لحظهها در شعر، شعر در لحظهها (مقالهها و نقدهایی دربارۀ شعر کودک)
| لحظهها در شعر، شعر در لحظهها (مقالهها و نقدهایی دربارۀ شعر کودک) | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | ابراهیمی (شاهد)، جعفر (نویسنده) |
| ناشر | مؤسسه انجمن قلم ایران |
| مکان نشر | تهران |
| سال نشر | 1389ش |
| شابک | 978-600-5535-68-6 |
| موضوع | ابراهیمی، جعفر، ۱۳۳۰- -- خاطرات، شعر کودکان -- قرن ۱۴ -- تاریخ و نقد، شعر فارسی -- قرن ۱۴ |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | PIR ۷۹۴۳ /ب۵۴ ی۷ ۱۳۸۹ |
لحظهها در شعر، شعر در لحظهها (مقالهها و نقدهایی دربارۀ شعر کودک) تألیف جعفر ابراهیمی (شاهد)، مجموعهای است از مقالات و نقدهای این شاعر و پژوهشگر نامآشنا در حوزه ادبیات کودک و نوجوان. این کتاب که توسط مؤسسه انجمن قلم ایران منتشر شده، حاصل سالها تجربه و تأمل نویسنده در عرصه شعر کودک است و به بررسی ابعاد گوناگون این گونه ادبی از جمله ویژگیهای شعری، نگرش کودکانه، زبان و تخیل، قالبهای شعری و پیوند شعر با طبیعت و زندگی کودک میپردازد.
ساختار
کتاب مشتمل بر مجموعهای از مقالات و یادداشتهای جعفر ابراهیمی (شاهد) است که عناوین آنها عبارتند از: شعر چیست؟، چگونه شاعر شدم؟، پشت کوهستان ادبیات کودک و نوجوان، کودک و شعر، مختصات یک شعر خوب کودکان و نوجوانان، نگاهی گذرا به شعر عامیانه و ارتباط آن با شعر کودک، منطق کودکانه در شعر کودک، قالب در شعر کودک و نوجوان، طبیعت کودک و شعر، شاعر در لحظۀ سرودن شعرش نام اشیاء را حفظ میکند، لالا لالا گل انجیر، نوجوان و شعر برای نوجوان، حسآمیزی در شعر کودکان و نوجوانان، حرفهایی دربارۀ اصول انتخاب کتاب برای کودکان، مثل یک لبخند، باغ رنگارنگ آواز قشنگ، یک کاسه شبنم، سفر به دریای شعر با قایق داستان و سیر باغ مینو (دربارۀ شهریار و شعرهایش).
گزارش کتاب
«لحظهها در شعر، شعر در لحظهها» مجموعهای از مقالات و نقدهای جعفر ابراهیمی (شاهد) است که به موضوع شعر کودک و نوجوان اختصاص دارد. نویسنده که خود از شاعران برجسته و پیشکسوت در این عرصه است، در این کتاب حاصل سالها تجربه و تأمل خود را در قالب مقالاتی منسجم و خواندنی ارائه کرده است. کتاب با پرسش بنیادین «شعر چیست؟» آغاز میشود و سپس به روایت تجربۀ شخصی نویسنده از چگونگی شاعر شدن میپردازد. این دو مقاله، زمینهساز مباحث بعدی است که به طور تخصصی به شعر کودک و نوجوان میپردازد.
در مقالۀ «مختصات یک شعر خوب کودکان و نوجوانان»، نویسنده به یکی از اساسیترین پرسشهای این حوزه پاسخ میدهد. ابراهیمی تأکید میکند که اغلب مردم و حتی شاعران تازهکار، سادگی را تنها اصل شعر کودک میدانند و چنین میپندارند هر شعری که ساده و قابل فهم باشد، مناسب کودکان است. در حالی که چنین نیست. این فکر خطایی است بزرگ که بسیاری را گمراه کرده است. شاعران زیادی با توجه به این فکر نادرست، به صرف تسلط داشتن به وزن و قافیه و داشتن طبعی روان، شروع به سرودن شعر برای کودکان میکنند. درست است که سادگی یکی از اصول شعر کودک است، اما این اصل به تنهایی نمیتواند شعری را به شعر کودک تبدیل کند. اگر چنین میبود که بسیاری از اشعار سادۀ شاعران بزرگ قدیم شعر فارسی در زمرۀ شعر کودک قرار میگرفت؛ اما میدانیم که چنین نیست.
نویسنده در ادامه، شاخصههای اصلی شعر کودک را تبیین میکند. نخست آنکه شعر کودک باید ساده باشد و این سادگی باید در زبان و بیان به کار گرفته شود. زبان و بیان شعر کودک باید کاملاً ساده و قابل فهم و درک باشد. شعر کودک باید عاری از تعقیدات لفظی و استعارات و تشبیهات دور از ذهن کودک باشد. دومین ویژگی مهم شعر کودک، دارا بودن تخیل است و سومین و مهمترین اصل در شعر کودک، دید و نگرش کودکانه است. اگر شاعری همۀ ویژگیهای یک شاعر کودک را دارا باشد، اما دید و نگرشی کودکانه نداشته باشد، شعرش مناسب حال کودکان نخواهد بود. شاعر کودک باید از پنجرهای به شعر کودک نگاه کند که یک کودک نگاه میکند.
در مقالۀ «کودک و شعر»، نویسنده به نسبت و پیوند میان کودک و شعر پرداخته و نشان میدهد که چگونه شعر میتواند به زبان مشترک میان دنیای کودک و دنیای بزرگسالان تبدیل شود. مقالۀ «نگاهی گذرا به شعر عامیانه و ارتباط آن با شعر کودک» به پیوند شعر کودک با فرهنگ عامه و ترانههای محلی میپردازد و نشان میدهد که چگونه شاعران کودک میتوانند از این میراث غنی بهره بگیرند.
«منطق کودکانه در شعر کودک» عنوان مقالهای است که به بررسی ساختار ذهنی و منطق خاص کودکان در دریافت و تولید شعر اختصاص دارد. نویسنده در این مقاله نشان میدهد که کودکان منطق خاص خود را دارند که با منطق بزرگسالان تفاوت دارد و شاعر کودک باید با این منطق آشنا باشد. مقالۀ «قالب در شعر کودک و نوجوان» به بررسی قالبهای مختلف شعری و تناسب هر یک با گروههای سنی مختلف میپردازد.
«طبیعت، کودک و شعر» از دیگر مقالات مهم این کتاب است. نویسنده در این مقاله به پیوند عمیق میان طبیعت و دنیای کودک و بازتاب آن در شعر اشاره میکند. طبیعت با عناصر گوناگون خود، همواره یکی از منابع الهام شاعران کودک بوده است. مقالۀ «نوجوان و شعر برای نوجوان» به تفاوتهای اساسی میان شعر کودک و شعر نوجوان میپردازد و ویژگیهای خاص شعر مناسب برای نوجوانان را برمیشمارد.
«حسآمیزی در شعر کودکان و نوجوانان» عنوان مقالهای است که به یکی از شگردهای بلاغی و تأثیرگذار در شعر کودک اختصاص دارد. نویسنده نشان میدهد که چگونه شاعران کودک با آمیختن حسهای گوناگون میتوانند تجربۀ شعری پویاتری برای کودک بیافرینند. مقالۀ «حرفهایی دربارۀ اصول انتخاب کتاب برای کودکان» راهنمایی است برای والدین و مربیان که چگونه از میان انبوه کتابهای منتشرشده، آثار مناسب را برای کودکان انتخاب کنند.
بخش پایانی کتاب به نقد و بررسی آثار خاصی اختصاص دارد. مقالات «مثل یک لبخند»، «باغ رنگارنگ آواز قشنگ»، «یک کاسه شبنم»، «سفر به دریای شعر با قایق داستان» و «سیر باغ مینو (دربارۀ شهریار و شعرهایش)» نمونههایی از نقدهای عملی نویسنده بر آثار شاعران کودک و نوجوان و نیز تحلیل شعرهای شهریار در این حوزه است.
نکته قابل توجه در سراسر کتاب، رویکرد تجربی و عملی نویسنده است. جعفر ابراهیمی (شاهد) که خود سالها در عرصه شعر کودک و نوجوان فعالیت داشته و آثار موفقی در این زمینه منتشر کرده، در این مقالات نه صرفاً به عنوان یک نظریهپرداز، بلکه به عنوان یک شاعر کارکشته و آشنا با تمام ظرایف و دشواریهای این حوزه سخن میگوید. کتاب «لحظهها در شعر، شعر در لحظهها» منبعی ارزشمند برای شاعران جوان، دانشجویان ادبیات کودک، مربیان، معلمان و تمام کسانی است که با شعر کودک و نوجوان سروکار دارند.[۱]
پانويس
منابع مقاله
پایگاه کتابخانه تخصصی ادبیات