قواعد فقهی (اعرافی)
| قواعد فقهی | |
|---|---|
 | |
| پدیدآوران | اعرافی، علیرضا (نويسنده)
عابدینزاده، احمد (مقرر) جلال زاده، محمد حسین (مقرر) ابراهیمی، جواد (مقرر) |
| ناشر | موسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان |
| مکان نشر | ایران - قم |
| سال نشر | 1393ش |
| چاپ | 1 |
| موضوع | فقه - قواعد - تسبیب (فقه) - قاعده اعانه بر اثم - قاعده اعانه بر بر |
| زبان | فارسی |
| تعداد جلد | 1 |
| کد کنگره | BP ۱۶۹/۵/الف۶ق۹ |
| نورلایب | مطالعه و دانلود pdf |
قواعد فقهی، برگرفته از بحثهای خارج آیتالله علیرضا اعرافی (متولد 1338ش)، پژوهشگر و فقیه شیعی است که توسط احمد عابدینزاده، سید محمدحسین جلالزاده و جواد ابراهیمی، تقریر و تدوین شده است. این کتاب، جلد اول از مجموعهای است که به بررسی و تبیین قواعد مهم فقهی، میپردازد.
در جلد حاضر، سه قاعده مهم از قواعد فقهی با عناوین «تسبیب»، «اعانه بر اثم» و «اعانه بر برّ» تبیین و تحلیل شده است[۱].
انگیزه نگارش
هدف اصلی از تألیف این کتاب، پاسخ به نیازی است که به تبیین و بررسی جامع قواعد فقهی (که نقش محوری در استنباط احکام شرعی دارند)، وجود دارد.
اهمیت کتاب
- این کتاب، اولین جلد از مجموعه پژوهشی مؤسسه اشراق و عرفان در زمینه قواعد فقهی است که نشاندهنده شروع یک کار تحقیقاتی گسترده در این حوزه است.
- بهطور خاص، این اثر به قاعده «تسبیب» به شکل جامع و مفصل پرداخته و دو قاعده «اعانه بر اثم» و «اعانه بر برّ» را نیز بهصورت مختصر مورد بررسی قرار میدهد، که آن را به منبعی مهم برای این قواعد تبدیل میکند.
- نقش حیاتی قواعد فقهی در فرایند اجتهاد (استنباط احکام دینی) و کاربرد عملی آنها در ابواب مختلف فقه، بر اهمیت این کتاب میافزاید و نیاز به بررسی دقیق این قواعد را برجسته میکند.
ویژگیها
- بر مبنای دروس شفاهی: محتوای کتاب از دروس آیتالله اعرافی) استخراج و تدوین شده است.
- تحلیل سیستماتیک: کتاب با رویکردی منظم و ساختارمند، به بررسی مفاهیم، پیشینه تاریخی، حدود معنایی، تقسیمبندیها و ادله هر قاعده میپردازد.
- نقد و بررسی دیدگاهها: در مورد مفاهیم کلیدی و اختلافات نظری (مانند تمایز قواعد فقهی و اصولی)، دیدگاههای مختلف فقها مطرح شده و پس از تحلیل، نظر مختار ارائه میگردد.
- تأکید بر مستندات: ادله هر قاعده (شامل عقل، قرآن، روایات و اجماع) بهتفصیل مورد بحث و استناد قرار میگیرد.
- جامعیت و اختصار: قاعده تسبیب بهطور جامع و تفصیلی تبیین شده است؛ درحالیکه قواعد اعانه بر اثم و اعانه بر برّ نسبتا با اختصار مورد بررسی قرار گرفتهاند.
ساختار
این کتاب که جلد اول از یک مجموعه است، مشتمل است بر:
- سخن مؤسسه؛
- پیشگفتار؛
- مطالب اصلی، شامل مقدمه و سه قاعده فقهی که هریک بهصورت جداگانه در ضمن فصول مختلف عرضه شده است.
گزارش محتوا
مقدمه: این بخش، در ذیل چهار عنوان کلی، نخست پیشینه بحث را با نظر به سیر تاریخی قواعد فقهی در فقه امامیه و کتابهای قواعد فقهی تبیین میکند. سپس به توضیح و تعریف قواعد فقهی (معنای «قاعده»، معنای «فقه» و معنای قاعده فقهی) میپردازد. آنگاه تفاوت قواعد فقهی با قواعد اصولی، با عنایت به دیدگاههای مختلف و ملاک تفاوت را بررسی و در نهایت، نظر مختار خود را ارائه (هر قاعدهای که ممهد برای استنباط باشد، قاعده اصولی و هر قاعدهای که خودش حکم باشد، قاعده فقهی است) میکند. در ادامه، اقسام قواعد فقهی را بر اساس تقسیمبندیهای گوناگون مانند تقسیم بر اساس موضوعات فقهی، تقسیم بر اساس ماهیت قاعده و تقسیم بر اساس جریان قواعد در ابواب فقهی بیان میکند و به بررسی تقسیمات میپردازد و تقسیم مختار خود را عرضه مینماید [۲].
قاعده اول: تسبیب: این بخش، بهتفصیل در ضمن سه فصل به کلیات بحث، اقسام تسبیب و بررسی احکام اقسام تسبیب میپردازد.
ابتدا مفهوم لغوی و اصطلاحی تسبیب تشریح میشود و کاربرد گسترده آن در ابواب مختلف فقهی از جمله ضمان و قضا و... برجسته میگردد. پس از آن، پیشینه بحث در مورد این قاعده و دیدگاه فقهای متقدم و متأخر مورد بررسی قرار میگیرد. سپس، حدود معنایی تسبیب و تمایز آن با مباشرت (انجام مستقیم فعل) تبیین شده و انواع دخالت در فعل حرام (مباشرت و تسبیب) شرح داده میشود. بخش مهمی به اقسام تسبیب از دیدگاه فقهای مختلف از جمله شیخ انصاری و آیتالله خویی اختصاص دارد. در نهایت، مؤلف، تقسیم مختار خود را ارائه کرده و احکام مربوط به هریک از اقسام تسبیب، از جمله ترک بیان حکم (ارشاد جاهل)، اکراه، تمهید مقدمات و عدم مانع را بهتفصیل بررسی میکند و از مزایای تقسیم مختار سخن به میان میآورد[۳].
اقسام تسبیب بر اساس تقسیم مختار عبارت است از:
- از جهت موضوع:
- سلبی (عدم مانع)؛
- ایجادی:
- ایجاد مقدمه:
- تسبیب خاص؛
- اعانه بر اثم.
- اکراه.
- ایجاد مقدمه:
- از جهت حکم (عدم بیان حکم) [۴].
قاعده دوم (اعانه بر اثم): این قاعده فقهی مهم، در ضمن دو فصل با عناوین «کلیات» و «بررسی ادله قاعده» عرضه میشود. در ذیل فصل اول، از پیشینه قاعده، اهمیت و جایگاه آن، مفهومشناسی، تفاوت اعانه با مقدمه اصولی و دیدگاههای فقها سخن میرود[۵]. در ذیل فصل دوم، اعانه بر اثم از منظر عقل، قرآن، روایات، فحوای حرمت رضایت به گناه و انزجار از آن و اجماع بررسی میشود.
در ذیل دلیل عقلی، مقدمات استدلال (شامل مقدمه تولیدی و غیر تولیدی حرام، فرق اعانه بر اثم با مقدمه حرام و جریان احکام پنجگانه در حکم عقل)، تقریر استدلال، مناقشه (اشتباه میان اعانه بر اثم و دفع منکر) و پاسخ اشکال مطرح میشود[۶]. در بخش ادله قرآنی، آیه "لا تعاونوا علی الإثم و العدوان"، محور بحث قرار گرفته و ابعاد مختلف آن، از جمله معنای تعاون و مفاهیم مرتبط با آن مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد و از مولوی یا ارشادی بودن امر تعاونوا، شرایط و قیود اعانه، تزاحم اعانه بر اثم با عناوین دیگر، تخصیص قاعده حرمت اعانه و.... بحث میشود[۷].
بخش قابل توجهی از این فصل، به مرور و بررسی روایات مربوطه اختصاص دارد. روایات حرمت معونه ظالمان، روایات تحریم اعانه بر ساخت شراب و روایات تحریم اعانه بر قتل مؤمن بررسی میگردد[۸].
در ذیل بحث اجماع، به دلیل احراز نشدن قول به تحریم اعانه در میان متقدمان و احتمال مدرکی بودن اجماع، اجماع فقها بر حرمت اعانه، مورد مناقشه قرار میگیرد[۹].
قاعده سوم (اعانه بر «برّ»): مباحث مربوط به این قاعده در سه فصل، با عناوین کلیات، بررسی ادله قاعده و فروعات ارائه شده است. برخی از مباحث متنوعی که در ذیل فصول مزبور عرضه شده، عبارت است از: پیشینه بحث، مفهومشناسی (بیان مفهوم واژههای اعانه، برّ، تقوا، رابطه بر و تقوا و اعانه بر برّ و تقوا)، ادله قاعده (شامل عقل، آیه تعاون و روایات، مثل: روایات اعانه مؤمن، روایات رضایت به اطاعت دیگران و...)، ویژگیهای قاعده اعانه بر برّ و نسبت قاعده اعانه با قواعد مرتبط[۱۰].
پانویس
منابع مقاله
سخن مؤسسه و متن کتاب.