واژهنامه موضوعی زبانهای باستانی ایران
| واژهنامۀ موضوعی زبانهای باستانی ایران (دو جلد) | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | رضائی باغبیدی، حسن (نویسنده) |
| ناشر | فرهنگستان زبان و ادب فارسی |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1390ش |
| شابک | 978-600-6143-10-1 |
| موضوع | زبانهاي باستاني - ايران
زبانهاي ايراني - واژگان زبانهاي ايراني - ريشه شناسي |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 2 |
| کد کنگره | PIR ۵۶ /ر۶ /و۲ |
واژهنامۀ موضوعی زبانهای باستانی ایران تألیف حسن رضائی باغبیدی، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، یکی از مهمترین و جامعترین منابع در حوزه زبانشناسی ایرانی است. این اثر که توسط فرهنگستان زبان و ادب فارسی منتشر شده، واژههای زبانهای ایرانی باستان و میانه را به صورت موضوعی طبقهبندی و ارائه کرده است. جلد نخست به واژههای مربوط به «بدن انسان و جانوران و نامهای جانوران» اختصاص دارد و جلد دوم به «گیاهان و اندامهای گیاهی و خوردنیها و نوشیدنیها» میپردازد.
ساختار
کتاب در دو جلد مستقل تنظیم شده است. هر جلد شامل راهنمای واژهنامه، فهرست منابع و سپس واژههای فارسی به ترتیب الفبایی است که در زیر هر یک معادلهای آن در زبانهای ایرانی باستان و ایرانی میانه به این ترتیب آورده شده است: اوستایی، سکایی باستان، مادی، فارسی باستان، پارتی کتیبهای، پارتی مانوی، فارسی میانۀ کتیبهای، فارسی میانۀ زردشتی، فارسی میانۀ مسیحی، فارسی میانۀ مانوی، پازند، سَرمَتی، بلخی، خوارزمی، خُتَنی، تُمشُقی، سُغدی، سُغدی بودایی، سُغدی مانوی و سُغدی مسیحی. شیوۀ ارجاع به منابع در میان پرانتز با ذکر نام نویسنده، تاریخ نشر و شمارۀ صفحه صورت گرفته است.
گزارش کتاب
«واژهنامۀ موضوعی زبانهای باستانی ایران» اثر حسن رضائی باغبیدی، یکی از ارزشمندترین دستاوردهای فرهنگستان زبان و ادب فارسی در حوزه زبانشناسی ایرانی است. واژهنامه موضوعی، چنانکه از نامش پیداست، واژهنامهای است که در آن واژهها نه به ترتیب الفبا، بلکه برحسب موضوع طبقهبندی شدهاند و در کنار هم آمدهاند. این شیوه از دیرباز در فرهنگنویسی زبانهای آریایی سابقه داشته است. یکی از کهنترین واژهنامههای موضوعی به زبان آریایی، واژهنامهای منظوم به زبان سانسکریت منسوب به سدۀ چهارم میلادی به نام «امَرَکُشه» (گنج نامیرا) است که تألیف دانشمندی بودایی به نام امرسیمهه میباشد. در ایران باستان نیز واژهنامۀ موضوعی، مفهومی ناآشنا نبوده است؛ زیرا دو نمونۀ کوچک از آن بر جای مانده است: «فرهنگ ائیم اَوَگ» که واژهنامۀ کوچک موضوعی اوستایی به فارسی میانۀ زردشتی است و دیگری «فرهنگ پَهلویگ» که فرهنگ موضوعی هُزوارِشها و واژههای دشوار فارسی میانۀ زردشتی است.
نویسنده در مقدمه کتاب به معرفی زبانهای باستانی ایران میپردازد. زبانهای ایرانی از اواخر هزارۀ دوم پیش از میلاد تاکنون در پهنۀ وسیعی از مرزهای شمالی چین در شرق تا دریای آزُف و سواحل شمالی دریای سیاه در غرب و از شمال غربی فلات ایران تا سواحل شمالی و جنوبی خلیج فارس رایج بوده است. زبانهای ایرانی در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود از سه دورۀ باستان، میانه و نو گذر کردهاند. در این کتاب منظور از زبانهای باستانی ایرانی، زبانهای ایرانی باستان و ایرانی میانه است.
زبانهای ایرانی باستان به آن دسته از زبانهای ایرانی گفته میشود که از اواخر هزارۀ دوم پیش از میلاد تا اندکی بعد از فروپاشی شاهنشاهی هخامنشی رایج بودند. از میان زبانهای ایرانی باستان فقط آثار مکتوب دو زبان بر جای مانده است: فارسی باستان که زبان مادری شاهنشاهان هخامنشی بود و اوستایی زبان به کار رفته در اوستا که گونۀ قدیم آن اصطلاحاً گاهانی خوانده میشود. زبانهای ایرانی میانه به آن دسته از زبانهای ایرانی گفته میشود که پس از فروپاشی شاهنشاهی هخامنشی رواج یافتند و تا چند سده پس از انقراض ساسانیان به حیات خود ادامه دادند. زبانهای ایرانی میانه را به دو شاخۀ غربی و شرقی تقسیم میکنند. زبانهای ایرانی میانۀ غربی عبارتند از: پارتی و فارسی میانه (یا پهلوی ساسانی یا پهلوی). زبانهای ایرانی میانۀ شرقی که آثار مکتوبی از آنها بر جای مانده عبارتند از: بلخی، خوارزمی، سُغدی و سکایی. واژههایی نیز از زبان سَرمَتی بازسازی شده است. زبانهای ایرانی میانه به دلایل مختلف در دورۀ اسلامی نیز تا قرنها در کنار زبانهای ایرانی نو رایج بودند و به تدریج به فراموشی سپرده شدند.
جلد اول این واژهنامه به واژههای مربوط به «بدن انسان و جانوران و نامهای جانوران» اختصاص دارد. در این جلد، نخست واژههای مربوط به اندامهای بدن انسان از سر تا پا، سپس اصطلاحات مربوط به اعضای داخلی و ویژگیهای جسمانی، و در ادامه نامهای جانوران به تفکیک انواع اهلی، وحشی، پرندگان، آبزیان و حشرات گردآوری شده است. برای هر واژۀ فارسی، معادلهای آن در زبانهای ایرانی باستان و میانه با ذکر دقیق منبع و مأخذ ارائه شده است. شیوۀ ارجاع به منابع به گونهای است که پژوهشگران میتوانند به راحتی اصل واژه را در متنهای اصلی پیگیری کنند. نویسنده در استفاده از منابعی که افزون بر واژهنامه شامل متن نیز بودهاند، تنها به واژهنامه اکتفا نکرده، بلکه به معنی واژه در جمله نیز توجه کرده است.
جلد دوم واژهنامه به «گیاهان و اندامهای گیاهی و خوردنیها و نوشیدنیها» اختصاص دارد. در این جلد، نخست نامهای گیاهان مختلف از جمله گیاهان خودرو، زراعی، دارویی و زینتی، سپس اندامهای گیاهی مانند ریشه، ساقه، برگ، گل و میوه، و در ادامه انواع خوردنیها و نوشیدنیها از جمله غلات، میوهها، سبزیجات، غذاهای پخته، لبنیات، نوشیدنیهای گرم و سرد و نیز اصطلاحات مربوط به آشپزی و خوراک گردآوری شده است.
واژههای ایرانی باستان و ایرانی میانه در این کتاب دقیقاً به شیوۀ مآخذ مورد استفاده حرفنویسی یا آوانویسی شدهاند و هیچ تغییری در حرفنویسیها یا آوانویسیها داده نشده است. در ذکر واژههای ایرانی باستان و ایرانی میانه در صورتی که از چند منبع استفاده شده باشد که در غالب موارد اینگونه است، ترتیب ذکر منابع بدین صورت است: منبع اصلی، منابع خارجی به ترتیب تاریخ و در پایان منابع فارسی به ترتیب تاریخ. واژههای منابع غیر اصلی در صورتی استفاده شده و بدانها ارجاع داده شده که اولاً در منابع اصلی نبودهاند و ثانیاً در شیوۀ حرفنویسی/آوانویسی آنها یا در معنی آنها تفاوتی با منابع اصلی یا دیگر منابع وجود داشته است.
واژهنامۀ موضوعی زبانهای باستانی ایران منبعی بسیار سودمند در زبانشناسی ایرانی است و بیش از همه در بررسیهای ریشهشناختی زبان فارسی و دیگر زبانها و گویشهای ایرانی به کار خواهد آمد. این اثر برای پژوهشگران حوزه زبانشناسی تاریخی ایران، ایرانشناسی، اوستاشناسی، مطالعات تطبیقی زبانهای هندواروپایی و نیز برای دانشجویان و علاقهمندان به میراث زبانی ایران زمین منبعی ارزشمند و بینظیر به شمار میآید.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات