تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان: تفاوت میان نسخه‌ها

'''تاريخ پانصد ساله تبريز'''، ترجمه فارسی از كتاب "شهر تبريز در سده‌های سيزدهم تا هفدهم"، نوشته پروفسور سيد آقاعون‌اللهی از اساتيد تاريخ جمهوری آذربايجان می‌باشد كه مترجم كتاب، پرويز زارع شاهمرسی آن را با نام مذكور منتشر كرده است. سده‌هاى مذكور همزمان با آغاز دوره مغول تا پايان دوره صفويان است. در تأليف اين كتاب از منابع مختلف به زبان‌های پارسی، عربی، تركی، ارمنی و... استفاده شده و علی‌رغم ديدگاه ويژه‌اش كه ناشي از رويه تاريخ نگاری حاكم بر شوروي سابق است، اطلاعات جامع و ارزشمندي را پيرامون تاريخ تبريز و سير فراز و فرودش در طول پنج قرن ارائه مى‌كند كه در نتيجه اين كتاب را در رديف آثار قابل اعتنای پژوهشی پيرامون تاريخ تبريز قرار مى‌دهد.

نویسنده مطالب خود را در پنج فصل ارائه كرده است و ساختار ويژه‌ای را بر آن حاكم نموده است. بخش‌های اول و دوم در واقع به عنوان مقدمه برای ورود به بخش اصلی می‌باشد. در بخش اول، پس از دسته‌بندی منابع به سه دسته: 1- منابع عربی، تركي و پارسي 2- منابع به زبان‌های روسي و ارمني 3- سفرنامه‌ها و يادداشت‌های سياحان و ديپلمات‌های اروپايي به زبان‌های مختلف، به معرفي اين منابع و دليل استفاده از آنها در كتاب مى‌پردازد. در بخش دوم، تاريخ تبريز را در دوره باستان و ميانه مورد بررسی قرار مى‌دهد كه در شكل‌گيري فضای ذهني خواننده كتاب بسيار مفيد است. سه بخش ديگر كه در واقع اصل بحث را تشكيل مى‌دهد به گونه هوشمندانه‌ای تنظيم شده است. در فصل‌های سوم و چهارم در دو بخش تاريخ افتصادي و اجتماعی شهر ذكر شده و سده‌های سيزدهم و پانزهم را در فصل سه و دو سده آخر را نيز در فصل چهارم آورده است و به جهت اهميت علم و فرهنگ، كل فصل آخر را به آن اختصاص داده است. در نتیجیری پايان كتاب نيز در شش شماره به تحليل مطالب كتاب پرداخته است.

كتاب در هنگام حاكميت اتحاد شوروي كمونيستي نوشته شده و لذا ادبيات ويژه و نتيجه‌گيرى‌های خاصی دارد كه در راستای تاريخ نگاری مارکسیستي شناخته شده است. نویسنده در مقدمه‌ای كه بر كتاب نوشته، به تمجيد از اين روش تاريخ نگاری پرداخته است و در جای جای كتاب به انتقاد از مورخاني مى‌پردازد كه به نظر او نوشته‌هایشان با اين روش سازگار نيست. ديدگاه نویسنده در اين كتاب كه از رويه تاريخ‌نگاری حاكم بر شوروي سابق نشئت مى‌گيرد، مورد قبول ما نيست، با اين وجود، كتاب دارای منش پژوهشی و اطلاعات ارزشمندي درباره حيات شهر تبريز دز دوره‌ای با شكوه است. دورهای كه تبريز نقشي مهم در تاريخ ایران داشت. دورهای كه نویسنده برای پژوهش برگزيده، حد فاصلی ميان دوران قديم و جديد است. دورهای كه تبريز به بالاترين درجه عظمت وشكوه خود رسيد.

همان گونه كه در ساختار بيان شد، فصل اول به معرفي منابع و دليل گزينش آنها اختصاص دارد.

در فصل دوم، پيرامون نام و گذشته شهر تبريز چنين مى‌خوانيم كه زمان پيدايش و موقعيت اوليه تبريز تا كنون مشخص نشده است. وي در مورد نام تبريز با بررسی ديدگاه‌های مختلف تنها به يك احتمال مى‌رسد كه اين نام با "توري" نام باستاني كوه سرخاب كه تبريز در دامنه آن واقع است، ارتباط دارد. تبريز در اواسط سده نهم به مركز صنعت و بازرگاني تبديل شد و رفته رفته رونق يافت. در اواخر سده دهم نام تبريز را در ميان شهرهای بزرگ مى‌بينيم؛ اما زلزله نيمي از شهر را ويران مى‌كند. قطران تبريزي میگويد: "شهر در نتيجه كوشش وهسودان و پسرش دوباره آباد شد و از عراق و خراسان هر دو آبادتر گشت". از اواخر سده نهم تا اواسط سده يازدهم ميلادي دوره پيشرفت اقتصادی تبريز بود. كشمكش‌های داخلي ضرب‌های سنگين بر حيات اقتصادی شهر وارد كرد؛ ولي تبديل تبريز به پايتخت اتابكان در دوره فرمانروايي اتابك شمس‌الدين ايلده گز، تأثيري مثبت بر پيشرفت اجتماعی و اقتصادی شهر نهاد. شهر بسيار بزرگ شد و اين مرحله باشكوه تا سال 1225 ميلادي ادامه يافت.

درفصل سوم، تاريخ اقتصادی و اجتماعی سده‌های سيزدهم تا پانزدهم ميلادي بررسی و منابع مختلف اوضاع و احوال آن برهه حساس را استنباط نموده است. بخش اقتصادی به دو مقوله صنعت و بازرگاني تقسيم شده است. او با مرور كتب تاریخی، مكاتبات، وقف‌نامه‌ها و سفرنامه‌ها چنين نتيجه مى‌گيرد كه صنعت در اين دوره به دو دسته صنعتگران مستقل و وابسته به دولت كه از نظر موقعيت اجتماعی با يكديگر متفاوت بودند. وي پيشرفت صنعت در اين سده‌ها را وابسته به عواملي مانند افزايش تقاضای داخلي و خارجي و برقراري ثبات سیاسی و امنيت و آسودگي در راه‌های بازرگاني و تعديل مقدار ماليات مى‌داند. عواملى مانند: جنگ‌های خانخاني، بيماري وبا و تعويض حاكمان سبب شد كه بارها حيات اقتصادی و كشاورزي شهر تنزل كامل كند و اين وضع از اوايل سده چهاردهم تا اواخر سده پانزدهم ادامه داشت. بعد اجتماعی از دو وجه جمعيت و ساختار اجتماعی مورد مداقّه قرار گرفته است. در اين سده‌ها بارها بيماري وبا سبب كاهش جمعيتي تبريز شد و جان بسیاری را گرفت. درباره ساختار اجتماعی با استناد به "وقف نامه ربع رشيدي" و منابع ديگر، محلات قدیمی را به تفصيل معرفي كرده و محله اعيان را درمركز شهر و محله طبقات متوسط و فقير را در كنار شهر مى‌داند. مطالعه تعارضات اجتماعی و شورش‌ها نشان مى‌دهد كه اين شورش‌ها معمولاً به دليل عدم پيوستگي طبقات مختلف شكست میخورد.

تاريخ اقتصادی و اجتماعی تبريز در سده‌های شانزدهم و هفدهم در فصل چهارم آمده است. در اين فصل اگر چه بافندگي و فلزكاری جزيي از صنعت به احتساب مى‌آيد؛ اما به عنوان بخشي در قبال بخش صنعت به آن پرداخته شده است. در اين زمان تبريز یکی از مهم‌ترين مراكز صنعتي در شرق نزدیک و ميانه بود. رشد صنعت در تبريز در ربع‌های اول و سوم سده شانزدهم و ربع‌های دوم و سوم سده هفدهم ميلادي به اوج خود رسيد. حاكمان صفوي چند كارگاه بافندگي در تبريز تأسيس كردند. قالى‌هاى بافت تبريز همراه با قالى‌های بافت اصفهان و كاشان نه تنها به همسايگان ایران، بلكه به اروپا نيز صادر مى‌شد. در سده هفدهم اين صنعت و انواع صنعت؛ مانند كفش، شيشه گرى، كاغذ سازى و... به طور گسترده رواج داشت. در اين فصل گذشته از بازرگانى داخلى كه با گسترش روابط پول - كالا رونق يافت، بازرگانى خارجى نيز مورد بررسى قرار گرفته است. از ديگر مباحث مى‌توان به وضعيت بازار، كاروانسراها، بناهاى عمومى و... نيز چگونگى روابط اجتماعى اقشار مختلف تبريز اشاره نمود.

فصل آخر كتاب كه "علم و فرهنگ" را در طول پنج قرن مورد ارزيابى و بررسى قرار داده است، بر اين نكته متمركز است كه در اين سده‌ها تمدن و فرهنگ ایران در تبريز رشد كرد. نویسنده پس از استناد به منابع و اسناد مختلف چنين نتيجه‌گيرى مى‌گيرد كه در سده‌هاى پانزدهم تا هفدهم اين شهر مركز مهم معمارى، نقاشى، موسيقى و شعر در خاور نزدیک بود. تبريز دانشمندان بزرگى در رشته‌هاى مختلف پزشکى، فلسفه، ستاره شناسى، ادبيات و... پروراند و در اين زمينه‌ها نيز مركزيت داشت.

==وضعيت==

فهرست مطالب در ابتدا و در پايان كتاب نيز اين موارد آمده است:

#منابع به ترتيب حروف الفبا.

#ارائه پنج سند تاريخى و تصوير آنها: اين منابع را مترجم از سند ديگرى يافته و به كتاب افزوده است.

#نمايه.

متن و مقدمه كتاب.