوشته شده و افزون بر توجه به میراث گذشتگان در قالب حاشیه و تعلیقه، رساله‌های مستقل نیز در میان آنها وجود دارد و واجد نوآوری‌هایی است.