مناظره اسلامی: کشف حقیقت به روش گفتوگو و مفاهمه در فرهنگ اسلامی
| مناظره اسلامي | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | شریعتی سبزواری، محمدباقر (نويسنده) |
| عنوانهای دیگر | کشف حقيقت به روش گفتوگو و مفاهمه در فرهنگ اسلامي: صنعت ششم |
| ناشر | مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم) |
| مکان نشر | ایران - قم |
| سال نشر | 1402ش |
| چاپ | 1 |
| شابک | 978-964-09-2539-3 |
| موضوع | مناظره -- جنبههای مذهبی -- اسلام |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | 8م4ش 251 BP |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
مناظره اسلامی؛ کشف حقیقت به روش گفتوگو و مفاهمه در فرهنگ اسلامی، تألیف محمدباقر شریعتی سبزواری (متولد 1319ش)، به تبیین اصول، قواعد، و آداب مناظره مطلوب در فرهنگ اسلامی میپردازد و در این رابطه مناظرات اهل بیت(ع) را به عنوان نمونه مناظره و جدال احسن معرفی میکند.
شیوه نگارش
در این کتاب کوشش شده در فرایند مباحث مختلف و برای هر دلیل و قاعده و موازینی که در کتاب تدوین شده حتیالمقدور با یک مناظره عملی از قرآن، پیامبر(ص) امامان(ع) و اصحاب فاضل آنان یا عالمان ربانی در عصر گذشته و حاضر شاهد آورده شود[۱].
ساختار
مشتمل بر مقدمه و هفت بخش است که در ضمن فصول متعددی مطرح شده است.
گزارش محتوا
کتاب با مبحثی پیرامون کشف فن مناظره و متمایز ساختن آن از مجادله یونانی آغاز شده است. همچنین، بر تفاوت میان مناظره و جدل از دیدگاه متفکران اسلامی مانند خواجه نصیرالدین طوسی تأکید شده است؛ هدف مناظره کشف حقیقت است، درحالیکه جدل برای غلبه بر طرف مقابل یا قبولاندن مطلبی خاص به اوست [۲]. در ادامه، دلایل اهمیت آزادی بیان و عقیده در اسلام از جمله وجوب نهیازمنکر و حرمت حفظ و نشر کتب ضاله بررسی میشود. در پایان، نتیجه گرفته میشود که رسیدن به پیروزی صحیح اسلامی تنها با ادامهدادن آزادی فکر و قلم امکانپذیر است[۳].
نویسنده مناظره را بهعنوان یک صنعت مستقل معرفی میشود که هدف، تعریف و ضوابط خاص خود را دارد و در واقع یک صنعت دیگر افزوده بر صناعات خمس منطق (برهان، جدل، خطابه، شعر و مغالطه) محسوب میشود. شاخصههایی در مناظره هست که در صناعات نیست که بروز بودن موضوع، در راه تثبیت امر حق بودن، حکیمانه و عالمانه بودن از آن جمله است[۴].
مناظره توحیدی مؤلفههایی دارد که هدف اثبات حق و گسترش فرهنگ حقیقتطلبی در میان جامعه و جلب رضای الهی و رعایت آداب و اخلاق معاشرت انسانی از جمله مؤلفههای آن است [۵].
در ادامه با اشاره به اینکه واژه جدل و مشتقات آن 32 بار در قرآن به کار رفته است [۶]، روشها و اصول استدلال و انواع اصطلاحات متداول درعلم جدل و نمونههایی از آیات قرآن کریم در ارتباط با آن ذکر میگردد تا بصیرت بیشتری پیدا شود و مناظرهگران با انواع استدلال جدلی قرآنی نیز آشنا شوند[۷].
اقسام مناظره، شیوهها و روشهای آن در مکتب اهلبیت(ع) از دیگر مباحث کتاب است. ابتدا اقسام مناظره شامل ادبی، فلسفی، سیاسی و کلامی معرفی میشوند. این بخش بر شیوههای مناظره ائمه(ع) تمرکز دارد؛ بهعنوانمثال، مناظره امام رضا(ع) با مأمون و دیگر علما بررسی شده است که با اهداف مختلفی برپا میشد؛ خرابکردن وجهه امام رضا(ع)، سرگرمکردن مردم به مناظرات علمی، شناخت بهتر چهره امام و تمایل مأمون به دانشمند معرفیکردن خویش از اهداف آن بود. امام رضا(ع) افزون بر پاسخهایی که از علم الهی حضرت سرچشمه میگرفت، شیوههای خاصی در بحث داشتند که مناظره تکبهتک، خودداری از نقد شخصیت افراد بهجای نقد استدلال، استفاده از مسلمات طرف مقابل و محاصره عقلانی مستشکل از آن جمله بود. تسلط روحی و علمی امام(ع) در طول مناظره بر علمای ادیان سبب گردید تا آنها از جایگاه یک اشکال کننده به موضع سؤالکننده تغییر وضعیت بدهند. این مسئله تنها زمانی اتفاق میافتد که مخاطبان بر تسلط علمی فرد مقابل خود پی برده، خود را در برابر او ضعیف مییابند[۸].
در آخرین مبحث کتاب، عوامل کلیدی برای موفقیت در مناظره را برمیشمارد، از جمله تسلط بر موضوع، تنوع و نوآوری در استدلال، و سلامت ترکیب است. پس از آن نمونههایی از مناظرات اصحاب چون مناظره هشام با دانشمند شامی یا مناظره مؤمن طاق با نعمان بن ثابت مطرح میشود. سپس به آفات مناظره پرداخته میشود که باعث شکست یا انحراف از هدف میگردند. این آفات شامل تکیه بر ظن و گمان، تعصب و لجاجت، خودستایی و تکبر، غیبت و بدگویی، و حقستیزی است. در انتها نیز موانع گفتوگو و مناظره، مانند قدرت حاکم و عدم تحمل انتقاد از آرای بزرگان، بیان شدهاند [۹].
پانویس
منابع مقاله
مقدمه و متن کتاب.